Իմ գյուղը խորագրի արխիվներ

Իմ կյանքի լավագույն ժամանակը

Լուսանկարը՝ Նոնա Պետրոսյանի

Լուսանկարը՝ Նոնա Պետրոսյանի

Ահա եկավ  օրը, երբ ես պիտի գնամ Գնդեվազ: Մայրիկս ինձ ճանապարհում է  ավտոբուսով: Ամեն անգամ, երբ ես Եղեգնաձորից գնում եմ գյուղ, մայրիկը ավտոբուսում, սկսած վարորդից մինչև կողքիս նստողը, զգուշացնում է բոլորին, որպեսզի հիշեցնեն ինձ` իջնել կամարի տակ: 

-Նոնա, էս անգամ մեծ ես, էլ չեմ ասի բոլորին,- ասաց մայրիկս:

Ուրախացա, բայց դեռ շուտ էր ի ուրախանում, մայրս ավելացրեց.

-Մենակ վարորդին կասեմ:

-Դե լավ, մամ, դե գնա, շարժվում ենք արդեն,- հրաժեշտ տվեցի մայրիկին:

Լուսանկարը՝ Նոնա Պետրոսյանի

Լուսանկարը՝ Նոնա Պետրոսյանի

Ահա և ես հասա գյուղ: Ինձ դիմավորելու են եկել քույրս և եղբայրս:  Զրուցելով գնում էինք, և հանկարծ հեռվից մոտեցող մի ձայն լսվեց.

-Էս մեր Սամվելի աղջիկն ա, հա էլի, աղջի, նայի` ինչքան ա մեծացել:

Եվ ահա մոտեցան.

-Բարև, աղջիկ ջան: Ինչքան ես մեծացել, փոխվել… Չճանաչեցինք, հա:

-Բարև ձեզ,- պատասխանում եմ ես` թաքցնելով, որ ընդհանրապես չճանաչեցի նրանց:

Լուսանկարը՝ Նոնա Պետրոսյանի

Լուսանկարը՝ Նոնա Պետրոսյանի

Այսպես լինում է ամեն քայլափոխին, երբ ես գնում եմ տատիկիս գյուղ` Գնդեվազ: Հետո հարցնում եմ.

-Նունե, էս ովքե՞ր էին էս մարդիկ:

-Վա~յ, Նոնա, ո՞նց կարաս չճանաչես մեր…,- և այդպես մի երկու րոպե:

Ամեն արձակուրդների պարտադիր այցելում եմ գյուղ և այնտեղ անցկացնում արձակուրդներս: Մոռացա նշել, որ այստեղ ունեմ տատիկ և երկու հորեղբայր: Այստեղ ամեն ինչ հեքիաթային է, մանավանդ ձմռանը: Բնությունը հրաշալի, մարդիկ բարի են և ազնիվ,  կան շատ երեխաներ, որոնց հետ կարող եմ անդադար զրուցել ու զբոսնել գյուղում ու գյուխի շրջակայքում:

Լուսանկարը՝ Նոնա Պետրոսյանի

Լուսանկարը՝ Նոնա Պետրոսյանի

Այստեղ շատ զբոսաշրջիկներ են գալիս հայկական գյուղով զմայլվելու և մարդկանց հետ շփվելու համար: Ձմեռային արձակուրդներին քրոջս և եղբորս հետ միասին դուրս ենք գալիս վայելելու ձյունը` սահնակ քշելու,  ձնագնդիկ խաղալու ու, հասկացաք էլի:

-Նու~նե, Վա~հե, Նոնա արագացրեք տուն բարձրացեք մրսեցիք արդեն:

-Լավ էլի Հեղինե հարսիկ ես հեսա գնալու եմ թող մի քիչ էլ մնանք: Երեխաների նման համոզում էինք  հարսիկին:

Լուսանկարը՝ Նոնա Պետրոսյանի

Լուսանկարը՝ Նոնա Պետրոսյանի

Հետո բարձրանում ենք տուն և մրսած խմում ենք կովի անուշաբույր կաթը: Պատկերացրեք, որ դրանից մեծագույն հաճույք չկա: Մենք երեխաներով երբեք չենք ձանձրանում անընդհատ գտնում ենք մի հետաքրքիր զբաղմունք: Ասեմ, որ նրանց տանը երբեք չկա դատարկություն միշտ հարևանի երեխաները նրանց տանն են: Տարիներ առաջ պապս կատակով  ասել է երեխաներին.

-Մի սհաթ էլ քնացեք Աղաջանենց տունը, էլի,- ասում է տատիկս:

Աղաջանը մեր հարևանն է: Ամեն անգամ կարոտով հիշում ենք և ծիծաղում:

Ես շատ եմ  սիրում տնային կենդանիներ: Այդ իմանալով տատս ամեն անգամ ինձ կանչում է իր մոտ, որպեսզի օգնեմ իրեն կենդանիներին կերակրելիս:

Ահա և ժամը յոթն է: Իհարկե, դուք չհասկացաք` ինչ է դա, և ես շտապում եմ ձեզ ասել, որ դա ոչխարներին բերելու ժամն է:

-Վա~հե, սպասի մենք էլ ենք գալիս:

Լուսանկարը՝ Նոնա Պետրոսյանի

Լուսանկարը՝ Նոնա Պետրոսյանի

Եղբորս հետ իջնում ենք ներքև: Այդ գործընթացը ևս հետաքրքիր է` ընթացքում մենք զրուցում ենք երեխաների հետ, իսկ հետո ամեն մեկս մեր ճիպոտներով քշում-բերում ենք ոչխարներին, առանձնացնում նրանց և մտցնում գոմ:

Արդեն ուշ երեկո է` ամենասիրելի և սպասված պահերից մեկը:  Յուրաքանչյուրս նստած մեր տեղում սպասում ենք Հարսիկիս պատրաստած  ընթրիքին այնպես, ինչպես երեխաները սպասում են Ձմեռ պապիկի ներս մտնելուն: Երեկոյան  միասին ընթրիք: Դա շատ հաճելի է, երբ նստում ենք մեծ սեղանի շուրջը և զրուցում մեր խնդիրների և վաղվա ամեն մեկիս անելիքների մասին: Քաղաքում այդպես չէ:

Ահա և  հասնում է իմ գնալու ժամանակը: Այցելում եմ մյուս հորեղբորս և «հաջող անում» երեխաներին: Բաժանման պահ` ամենածանր պահը, մանավանդ, որ շատ հաճելի ժամանակ ենք անցկացրել միասին: Ահա և մենք կամարի մոտ սպասում ենք ավտոբուսին:

Հ.Գ  Ամենալավ տարիները և պահերը մենք անցկացնում ենք գյուղում մեր տատիկների և պապիկների հետ միասին: Ասես ողջ տարվա համար լիցքավորվում ենք: Հաճախ գնացեք գյուղ, ստացեք և պարգևեք հաճելի զգացողություններ ձեր հարազատներին: Քանի որ մի քանի տարի հետո շատ հաճելի կլինի միասին հիշել գյուղում անցկացրած լավագույն օրերը:

Սեպասարի սառը ձմեռը

Լուսանկարը՝ Ռուզաննա Պետրոսյանի

Լուսանկարը՝ Ռուզաննա Պետրոսյանի

Սա Սեպասար գյուղն է: Գտնվում է Շիրակի մարզի հյուսիս-արևմուտքում: Գետը անցնում է Մեծ և Փոքր Սեպասար գյուղերի միջով: Գյուղը Սեպասար է կոչվում տեղի սարի սեպաձև լինելու պատճառով: Բնակիչները գաղթել են Ալաշկերտի, Վանի և Մուշի գյուղերից: Մեծ Սեպասարից հյուսիս գտնվում է «Դարի սուրբ» գյուղատեղին համանուն մատուռով: Շատ քչերը գիտեն, որ այն նաև մեծ հնագիտական պեղումնավայր է: «Դարի սրբի» գլխին, այսինքն,  գագաթին է գտնվում վաղ բրոնզեդարյան հուշարձան-բնակատեղին: 2004 թվականից սկսած այստեղ պեղումներ է իրականացնում Շիրակի երկրագիտական թանգարանը: Գյուղի տարածքում կան սառնորակ աղբյուրներ, որոնցից մեկը հայտնի է Թթու ջուր անվամբ: Գտնվելով Հայաստանի հյուսիսում Սեպասարն ամենացուրտ բնակավայրն է ձմռան ամիսներին: 

Լուսանկարը՝ Ռուզաննա Պետրոսյանի

Լուսանկարը՝ Ռուզաննա Պետրոսյանի

Մայրս` Նունե Թովմասյանը, աշխատում է Սեպասարի միջնակարգ դպրոցում, դասավանդում է կենսաբանություն և քիմիա: Սակայն մենք բնակվում ենք Աշոցքում: Ձմռան ընթացքում Աշոցքից Սեպասար տանող ճանապարհը փակվում է բքի և ձյան պատճառով: Եվ մայրս ու նրա անձնուրաց գործընկեր ուսուցիչները կտրում-անցնում են ոտքով 4կմ ճանապարհ, որպեսզի աշակերտները բաց թողնված դասաժամեր չունենան: Կարո՞ղ եք պատկերացնել, թե ինչ է նշանակում բքին ոտքով անցնել այդ ճանապարհը: Ես ուսուցիչ ասելով նրանց եմ պատկերացնում:

Լուսանկարը՝ Ռուզաննա Պետրոսյանի

Լուսանկարը՝ Ռուզաննա Պետրոսյանի

Այս աննկուն սոճին էլ միակ փշատերև ծառն է Փոքր Սեպասար գյուղում: Սոճին տնկել են Մարտին պապիկս և Էլիզա տատիկս: Մարտին պապիկս հիշատակ թողեց ծառը, որը դարձավ մեր տոհմի ամրության, միասնականության, արմատներ տալու  ու զավակներ ունենալու խորհրդանիշը: Ամռանը սոճու ստվերում նստում ենք, վայելում զով օդը, իսկ ձմռանը այն դառնում է ամբողջ գյուղի ամանորյա լույսերով ողողված տոնածառը: Պապիկս իր որդիներին` Արմենին և Էդգարին հանձնարարում էր զարդարել սոճին, որը ամանորյա տոներին գիշեր-ցերեկ փայլփլում է գեղեցիկ լույսերով և խաղալիքներով:

Լուսանկարը՝ Ռուզաննա Պետրոսյանի

Լուսանկարը՝ Ռուզաննա Պետրոսյանի

Ձմեռը դեռ երկար չի լքի Սեպասարը, բայց կյանքն այստեղ ընթանում է իր հունով:

Լուսանկարը՝ Ռուզաննա Պետրոսյանի

Լուսանկարը՝ Ռուզաննա Պետրոսյանի

Ո՞ւր ես գնում

Լուսանկարը՝ Մարիամ Ղարագյոզյանի

Լուսանկարը՝ Մարիամ Ղարագյոզյանի

Փակեց վերջին ճամպրուկը: Կանգնեց ճամպրուկների մոտ և նայեց շուրջը: Հո բան չի՞ մոռացել… Ձեռքը տարավ դեպի աչքերը: Արցունքներով էին լցված… Դժվար էր հեռանալ` թողնելով մանկությունը, հիշողությունները, լավ ու վատ օրերը:  Ուրիշ ելք չկար: Երեխաներին լավ ապագա էր պետք, իսկ գյուղում չկար դրա հնարավորությունը, ապահով չէին գյուղում: Դժվար է: Հարազատ տունը համարվում է աշխարհում ամենաապահով անկյունը, իսկ իրենց դեպքում այդպես չէր… Տունը թշնամու դիրքերի նշանառության տակ էր: Արդեն քանի անգամ վերանորոգված կտուրը չէին հասցնում փոխել, երբ թշնամու գնդակները նորից իրենց գործն էին անում:

Ինչ արած, ժամանակի հետ նոր տունն էլ կդառնա հարազատ ու ջերմ… Բայց վառարանի ջերմությունն ու նրա վրա սարքած «պլեճի» համը էլ չեն լինի, ոչ մի բանով չեն կարող փոխարինել…

Փոքրիկ աղջիկը վազվզում էր ճամպրուկների մոտ ու սպասում, թե երբ են գնալու: Չէր հասկանում, թե ինչի են սպասում, չէ որ մեքենան սպասում էր իրենց: Փոքրիկը չէր հասկանա, թե որքան դժվար է հեռանալ հարազատ տնից, որտեղ ամբողջ կյանքն են ապրել ծնողները: Ինքը գիտեր, որ նոր տան վրա չեն կրակելու, ու այնտեղ ման-կապարտեզ կա, շատ երեխաներ կան: Սպասում էր… Անհամբեր էր: Մեծ քույրը հասկանում էր ծնողների ցավը, տխրում նրանց նման: Սենյակի պատին թողել էր իր նկարած նկարները: Չէր ուզում տունը դատարկվեր: Միակ դասընկերոջը հրաժեշտ էր տվել… Կանգնել էր սենյակի դռան մոտ ու նայում էր հորը: Հայրը կանգնել էր ամուր մեխված լուսամուտի դիմաց ու լուռ ծխում էր: Նայում էր գյուղի կենտրոնին: Երեկ էր.. Ընկերներով հավաքված էին գյուղապետարանի շենքի առաջ: Խոսում էին գյուղի վիճակից: Ամենաբարձրն իր ձայնն էր՝ բարձր ու հստակ.

-Մենակ էլ մնամ` չեմ գնալու գյուղից, իմ հողն է, իմ ջուրը, կռիվ եմ տվել էս մի կտոր հողի համար, ո՞ւմ թողնեմ գնամ:

Իսկ հիմա լուռ էր, չէր խոսում: Չգնալ չէր կարող: Երեխաներն էին մեղք:

Բոլորի ցավը տանելի էր, կսովորեն: Բայց ո՞նց հարմարվեր խեղճ ծեր պապիկը, որ պետք է իր ձեռքերով սարքած տունը թողներ անտեր, որ խոնավությունից քանդվեր ու անշնչանար: Թող գնա որդու ընտանիքը, երեխաները մեծանան, կյանք տեսնեն, լավ մասնագետ դառնան, բայց իրեն ինչի՞ են տանում:

-Կմնամ իմ տանը… Տանս լույսը միշտ վառ կմնա, ծուխ կբարձրանա… Մենակ չեմ լինի. հարևանը կգա-կգնա: Ախր, կնոջ գերեզմանն էլ է էստեղ… Ո՞նց անտեր թողնեմ: Չեն հասկանում ինձ… Խեղդվում եմ ձեր քաղաքի օդից, նեղ պատերից: Բա մարդու տան դռանը այգի չլինի՞, ծառ չլինի՞, դուրս գա, ջրի, հետևի, որ ցուրտը չտանի, հետո էլ միրգը քաղի…

Լուսանկարը՝ Մարիամ Ղարագյոզյանի

Լուսանկարը՝ Մարիամ Ղարագյոզյանի

Մեքենայի ազդանշանն էր: Ուշանում էին: Սթափվեցին: Անցան սենյակներով, ստուգեցին լուսամուտների ամրությունը, պահարանները դատարկ էին, կախիչները անգործ ու բեռից ազատված կախված, սեղանի տակ մնացել էր կարի հին մեքենան: Էլ պետք չի գա… Մի անգամ էլ ստուգեց. հին ալբոմներն էլ էին վերցրել…

Ամենավերջինը պապը դուրս եկավ տնից: Որդուն ուղղված աղերսող հայացքն ասում էր. «Փեշիդ քարը թափի, թող մնամ ես իմ տանը, էստեղ եմ ուզում հանգչեմ»: Անօգուտ էր… Մեկ է, չէին հասկանում իրեն:

Բանալին պտտվեց կողպեքի մեջ: Հետո դարպասները փակեցին… Հարևաններն էին եկել ճանապարհելու.

-Մեզ չմոռանաք:

-Մեկ-մեկ կզանգեք, իմանանք` ոնց եք, ոնց տեղավորվեցիք:

-Մեր տանը լավ կնայեք… Կգանք: Կտեսնեք` շուտ-շուտ կգանք, հո մեր տունն անտեր չե՞նք թողնելու:

«Էհ, չեք գա… Գնաք, էնտեղի համը տենաք, մնացածի նման էլ չեք գա»,- մտածում էին հարևանները:

-Գնացինք-գնացինք…

Վերջին անգամ հետ նայեցին ու նստեցին մեքենայի մեջ: Պապը լաց էր լինում: Հետո ինչ, որ տարիքին չի սազում լացելը: Ցավը մեծ է: Գնացին…

«Էս էլ` հինգ… Մեկ տարվա մեջ հինգ ընտանիք: Դպրոցից երկու երեխա էլ պակասեց: Հատնում ենք, մաշվում, վերջն ի՞նչ ա լինելու, չգիտենք»,- մտածում էր հարևանը:

Լուսանկարը՝ Մարիամ Ղարագյոզյանի

Լուսանկարը՝ Մարիամ Ղարագյոզյանի

Հ. Գ.  Տավուշի մարզի սահմանամերձ Բարեկամավանում նման պատմություններով տներ ամեն քայլափոխի են:  Միայն 2015 թվականին կրակոցների պատճառով Բարեկամավանից հեռացել է հինգ ընտանիք, 5 դպրոցական և 3 նախադպրոցական երեխա:

Մայրամուտը սիրել սովորել եմ պապիցս

Լուսանկարը` Լիլիթ Աթանյանի

Լուսանկարը` Լիլիթ Աթանյանի

Մանկությանս ամենահիշարժան հիշողությունները կապված են Գարեգին պապիս և նրա տան հետ: Պապս ծնունդով Ախաչ կոչվող գյուղից էր, որտեղ անցել է նրա մանկությունը: Ախաչի բնակչությունը բնակավայրի անբարենպաստ պայմանների պատճառով տեղափոխվել և բնակություն էր հաստատել այժմյան Վայոց Ձորի Արտավան գյուղական համայնքում: Արտավանը գտնվում է Վայոց ձորի մարզում ` Արփա գետի ձախակողմյան վտակ Արտավան գետակի ակունքի շրջանում: Մարզկենտրոնից մոտ 32 կմ հարավ-արևելքում, իսկ մայրուղուց մոտ տասը կիլոմետր հեռու: Մինչև 1950 թ. կոչվել է Ջուլ, իսկ 13-րդ դարում կոչվել Աջողք:
17- րդ դարում գյուղի բնակիչները տարհանվել, բռնագաղթի են ենթարկվել, իսկ այստեղ բնակություն են հաստատել օտար ազգի ներկայացուցիչներ, այդ թվում նաև ադրբեջանցիներ:
1940-ականներին խորհրդային կառավարության որոշմամբ այստեղի բնակիչները տեղահանվում են հարևան երկիր, իսկ գյուղում բնակություն են հաստատում Արտավանից 30-35 կմ հեռու գտնվող Ախաչ գյուղի բնակիչները: Ախաչի բնակիչներն էլ գյուղը վերանվանում են Արտավան: Ամառային արձակուրդներս մեծ մասամբ անց եմ կացրել այդ գյուղում`Արտավանում: Պապիս տունը գտնվում էր Արփայի վտակներից մեկի աջ ափին, որտեղից երևում էր գյուղի անտառային զարմանահրաշ բնապատկերը:
Չնայած իր մեծ տարիքին, պապս հոգով միշտ շարունակում էր երիտասարդ մնալ: Անսահման սիրում էր իր գյուղն ու նրան շրջապատող բարձրաբերձ լեռները, ուր չէիր գտնի մի անկյուն, որ պապս եղած չլիներ: Ամեն օր ժամը հինգին, իր սովորության համաձայն, պապս գնում էր տարածքում իր ամենասիրելի վայրը` բլրի գագաթին գտնվող աղբյուրի մոտ: Ամեն օր նույն հետաքրքրությամբ և մտախոհությամբ զմայլվում ու ջերմանում էր արևի վերջին շողերով, որոնք արդեն ութսունհինգ տարի շարունակ առավոտյան ողջույնով և երեկոյան լուռ թախիծով էին լցնում նրա հոգին:

Լուսանկարը` Լիլիթ Աթանյանի

Լուսանկարը` Լիլիթ Աթանյանի

Նայելով նրա խոսուն հայացքին, զգում էիր այն անսահման սերն ու կապը առ բնություն, հարազատ տուն և հող, որտեղ անցել էին պատանեկության, երիտասարդության և ծերության ամենաերջանիկ օրերը: Շատերի մոտ հարց կառաջանա` ինչու ոչ մանկություն: Այդ հարցի պատասխանը թաքնված էր իր խոսուն հայացքի մեջ, որը միշտ նայում էր դեպի մայրամուտ` դեպի մանկություն ու հայրական տուն:

mariam gharagyozyan

Բարեկամավանի, խնդիրների և իմ մասին

Ես Մարիամ Ղարագյոզյանն եմ: Ծնվել եմ Տավուշի մարզի սահմանամանապահ Բարեկամավան գյուղում: 21 տարեկան եմ: Սովորում եմ Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանի ֆինանսների կառավարում մասնագիտության 4-րդ կուրսում: Օրվա մեծ մասը դասերովս եմ զբաղվում: Ազատ ժամանակս օգտագործում եմ հիմնականում գիրք կարդալու վրա: Տարվա ամենասիրելի եղանակն աշունն է: Ի՞նչը կարող է ավելի լավ լինել, քան երբ դրսում անձրև է, իսկ ես տաք սուրճի հետ միասին վայելում եմ լավ գիրքը (ի դեպ, նախընտրելի է գիրքը լինի հին ու մաշված… Հին գրքերի հոտը անչափ սիրում եմ): Չեմ կարող առանձնացնել մի գիրք, որն ամենաշատն եմ սիրում: Դժվար ընտրություն է: Չեմ սիրում, երբ ստում են, չեն գնահատում մարդուն և ուշանում են: Հավատում եմ, որ երազանքներն իրականանում են: Ես էլ ունեմ շատ երազանքներ, նպատակներ: Երազանքներիցս մեկն է, որ լինեմ Հայաստանի բոլոր պատմամշակութային վայրերում: Ամենագլխավոր երազանքս ու նպատակս է գնալ Արևմտյան Հայաստան, որը հուսով եմ կիրականանա շուտով: Հիմա չեմ աշխատում, սակայն փնտրում եմ աշխատանք: Ես ինձ համարում եմ երջանիկ մարդ… Հարազատներս առողջ են, ես առողջ եմ, ունեմ վստահելի ու նվիրված ընկերուհիներ, երազանքներս իրականանում են ու նորերն են հայտնվում… Եվ ունեմ հնարավորություն ավելիին հասնելու…

Ցավոք սրտի, այսօր կյանքում շատ խնդիրներ ու հուզող հարցեր կան, որոնց կողքով չես կարող անտարբեր անցնել: Երբ նայում եմ շուրջս, բոլորի մոտ ինչ որ լուրջ խնդիր կա` սկսած առողջությունից, մարդկային հարաբերություններից մինչև ավելի գլոբալ խնդիրներ: Սակայն այս բոլոր խնդիրներից զատ, ինձ համար ամենացավոտ ու օր-օրի անլուծելի դառնող խնիրը, դա սահմանին տիրող իրավիճակն է:

Մինչև դպրոցս ավարտելը ապրել եմ ծննդավայրումս` Բարեկամավանում, որը ՀՀ պետական սահմանից հեռու է ընդամենը 1 կմ: Սա արդեն ամեն ինչ ասում է գյուղի խնդիրների մասին: Կրակոցներից երբեք չեմ վախեցել, վախեցել եմ դրանց հետևանքներից: Ամեն անգամ, երբ կրակում էին, մտածում էի, որ հանկարծ ևս մի ընտանիք դուրս չգա գյուղից: Գյուղս օր օրի մաշվում է: Աշխատանք չկա, նույնիսկ գյուղատնտեսությամբ զբաղվելն է վտանգավոր. հողատարածքների մի մասը գտնվում է ադրբեջանցիների նշանառության տակ: Գյուղից շատ ընտանիքներ են հեռացել: Միայն 2015 թվականին 6 ընտանիք է դուրս եկել գյուղից, որի հետևանքով դպրոցի աշակերտներն են քչանում` ընդամենը 22 աշակերտ: Դպրոցն ունի նաև կադրային խնդիր: Անգլերենի ուսուցիչ չունենք: Նման վիճակ է նաև սահմանամերձ գրեթե բոլոր գյուղերում: Հայրենիքը սկսվում է սահմանից, բայց փաստորեն ոչ բոլորն են այդպես մտածում: Անուշադրության մատնված գյուղերը մաշվում են, խնդիրները մնում անլուծելի:

Կարող եմ անվերջ խոսել սահմանի խնդիրների մասին… Շատ-շատ են:

Եվս մեկ կարևոր խնդիր է բնակչության գործազրկությունը: Ավարտում ես ու գնում խանութում աշխատելու: Ուղղակի ծիծաղելի է ու ցավալի իրականություն: Իսկ ինչո՞ւ խանութում, որովհետև լավ ծանոթ կամ աշխատանքային փորձ չունես: Իսկ աշխատանքային փորձն ինչպե՞ս ձեռք բերես, երբ ոչ մեկը քեզ չի ընդունում: Ես ինքս շուտով կավարտեմ, ու արդեն իսկ կանգնած եմ մեծ խնդրի առջև, որտեղ դիմեմ, որ աշխատանքի ընդունեն: Տարբեր տեղեր ուղարկել եմ կենսագրականս, բայց իհարկե, անպատասխան:

Մալիշկա. սև ու սպիտակ

Ծննդավայրս՝ իմ հրաշք Կոթին

Լուսանկարը՝ Վահան Ազիբեկյանի

Լուսանկարը՝ Վահան Ազիբեկյանի

Ընդհանրապես Տավուշի մարզի բնությունը շատ սիրուն է, սակայն ինձ համար շատ յուրահատուկ բնություն ունի իմ ծննդավայրը` իմ հարազատ Կոթի գյուղը: Տավուշի մարզի միակ մեծ սահման պահող գյուղերից մեկն է, Ադրբեջանի հետ Կոթին ունի շուրջ 38կմ պետական սահման: Կոթի գյուղը իբրև բնակավայր գոյություն է ունեցել անհիշելի ժամանակներից, այն կոչվել է Կոթ, Կոթիգեղ, Կոթի: Նախնական հետախուզական պեղումների արդյունքում պարզ դարձավ, որ այդ «անհիշելի ժամանակները» վերաբերում են մ.թ.ա. XVI-XV դարերին։ 1970թ. գյուղի մի բնակչի այգուց գտնվել է ուրարտական շրջանի մի արձան, որը համարվում է մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակին: Արձանը ներկայումս, որպես պատմական արժեքավոր առարկա պահպանվում է Սարդարապատի ազգագրական թանգարանում:

1964թ. Կոթիգեղը վերանվանվել է Շավարշավան, տեղացի հեղափոխական Շավարշ Ամիրխանյանի անունով, իսկ 1991թ. որդեգրել է իր Կոթի պատմական անունը: Գյուղը սահմանամերձ է, ռմբակոծություններից տուժել են ոչ միայն մասնավոր տները, այլև մշակույթի տունն ու կենցաղային այլ օբյեկտներ:

Լուսանկարը՝ Վահան Ազիբեկյանի

Լուսանկարը՝ Վահան Ազիբեկյանի

Գյուղի տարածքը ռազմաստրատեգիական առումով կարևոր նշանակություն է ունեցել դեռևս վաղ ժամանակաշրջաններում։ Այդ մասին են վկայում գյուղի տարածքում գտնվող երկու ամրոցները։ Առաջինը Շոր աղբյուրն է, երկրորդը, ցավոք, այժմ Ադրբեջանի վարչական տարածքում գտնվող սբ. Սարգիս (9-18դդ.) վանական համալիրն է:

Երրորդ հազարամյակի երկրորդ կեսից հայկական լեռնաշխարհում հայտնված ամրությունների այդ ձևը, ինչպես մասնագետներն են պնդում, կապված էր միայն ռազմական գործի զարգացման հետ։ Սկզբում հակառակորդ ցեղերի հարձակման դեպքում ամրոցները ծառայում էին որպես անասունների պատսպարան, սակայն ցեղային միությունների կազմավորման և ուժեղացման հետ աստիճանաբար վերածվեցին ռազմական հենակետերի։

Լուսանկարը՝ Վահան Ազիբեկյանի

Լուսանկարը՝ Վահան Ազիբեկյանի

Կռվող են եղել այս հողի մարդիկ ու պատվախնդիր։ Կռվել ու մեռել են հանուն հողի ու պատվի։ Կռվող են եղել և 2795 տարվա մեջ նրանց ընդհանուր նահանջը կազմել է ընդամենը տասը կիլոմետր (Նշեմ, որ Քուռ գետը գտնվում է Կոթի գյուղից ընդամենը 10 կիլոմետր հեռավորության վրա):

Կոթին այժմ 2795 տարվա պատմություն ունի:

Նշեմ, որ պատմական այս հատվածն օգտվել եմ Կոթի գյուղի բնակիչ Անդրանիկ Սարատիկյանի «Այստեղից մինչև Քուռ գետ ընդամենը 10 Վերստ (կմ)» աշխատությունից:

Լուսանկարը՝ Վահան Ազիբեկյանի

Լուսանկարը՝ Վահան Ազիբեկյանի

Շատ եմ սիրում Կոթիս, որովհետև և՛ տեղի բնակչությունն են շատ հյուրասեր և մարդավոր մարդիկ, և՛ բնությունն է շատ յուրատեսակ  և գեղեցիկ:  Ես էլ ինքս հաճախակի լուսանկարներ եմ անում  և Հայաստանի տարբեր բնակավայրերում էլ ինչքան էլ բնություն եմ նկարում, միևնույնն է,  գյուղիս բնությունը և թե նկարները միշտ ավելի լավ է պատկերվում: Ճիշտ է, վաղուց Կոթիում չեմ ապրում, սակայն իմ մանկության հաճելի հուշերը կապված են Կոթիի և Կոթի գյուղի «Ձիան ուրթ» կոչվող սարում: Գարնան սկզբից մինչ աշնան վերջ գյուղացիները միշտ անասուններին տեղափոխում են սարեր: Սարում ինձ բացի հրաշք բնությունից դուր էր գալիս այն, որ չկար հոսանք և չկար բջջային կապ: Իսկական հանգիստը յուրաքանչյուր մարդ պետք է նման հրաշալի վայրում անցկացնի, որպեսզի կարողանա լիարժեք  կտրվի հոգսերից: Ամեն առավոտ ժամը 5:00-ին արթնանում էինք և անցնում  կովերին կթելուն, ստացված կաթը զտում էինք, որպեսզի կաթը և, մեր բարբառով ասած, ըրաժանը առանձնացնենք, որ ըրաժանից սարքենք կարագ:

Լուսանկարը՝ Վահան Ազիբեկյանի

Լուսանկարը՝ Վահան Ազիբեկյանի

Ձիան ուրթ սարում եթե ոչ ամեն օր, ապա  շաբաթվա մեջ մի քանի անգամ եղբայրներիս և մանկության ընկերներիս հետ գնում էինք անտառ և սունկ էինք հավաքում: Սովորություն էր մեզ մոտ, որ շաբաթվա մի քանի օրվա մեջ գնանք անտառ և չորացված փայտ հավաքենք և բերենք  խարույկ (ի միջի այլոց, նշեմ, որ մենք խարույկ անելուն «դոռոնջ» էինք ասում) անենք: Կարոտել եմ թե՛ մանկությանս օրերը և թե՛ Ձիան ուրթ սարս, քանի որ 2009թ.-ից մինչ օրս չի ստացվում, որ գնամ սար և մանկության օրերս վերհիշեմ: Վերջին անգամ գնացել էինք մեր այնտեղի օդեն (կացարանը) քանդելու:  Մեր օդայի տեղում այժմ մնացել է իմ և եղբայրներիս կողմից տնկված ծառը և թոնիրը:

Լուսանկարը՝ Վահան Ազիբեկյանի

Լուսանկարը՝ Վահան Ազիբեկյանի

Կոթիի ժողովուրդը շատ հյուրընկալ է եւ մեծ սեր ունի զինվորի հանդեպ։ Յուրաքանչյուր կոթեցու տան դուռը բաց է զինվորի առաջ։ 1990-ական թթ.-երին  զինվորներն էլ ազատ ժամանակ իջնում էին գյուղ, շփվում էին գյուղացիների հետ, օգնում էին միայնակ ծերերին, կանանց։ Գյուղացիներն էլ իրենց հերթին ծնողական սիրով ու ջերմությամբ էին շրջապատում զինվորներին, խնամում էին:

Լուսանկարը՝ Վահան Ազիբեկյանի

Լուսանկարը՝ Վահան Ազիբեկյանի

Հայ-ադրբեջանական պատերազմի ավարտից 22 տարի անց էլ 2600 բնակիչ ունեցող Կոթիում անընդհատ կրակոցներ են հնչում: Հենց սկսում են չկրակել, մտածում ենք` տեսնես ի՞նչ է պատահել, հանկարծ ուրիշ բան չե՞ն պատրաստվում անել: Գարնանից, երբ սկսվում են գյուղատնտեսական աշխատանքները, ադրբեջանական կողմից արձակված կրակոցներն ակտիվանում են և շարունակվում մինչև աշնան վերջ` բերքահավաքի ժամանակ: Կոթիի 4000 հա հողերից մոտ 1080 հեկտարը սահմանամերձ է, իսկ 560 հա տարածք էլ չի մշակվում վտանգավոր և ականապատված լինելու պատճառով: Արդեն 20 տարի, հայ-ադրբեջանական հակամարտության սկզբից ի վեր, Ջողազի ջրամբարի անգործության մատնվելուց հետո Կոթիի 4033 հա հողերից ոչ մի մետր չի ոռոգվում: Գյուղացու աչքը ջուր է կտրել ոռոգման ջրին սպասելիս: Մինչդեռ այդ ջրատարով Կոթիում պետք է ոռոգելի դառնա 550 հա հողատարածք, ինչի արդյունքում որոշակիորեն կավելանան համայնքի սեփական եկամուտները: Սահմանագոտում աշխատատեղերը քիչ են: Սահմանամերձ գյուղերի բնակիչների  մի մասը օրվա հացի խնդիրը լուծելու համար պայմանագրային զինծառայության է անցնում:

Խորհրդային տարիներին գյուղում զարգացած էին խաղողագործությունը, պտղագործությունը, հացահատիկային կուլտուրաների մշակությունը: Իսկ այսօր գյուղիս բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է անասնապահությամբ, հողագործությամբ: Տղամարդկանց մեծ մասը դրսում է՝ արտագնա աշխատանքի՝ Կոթին էլ թողնելով կանանց, ծերերին ու երեխաներին:

Լուսանկարը՝ Վահան Ազիբեկյանի

Լուսանկարը՝ Վահան Ազիբեկյանի

Կոթիի բարձունքներից մեկից երևում են ադրբեջանական Ղազախ և Թովուզ քաղաքները՝ Ղազախից հեռու ենք 18, Թովուզից` 30 կմ:  1991-1994 թթ. Կոթին ծանր ժամանակներ էր ապրում: Սակայն պատերազմական տարիներին կոթեցիները գյուղը չլքեցին` ապրելով նկուղներում ու թաքստոցներում, ականների պայթյունների ու կրակոցների ներքո: Գյուղացիներն ատամներով պահում էին մեր գյուղը, բայց հիմա` խաղաղության պայմաններում, շատերը չեն ուզում մնալ, որովհետև չգիտեն` ընտանիքը ինչպե՞ս պահեն:

Սահմանամերձ Կոթի գյուղը, ըստ Տավուշի մարզպետարանի ինտերնետային կայքի, 2015թ. հունվարի 1-ի դրությամբ ուներ  2215 բնակիչ: Կոթիի դպրոցի շենքը նախատեսված է 830 աշակերտի համար: Խորհրդային տարիներին Կոթիի դպրոցն ուներ շուրջ 700 աշակերտ: Ըստ Տավուշի մարզպետարանի ինտերնետային կայքի, Կոթիի միջնակարգ դպրոցի աշակերտների թիվն այժմ 287 է: Դպրոցի աշակերտների թվի նվազումը պայմանավորված է նաև այս տարի ադրբեջանական զինուժի կողմից  գյուղի պարբերաբար գնդակոծությամբ: Դրանից հետո շատ ծնողներ իրենց երեխաներին տեղափոխեցին Նոյեմբերյան քաղաք, Հայաստանի այլ բնակավայրեր:

Կոթիի դպրոցի շենքը  գտնվում է  սահմանին մոտ, ադրբեջանական գնդակներից մեկը այս տարի խոցել է դպրոցի պարիսպը:
Յուրաքանչյուր կոթեցի համոզված է, որ սահմանում ապրող յուրաքանչյուր ընտանիք դիրքերը պահող զինվորի թիկունքին մի հույս է: Կառավարությունը պետք է ծրագրեր մշակի սահմանային բնակավայրերի համար, ներդրումներ իրականացնի: Այդ դեպքում մարդիկ էլ հույս կունենան, որ պայմաններ կան, որ ուշադրություն են զգում: Գյուղացիների ֆիզիկական տանջանքը շատ է, շահույթը` քիչ, որ տոկոսային հարաբերությամբ  վերլուծենք ընդանրապես գյուղացիների չարչարանքը չարժի:

1992-94 թթ. Փայտասարի (ադրբեջանցիներին այն հայտնի է Օդունդաղ անունով) լանջերից, Փարաքլուի բլրից հակառակորդը «գրադով» և տանկերով մահաբեր կարկուտ էր տեղում խաղաղ բնակիչների վրա:

Չհայտարարված պատերազմի տարիներին Կոթիում 40 հոգի է զոհվել` ազատամարտիկ եւ խաղաղ բնակիչ: Կոթեցիներից յուրաքանչյուրը կռվի տարիներին հարազատ, ընկեր կամ դրկից է կորցրել: Այստեղ ամեն բլուր, ամեն թուփ մի հերոսական, ողբերգական պատմության հետ է կապված: Գյուղի յուրաքանչյուր միջոցառման, հավաքույթի ժամանակ անպայման հնչում է կոթեցի ինքնուս երգահան Լյուդվիգ Բաբլումյանի հուզիչ «Հուշարձանները» երգը, և կոթեցիների սրտերը համակվում են անհուն թախիծով` շաղախված զոհված ջահել-ջիվան տղաների պայծառ հիշատակով:
Ես ինքս էլ իմ հնարավորությունների սահմանում օգնում եմ գյուղիս: Օգնության տարբեր խմբերի հետ համագործակցելով օգնություն ենք տարել Կոթիիս համար, որպեսզի գյուղիս ո՛չ մի երիտասարդ և ո՛չ մի տարեց մարդ իրեն միայնակ չզգա և տեսնի, որ  Երևանում և այլ մարզերում ապրող բնակչությունը ՍԱՀՄԱՆԱՊԱՀ ԺՈՂՈՎՐԴԻ կողքին է: Վերջերս էլ  2015թ.-ի դեկտեմբերի 14-ին   կանգ առնելով Կոթի գյուղի վրա, նպատակ ունենալով տեղի երեխաների կյանքը ավելի ուրախ դարձնել` ապահովել նրանց 6 խաղասարքերից բաղկացած խաղահրապարակով: Սակայն գումարի ոչ լրիվ հավաքվելու պատճառով իրականացրեցինք խաղահրապարակի մի հատվածի տեղադրումը: Քանի որ վրա է հասել ձմեռը, և մենք ունեինք ընդամենը 3 խաղասարքի պատրաստման համար նախատեսված գումար, որոշեցինք, որ հիմա իրականացնենք խաղահրապարակի առաջին մասի կառուցումը, հետագայում  անպայման շարունակելու մտադրությամբ:

Ես միշտ էլ սիրել եմ Ամանորը դիմավորել Սահմանապահ Կոթի գյուղում: Քանի որ այն զգացողությունը, ինչ սահմանի բնակիչն է զգում սահմանում կրակելու ժամանակ` առանց վախի զգացումի ամանորյա պատրաստություն տեսնել, ոչ մի քաղաքի բնակիչ չի կարող այդ զգացողությունը զգա և թեկուզ պատկերացնի:
Ի՞նչ եմ ուզում ասել. բոլորդ միացեք ՄԵԶ կրակոցների տակ Նոր տարի նշելու: Կրակոցները դարձել են Սահմանապահ գյուղերի առօրյան. կրակոցները չեն կարող ոչ մի կերպ խանգարել տոնական տրամադրություններին:

Լուսանկարը՝ Վահան Ազիբեկյանի

Լուսանկարը՝ Վահան Ազիբեկյանի

Մի փոքրիկ փաստ էլ արձանագրեմ: Տարիներ առաջ մեր հայրերը և պապերը, ովքեր բնակվում էին Երևանում, միշտ հավաքվում էին Ավետիք Իսահակյանի արձանի մոտ: Ես ուզում եմ, որ այդ ավանդույթը շարունակական բնույթ կրի, և ավանդույթը վերականգնելով փետրվարի 6-ին ժամը 15:00-ին Երևանում բնակվող կոթեցիների և կոթեցի ուսանողների հավաքույթ եմ կազմակերպում, որպեսզի մեր պապերի և հայրերի այս գեղեցիկ ավանդույթը շարունակվի:

Կոթի գյուղում ապրելը մեծագույն առաքելություն է, եվ տեղացիները սիրով ու նվիրումով կրում են իրենց կոչումը:

Լուսանկարը՝ Դիանա Շահբազյանի

Ձմեռը Օձունում

Իմ գյուղը` Օձունը, գտնվում է Լոռու մարզում: Բնությունը հիասքանչ է տարվա  բոլոր եղանակներին: Ձմեռը մեղմ է լինում հիմնականում: Շատ պատահական, որ ձյունը հողի վրա երկար է մնում: Oրինակ, այս տարի` դեկտեմբեր ամիսը գարնանային եղանակ էր: Նույնիսկ ամաչում էինք վերարկու հագնել: Օրվա մեծ մասը տունը չէինք տաքացնում: Հաճելի տաք արևը դուրս էր կանչում մարդկանց: Իհարկե, հասկանում էինք, որ այդպես լավ չէ գյուղատնտեսության համար, բայց արևի ջերմ ճառագայթները մեզ այլ բան էին համոզում:
Անցած տարին մարդկանց համար այնքան էլ հաջող տարի չէր: Աշխատանք չլինելու պատճառով գյուղի տղամարդկանց մեծ մասը մեկնում է արտագնա աշխատանքների, իսկ ռուբլու անկումը ազդում էր նաև մարդկանց ընտանեկան բյուջեի վրա: Այդ պատճառով ձմեռվա վառելիքի հարցը շատերը չէին կարող լրիվ լուծել: Բայց բնությունը ինքը օգնության էր հասնում մարդկանց` տաք օրերը շատացնելով: Ընդանուր առմամբ, ես սիրում եմ մեր Լոռվա ձմեռը: Երեխաներին չի հետաքրքրում մեծերի խնդիրները, և նրանք ուրախանում են ձյան առատ փաթիլներով: Ձյունը իր հետ բերում է դահուկ, չմուշկ ու ձնագնդի, և այլ զվարճանքներ: Ձյունը իրեն երկար սպասեցնել չտվեց, և Նոր տարին առանց ձյան չդիմավորեցինք: Այդ հարցում էլ բնությունը շատ իմաստուն գտնվեց. 30-ի գիշերը առատ ձյուն տեղաց` ի ուրախություն երեխաներիս:

Հայաստանի գյուղերը. Ազատեկ, Վայոց Ձոր