Մանանայի արխիվից խորագրի արխիվներ

Իսկ սիրելով չե՞ն…

arxivԱշնանային տաք ու պայծառ երեկո էր: Արևի շողիկները բաց պատուհանից լցվում էին սենյակս, խաղում մազերիս հետ, ձեռքիցս փախցնում գրիչը: Հեռու, հեռու գնացեք, այ չարաճճիներ, այսօր ես զբաղված եմ, չեմ կարող ձեզ հետ խաղալ: Մտածում եմ` պետք է անպայման գրել խաղաղության մասին: Լավ, լավ, մի րոպեով կմոտենամ պատուհանին, կնայեմ Մասիսի ճերմակ գագաթին, կհիանամ Հրազդանի կիրճի աշնանային գույներով: Վերջ, էլ ինձ չխանգարեք: Ես գրում եմ:

Չգիտեմ ինչու, խաղաղություն ասելիս անպայման մտածում եմ, որ այդ բառի հականիշը պետք է լինի պատերազմը: Պատերազմ և խաղաղություն: Դարեր շարունակ մարդիկ պատերազմել են, կոտորել միմյանց, ավերել ծաղկած քաղաքները, կործանել իրենց իսկ ձեռքով ստեղծած հրաշալիքները: Եվ միմյանց ամեն տեսակ չարիք պատճառելուց հետո` խաղաղության դաշն են կնքել և ուրախացել: Նորից սկսել են վերականգնել իրենց իսկ ձեռքով ավերվածը: Բայց ինչպե՞ս կարող են վերադարձնել իրենց քույրերին, եղբայրներին, մայրերին` բոլոր նրանց, ովքեր զոհվել են այդ պատերազմներում:
-Նառ, Նառ, ի՞նչ կլինի, օգնիր, էլի~:
Ռոմանիկն է` փոքր եղբայրս: Անգլերենի գիրք թևի տակ, գրիչը, ինչպես միշտ, բերանում, սևուկ աչիկները կլորացած, ինձ է նայում:
-Տուր, տուր տեսնեմ, միայն թե արագ, թե չէ` կմոռանամ, թե ինչ պիտի գրեմ:
… Մտքիս թելը կտրվեց: Ինչի՞ մասին էի գրում: Հա: Խաղաղության:

Վերականգնել, երևի հնարավոր է ամեն բան, բացի մարդկային հարաբերություններից ու կյանքից: Իսկ զոհվածների ու անմեղ նահատակների արյունը պիտի վրեժխնդրություն ծնի: Եվ ահա` նոր պատերազմի առիթ: Պետք է ընդհանրապես դադարեցնել ամեն տեսակ պատերազմներ, թե չէ, աշխարհի երեսին մարդ չի մնա…

… – Նառ, Նառ շուտ արի, հարսանիք է, տես, փողոցն էլի խցանվել է: Ո~ւխ, էս ինչ սիրուն հարս է: Շուտ, փուչիկներն արդեն բաց թողեցին;
Էլի Ռոմն է: Թռել է պատուհանի գոգին և ուրախանում է:
-Ռոմ, մի խանգարիր:
-Նառ, տես, էլի մի հարսանիք: Մեկն էլ եկավ, արդեն խառնվեցին իրար:
Բաց պատուհանից հեղեղի նման սենյակ է լցվում խառնաշփոթ երաժշտություն: Այս գիշեր էլ մինչև լույս կնվագեն, կաղմկեն, չեն թողնի քնենք: Է, ինչ արած, մարդիկ ուրախանում են: Փակում եմ պատուհանը, փորձում կենտրոնանալ: Ինչպե՞ս համոզել մարդկանց, որ չպատերազմեն: Ինչպե՞ս համոզել ահաբեկիչներին, որ չպայթեցնեն ինքնաթիռները, որ չգրավեն թատրոնները… Ի՞նչ անել: Չէ՞ որ այնքան լավ է, երբ կապույտ երկնքում փայլում է պայծառ արևը, երբ բակում աղմկում ու խաղում են երեխաները, երբ գույնզգույն ծաղիկների վրա հանգստանում են բազմերանգ թիթեռները: Այնքան լավ է այս աղմկոտ հարսանիքը, թեկուզ շատ է խանգարում ինձ: Երևի պետք է, որ բոլոր մարդիկ սիրեն իրար, այնքան սիրեն, որ երբեք չվիրավորեն, չնեղացնեն միմյանց…
Մի՞թե այդքան դժվար է սիրել մարդկանց:

Նարինե Դանեղյան, 13տ.
«Երիտասարդությունը և խաղաղությունը» էսսեների մրցույթից,
«Մանկանց երկիրը», 2003թ.

Ստվերների գույները

arxivՄեր բակը միշտ ստվերների մեջ էր։ Արևն ասես մոռանում էր անցնել մեր շենքերի վրայով։ Բոլոր օրերը սև ու սպիտակ էին, նույնիսկ հիմա չեմ հիշում մյուս գույները։ 

․․․Ես ու Մուշը բակում ենք։ Ուրիշ մարդ չկա։ Ամեն ինչ ստվեր է, միայն սև աստղերի նման փայլում են Մուշի աչքերը։ Այդ փայլը երբեք չի հանգում, նույնիսկ, երբ եղբայրս լաց էր լինում։ Ձայներ չկան, լռություն է․․․

․․․Դատարկ փողոցով անցնում է դատարկ թափոր։ Առանց երաժշտության, առանց բարձր լացի։ Բոլորի կոշիկները միապաղաղ ձայնով հարվածում են անձրևից մգացած ասֆալտին։ Ահա դագաղը։ Զինվոր է։ Երիտասարդ է։

-Խեղճ երեխան․․․

-Կյանք չտեսավ․․․

Թափորը կորավ։

-Աստված ողորմի, վայ դրա մորը․․․,-հառաչեց մայրիկը․․․

․․․Ես հայրիկի գրկում եմ։ Ստվերները նոսրանում են։ Մի բան կարծես ուրիշ լինի։ Եվ իսկապես։ Հեռվում երևում է տրամվայը։ Կարմիր, վառ կարմիր։ Տրամվայը մոտենում է, կանգ է առնում։ Որքան մեծ է ու կարմիր։ Դա ամենավառ գույնն է, որ ես հիշում եմ։ Ես ինչ-որ բան եմ բացականչում, բայց ի պատասխան, միայն հայրիկի ժպիտն է։ Մյուս մարդիկ լուռ են։ Նրանց դեմքերը մնում են մոխրագույն, նույնիսկ տրամվայի գույնը չի փոխանցվում նրանց։ Բայց միևնույն է, ես ուրախ եմ, անչափ ուրախ։ Կարմիր գույնը արտացոլվում է աչքերումս, իսկ զանգը դեռ երկար արձագանքում է ականջներումս․․․

․․․Տրամվայը կիսադատարկ է։ Նստած եմ հայրիկի ծնկներին և նայում եմ դուրս։ Փողոցները նույնպես կիսադատարկ են և մոխրագույն։ Իսկ ներսում ամեն ինչ ուրախ է, և մարդիկ կարծես ավելի ուրախ են։ Բայց դա կարևոր չէ, որովհետև հայրիկը ժպտում է, իսկ դա նշանակում է, որ ամեն ինչ լավ է։ Մենք գնում ենք այնքան, մինչև տրամվայը հասնում է վերջին կանգառին․․․

․․․Զանգը վերածվում է գրամեքենայի չխկչխկոցի։ Մութ է։ Ես պետք է քնեմ։ Ճտճտում է նավթի լամպը։ Էլի չխկչխկոց։ Շուտով ես այդ աղմուկը այլևս չեմ լսում, ես վաղուց դա չեմ լսում, վարժվել եմ։ Երևում է մայրիկը, որը կռացել էր գրամեքենայի վրա, իսկ հայրիկը աշխատում է ինչ-որ թղթերի վրա։ Մի պահ անասելի ջերկություն եմ զգում, որ նրանք այդքան մոտ են, իսկ հետո ամեն ինչ սառում է և լողում։ Ես քնում եմ։ Փողոցում աղմուկ չկա, միայն գրամեքենայի չխկչխկոցն է հիշեցնում, որ աշխարհը կենդանի է․․․

․․․Ծնվեց Հովնանը։ Ես արդեն 7 տարեկան եմ։ Մենք կանգնած ենք հիվանդանոցի պատի տակ։ Մայրիկը մեզ ցույց է տալիս նորածին Հովնանին։ Նա փաթաթված է կարմիր ծածկոցով, իսկ դեմքը դժվար է երևում, բայց դրա փոխարեն երևում է մայրիկի՝ ուրախությունից փայլող աչքերը։ Նրանք փայլում են ճիշտ Մուշի աչքերի պես։ Գուցե մի քանի տարի հետո այդպես փայլեն նաև Հոնի աչքերը։ Ես զգացի, որ հայրիկը ժպտում է։ Իսկ իմ նոր եղբոր ծածկոցը կարմիր է, վառ կարմիր, տրամվայի պես։ Եվ ես նույնպես ուրախ եմ։ Օրերը սկսեցին գունավորվել, ցուրտը համարյա ցրվեց․․․

․․․Հովնանն արդեն տանն է։ Ես ու Մուշն ուշադիր նայում ենք նրան։ Իմ եղբայրը պառկած է մահճակալին, որը շատ մեծ է նրա համար։ Դժվար է պատկերացնել, որ մեր ընտանիքում նոր անդամ կա։ Բայց մենք սիրում ենք նրան։ Ես դա հասկացա, երբ տեսա, թե որքան ուրախ են մայրիկն ու հայրիկը, ինչպիսի ջերմություն են արձակում Մուշի աչքերը և, վերջապես, որքան լավն է մեր կրտսեր եղբայրը։

Ձայները շատացան։ Գույները վերադարձան, իսկ ստվերներ ես շատ հազվադեպ եմ տեսնում։ Հովնանի ծնունդով ամեն ինչ փոխվեց, չնայած ես դա հիմա եմ հասկանում․․․

․․․Այդ տարի վերջացավ պատերազմը։

Գոռ Բաղդասարյան, 15 տ․,
2003թ.

Հյուսկեն զրույց

-Վ~այ, տատ ջան, ինչ սիրուն ես գործել,- միշտ հիանում էի ես նրա հին գործվածքներով:

-Շատ փոքր էի, որ սկսեցի գործել,- պատմում էր տատս,- մայրս գուլպաներ էր գործում, ուղարկում ռազմաճակատ, ես նայում էի ու սովորում:

-Տատ, դպրոց գնում էիք, չէ՞, իսկ արձակուրդներին ի՞նչ էիք անում:

-Երբ ես դպրոցական էի, հայրս ու եղբայրս զինվոր էին:

-Կռվի ժամանակ ի՞նչ էին անում,- հիմարի պես հարցնում էի ես, իսկ տատս շփոթված ժպտում էր: Բայց ես արդեն պատերազմը մոռացած ուրիշ հարցեր էի տալիս:- Իսկ ձեր գյուղում քանի՞ դպրոց կար, ամեն դասարանում քանի՞ հոգի էիք: Մենք դասարանում քառասուն հոգի ենք ու յոթ զուգահեռ դասարաններ ենք, բա~,- վրա էի տալիս ես:

-Մեր գյուղում մի կիսատ-պռատ դպրոց էր` ութնամյա: Դասարանում էլ մի հինգ-տասը հոգի էին: Շատ քչերն էին դպրոց գնում: Բոլորն աշխատում էին, տուն էին պահում, մինչև իրենց հայրերը կռվից գային: Շատերն էդպես էլ դպրոց չգնացին, միանգամից մեծացան, տան տղամարդ դարձան…

-Տատ ջան, իսկ արձակուրդներին որտե՞ղ էիք հանգստանում,- էլի մի հիմար հարց էի տալիս ես, չընկալելով, թե ինչ էր ասում տատս:

-Հանգստանո՞ւմ, էլի շաշ-շաշ դուրս տվեցիր: Դե կամ տանն էի, կամ էլ մայրս ուղարկում էր սար` տատիս մոտ:

-Տատ ջան, սար էլ ես գնացե՞լ, երևի ընկերներով գնում էիք էնտեղ, վրան խփում, արձակուրդներդ հետաքրքիր էր անցնում:

-Չէ, սար տատիս մոտ էի գնում: Տատս մեր անասունն էր սար տանում, պահում: Բայց սիրտը չէր տանում, հետը գյուղի որբ երեխեքին էլ էր տանում, որ էնտեղ կաթից, պանրից տա` ուտեն: Մի հինգ-վեց հոգով թախտին էինք քնում:

Տատս շյուղերը մի կողմ դրեց, խորը հառաչեց, միտքն ասես ուրիշ տեղ լիներ:

-Տատիկ ջան, ինչո՞ւ տխրեցիր,- զարմացա ես,- մարդ էլ մանկությունը հիշելիս տխրի՞: Լավ, ես գնամ դասարանի երեխաներով տիկնիկային թատրոն ենք գնալու:

-Գնա, Նան ջան,- տատս իրեն հավաքում էր և ուրախ ժպտում,- գնա, հետո վաղը քո թոռներին ուրախ բաներ կունենաս պատմելու: Անպայման գնա:

Տատս վաղուց չկա: Շատ բան նրա ասածներից հիմա եմ հասկանում:

Նանե Սահակյան, 14տ. 2003թ