Լիլիթ Անդրիասյանի բոլոր հրապարակումները

Lilit Andriasyan

Մինչև գրողի ծոցը

Այս քաղաքում, որ մարմինների համակենտրոնացման ճամբար է հիշեցնում, վաղուց մեր սարսափելի հոգիների վրա նստած է գջլահոտը։ Թվում է, թե ինչ-որ հանցանքի համար մեզ բոլորիս հավաքել են այստեղ, որ մեր ամենամեծ պատիժը մեկս մյուսի նողկալի ներկայությունը վայելելը լինի։ Այս քաղաքում մենք դատարկ մարմիններ ենք՝ թանկանոց քռչերի մեջ, որ վարում ենք ինչ-որ արկղանման զիբիլներ ու տեղից տեղ ենք փոխադրում մեր նաֆթալինի հոտ արձակող մարմինները։

Այստեղ մենք նրանցից մեկն ենք, ումից ենթագիտակցորեն խուսափել ենք, բայց դեպի ում մշտապես հակված է եղել մեր գիտակցությունը։ Այն, ինչ համարել ենք խարան, շուտով թակել է մեր ուսը, և մենք բոլորս հոգու խորքում շինծու անդաստիարակ, սրբապիղծ ու պոռնիկ ենք՝ տղամարդ, թե կին, կամ այնքան վախկոտ ու լպրծուն, որ սարսափում է այս ամենը խոստովանել ինքն իրեն։

Մենք մշտապես զբաղված ենք ինքնախաբեությամբ, հայելիների առաջ մեր դեմքերն ենք ծռում, ծամածռում, մեզ տաշում ենք այնքան, որ շները իրենց դեմքը շուռ են տալիս մեզանից։ Մենք փտում ենք այս լագերում։ Այլևս չի փրկում Շառլը, Je suis malade, սիրելիս, Je suis malade…

Հիմա դու կմտածես, թե սա հերթական դատարկաբանություն է, ֆանտաստիկ դեբիլություն, ու չարժե մարդկանց դնել միևնույն տարայի մեջ ու խոսել մի ճաշի մասին, որից դեռևս կուշտ չես կերել, բայց ե՞րբ է հեղինակին հետաքրքրել, թե ինչ կմտածեն իր մտքերի մասին ամբոխները։ Չէ՞ որ մենք գրում ենք մեր զգացմունքները կիսող այն մեկի համար, որ երևի հիմա մրափած է իր փափուկ անկողնում ու ոտքի բթամատով քորում է ոտքը։ Թող հանգիստ քնի խեղճը, իսկ դու մի բաժակ սուրճ դիր, բայց քաղցր, որ սեփական մտքերիդ դառնությունը չզգաս, ու հեղձուկը անցնի։ Ձեռքի հետ էլ կարելի է մտածել, որ բոլոր մարմինները՝ անկախ իրենց չափերից ու ձևից, պիտի զբաղվեն իրենց գործով, ու չարժի, որ հացթուխը ֆանտաստիկ գրքեր գրի, իսկ ֆանտաստիկ գրքեր գրողը բազմի մի աթոռի ու ֆանտաստիկ օրենքներ գրի այս երկրի համար։ Բայց չմոռանանք, որ դա մեր գործը չէ, թքած։ Եթե մի քիչ էլ միտք անենք այս ուղղությամբ, ստիպված պիտի մահացու մեղքերից ևս մեկը գործենք, իսկ դա մեզ բնավ ձեռք չի տալիս։ Առանց այն էլ այս լագերում լույսերը հաճախ են հանգցնում։

Բայց ինչևէ, վերադառնանք այն կետին, որտեղից սկսել ենք։ Գուցե ոչ միայն այս քաղաքը, այլ ողջ տիեզերքը մարմինների համակենտրոնացման ճամբար է, որտեղ մեզ ուղարկել են պատժվելու։ Ես չգիտեմ, թե քանի կյանք հարկավոր կլինի ապրել այստեղից ճողոպրելու կամ ներքին կանոնակարգին հարմարվելու համար, բայց երբեմն զգում եմ, որ իմ մարմինը դրանցից մի քանիսը արդեն ապրել է։ Ու մի տասն էլ գուցե մաշել է այն մեկը, ով արդեն շուռ է եկել մեջքի ու գլուխն է քորում քնի մեջ։ Չգիտեմ, թե ես ինչ պատրվակով եմ հայտնվել այստեղ, ու որն է իմ իմաստը, ու հենց այդ իմաստը գտնելու գաղափարի վրա էլ ձգվում է կյանք կոչված թելը։

Ինչ-որ մի մեռած պահի, քաղաքի բանուկ փողոցներից մեկով քայլելիս, կամ աղբը թափելիս, կամ էլ գլուխս քորելիս հասկացել եմ, որ ես չեմ ուզում մեռնել այս ճամբարում՝ աննպատակ։ Ես ուզում եմ քաշել սրա ատամները, որ ականջի ցավն անցնի։ Բայց ինչպե՞ս:

1

Գուցե ես ստեղծված եմ ոչ այնքան ինչ-որ մեկի կինը, որքան պարզապես կին լինելու համար։ Ինչ մեղքս թաքցնեմ, ինձ դուր է գալիս ցանկալի լինել ու լինել երկաթե։ Ինչ-որ մի պահից ես սկսել եմ ինձ սիրել։ Ես սկսել եմ սիրել ինչպես եմ շարժվում, ինչպես եմ խոսում, ինչպես եմ շուռ տալիս գլուխս, երբ դիպչում եմ ցավին։ Ես սիրում եմ, թե ինչպես եմ խաղաղվում ինքս ինձ հետ։ Ինչ-որ մի պահից սկսած ես սկսել եմ սիրել, թե ինչպես եմ լռում ու ինչպես երբեք չեմ մտնում կռվի մեջ։ Իմ կռիվը մշտապես եղել է ինձ հետ։

Երբեմն ես այնքան նողկալի եմ, այնքան նվնվան ու սաստիկ զազրելի, որ ուզում եմ ինձ դուրս շպրտել իմ կյանքից։ Երբեմն ես անտանելի եմ ու սկսում եմ կախվել բոլորից ու ամեն ինչից, սկսում եմ կառչել ցանկացած հնացած բանից, որովհետև վախենում եմ թռիչք անել ջրափոսերի վրայով։ Ես վախենում եմ բարձրությունից, բայց մշտապես ձգտում եմ բարձրանալ, ու գուցե միայն նրա համար, որ ցույց տամ, թե ինչպես եմ վախենում ու որքան եմ ուզում, որ դու ինձ առնես ափերիդ մեջ։ Ուզածս պահին ես կարող եմ քեզ դուրս շպրտել իմ տնից, կարող եմ պահանջել հեռանալդ, բայց ոչ թե նրա համար, որ ցանկանում եմ չլինելդ, այլ պարզապես ցանկանում եմ, որ ինձ համոզես մնալ։

Ես սաստիկ վախենում եմ կատուներից ու նրանցից բաղկացած երազների մի հսկայական շարք ունեմ, որտեղ նրանք խմբով կամ միայնակ մշտապես, անդադար գալիս են իմ հետևից, ցատկում են դեմքիս, կախվում են փեշերիցս, ու ես այնքան եմ ուզում այդ երազներից վեր թռչել, բայց միայն այն մտքից, որ դու ինձ չես հանգստացնելու քնիս մեջ, ես ուզում եմ որ այդ ճղճիմներն ինձ հոշոտեն։

Երբեմն ես բարձրից եմ նայում բոլորին ու գիտեմ, որ եթե ինձ իմ տեղը ցույց չտաս, մի օր նստելու եմ գլխիդ ու դա անելու այնքան անմեղ, այնքան մանկական դեմքով՝ կարծես հրեշտակ է նստած ուսերիդ, այլ ոչ թե ինձ նման սատանի ցեղ։ Ես հակված եմ իմ ձեռքը համբուրողին ոտքերս մոտեցնել, ես հակված եմ ոչնչացնել այն ամենը, ինչ սիրում եմ։ Ես հասարակ մահականցու եմ՝ նավթալինի կծիկ՝ ինչ անենք, որ սիրում եմ շներին ու չեմ հարվածում նրանց։ Ես ուզում եմ, որ դու միայն ինձ սիրես, կամ էլ մեռնես, կամ էլ ապրես առանց ինձ՝ մեռնելու նման, քո գործն է։

Սա հենց համար մեկ մահացու մեղքն է, ինչի համար ես դուրս չեմ գալիս այս ճամբարից՝ հպարտությունը։ Սա քո իմացած այն հպարտությունը չէ, բարեկամս, որը քեզ պետք է քո ինքնությունը չկորցնելու համար, սա այն է, ինչ մարդուն գլորում է անդունդը։

Եթե ուզում ես դուրս գալ մեր ճամբարից, սպանիր քո մեջ հպարտության սերմերը։ Ես դա արեցի, երբ սկսեցի սիրել։ (Նա ինձ երբեք չէր ասել, որ սիրում է, բայց երբ իմ թիկունքում էր՝ ես դա գիտեի։ Գուցե հենց դրա համար էր, որ սիրում էի իմ աղջկական ամենամաքուր ջիղերով։ Իմ կանացիությունը միայն նրանն էր ու միայն նրա համար էի ես իմ խելացիության բարձունքից իջնում դատարկամտության գիրկը։ Ես այնքան հիմար եմ, երբ նրա հետ եմ և այնպես եմ սիրում դա։ Գուցե այդ հիմարության մեջ ես ավելի գրավիչ եմ։ Նա ինձ երբեք չէր ասել, որ սիրում է, բայց երբ գրկում էր, ես դա գիտեի։ Ես գիտեի, որ հոսում եմ նրա երակների միջով ու քունքերը պայթում են։ Ես գիտեի, որ ինձ պաշտում է, թեև այդ մասին երբեք ոչ մի խոսք չէր ասել, դրա համար էլ պատրաստ էի գնալ մինչև գրողի ծոցը։ Ես հավատաքաղց էի, բայց ուզած պահին կարող էի լինել նրա աթեիստ աստվածուհին։ Ես նրա ծառան ու տերն էի ու սիրո մեջ երկուսս էլ ստրկացած էինք։ Ես պաշտում եմ, երբ մենք երկուսով ենք ու սիրային ոչ մի լպրծուն լիրիկա, ոչ մի զեղում չկա։ Ես պաշտում եմ ինձ, ու դու ինձ հետ ես՝ իմ մաշկի մեջ միաձուլված։ Իմ աղջկական մաքրությունն ու կանացի ֆանտազիաները քոնն են։ Ես քո Հերան եմ ու մենք վաղուց միասին գրավել ենք Օլիմպոսը։ Դու ինձ այդ մասին երբեք չես ասել, բայց ես դա գիտեմ ու դրա համար էլ սիրում ես ինձ)։

2

Տաք աշուն է, ու ոչ թե նրանցից, որ ուզում ես մերկացնել ուսերդ, այլ այն մեկը, որ օդի մեջ կծվահոտ է բերում։ Թանձրացած կարոտի շերտ կա օդի մեջ ու ինձ թվում է, որ ոչ թե արևի ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներ են թափվում վրաս, այլ կարոտամանուշակագույն։ Սրանք ամենավտանգավորն են։ Դեռ ոչ մի օդերևութաբան հեռուստացույցով կամ ռադիոյով սրա մասին չի խոսել։ Ափսոս, կարելի էր մի տեղից իմանալ, որ այսօր կարոտամանուշակաագույն ճառագայթներն օդի մեջ շատ են լինելու ու կարոտամագնիսական դաշտը կայուն չէ, կեսօրին չարժե տնից դուրս գալ։ Արդյունքում՝ կարոտահար չէի լինի։ Բայց հոգ չէ։ Դրանից դեռ մարդ չի մեռել (չհաշված մի երկու խենթ սիրահարների):

Երբեմն ես սարսափելի նախանձում եմ երջանիկներին, այո, մտածում եմ, որ կարելի է տիեզերքի բոլոր երջանիկներին հավաքել մի տեղ ու վառել, ու աշխարհը մնա մեզ՝ ապերջանիկներիս, ու այդ ֆոնի վրա գուցե ես այնքան էլ միայնակ չզգամ։

Երբեմն ես ատում եմ բոլոր նրանց, ում նայում են սիրով, ում համար փուչիկներ են բերում։ Սա երկրորդ մահացու մեղքն է, ինչի համար ես մեր ճամբարից դուրս չեմ գալիս։

Եթե ուզում ես այստեղից փրկվել, սպանիր քո մեջ ապրող նախանձի սերմերը ու երջանիկացիր նրանով, ինչ կա ձեռքիդ տակ։ Սեփական միջնամատն անգամ կարող է քեզ երջանկություն բերել, եթե մտքիդ տեղ լինի։ Ես դա արեցի, երբ սկսեցի սիրել։ (Ու հիմա, երբ դու ինձ հետ ես ու մենք մենակ ենք ինչ-որ հեռավոր արվարձաններում ու իմ մատները դիպչում են երակներիդ, ես պաշտում եմ աշխարհի բոլոր երջանիկներին ու երբեք համեմատության մեջ չեմ դնում ինձ ու օտարներին։ Ես վստահ եմ, որ ոչինչ այնպես չի արժեզրկում հարաբերությունները, որքան դրանք հանրայնացնելը, ու ինձ դուր է գալիս քո մասին միայն իմ իմանալն ու աշխարհի աչքից հեռու քեզ ուշագնացության աստիճան սիրահարվելը)։

3

Ես պաշտում եմ արևածագին վրա հասնող քունը։ Քնում եմ ուշագնացության պես, հափշտակված։ Այդպես տարվում են սիրուն սիրածով կամ բույրով կամ արբեցնող մի բանով, որ հոգի է հանում։ Սրանից մի տարի առաջ կարծում էի, թե քունը երջանիկների համար է, իսկ դժբախտները մշտապես ստիպված են դրա ժամերը հաշվել։ Ես այն վայելում եմ՝ սիրած տղամարդու մարմնի պես։

Երբեմն ես քայլող նյարդերի կծիկ եմ, հայհոյում եմ աջուձախ։ Երբեմն աշխարհի ամենաանտանելի ու սոսկալի արարածն եմ, որ կարող է հանդիպել բնության մեջ։ Ես հայհոյում եմ աստված ու մարդ, ծառ ու տերև, ամենը ողջ տիեզերքի մեջ։ Ես հակված եմ իմ անհաջողությունների մեջ մեղադրել բոլորին, բայց երբեք ինձ։ Ցանկացած դժբախտ պատահականություն ես միտված եմ վերագրել ճակատագրին, ու բոլոր լուսավոր անկյունները, որ հայտնվում են իմ կյանքում, ինձ համար սոսկ պատահականություններ են, որ բուսնել են հանկարծակի։

Ես դադարել եմ հավատալ հրաշքների։ Գուցե դա նրանից է, որ ինչ-որ պահի կտրվել են թևերս։ Բայց ո՞ւմ հետ չի արդյոք դա պատահել։ Կա՞ արդյոք բնության մեջ մի կենդանի շունչ, ում թևերը թռիչքի պահին չեն կոտրվում։ Մեր բակի բալենին ծերացել էր։ Նախորդ ձմեռ կտրեցինք, տեղը բետոնապատեցինք ու թողեցինք, որ ամռանը սեղան ու աթոռներ դնենք։ Գարնանը բետոնի տակից մի փոքրիկ, թուլակազմ շիվ տվեց։

Եթե ծառը ուզում է ապրել, դու երբեք չես կարող դադարացնել նրա աճը։ Եթե ծառը մտքին դրել է, որ տերև է տալու, քամիներն ու ցրտերն անզոր են նրա արգանդը սառեցնել։ Տեսե՞լ եք՝ ինչպես են կռանում դալար շիվերը։ Մեզ նման՝ պարզապես առանց հայհոյելու։ Երբևէ տեսե՞լ եք հիասթափված ծառ։ Մենք հակված ենք նման պահերին դառնանալու, հայհոյելու, իսկ ծառերը ուժերը արմատին են գալիս ու գլուխը վեր ցցում։ Դրա համար նրանք ապրում են հարյուր տարի, իսկ մենք՝ մեռնում ենք շուտ։ Ու երբ ես սիրեցի, ազատվեցի այդ մեղքից, որ բարկություն է կոչվում։ (Հիմա, երբ դու ինձ հետ ես ու ես հազար պատճառ ունեմ բարկանելու, անիծելու, ես այդ խոսքերը սահեցնում եմ անհատակ հեռուներս ու փոխարենը շշնջում եմ քեզ, որ սիրում եմ։ Հիմա ես հասկացել եմ, որ դու այնպիսին ես ինչպիսն կաս ու ես չեմ փորձում դաստիարակել քեզ։ Ես սիրում եմ քո բոլոր կորությունները, իմ մատները քո հոգու վրա այնպես սիրուն են նվագում, որ Բեթհովենը արթնանում է քնից)։

4

Այն միակ հասկացողը, ում համար ես գրում եմ այս տողերը՝ զանգվածների աչքից հեռու, հիմա կամաց թարթում է կոպերը ու վախենում է աչքերը բաց անել։ Բարի լույս, սիրելիս։ Ես քեզ համար հազար յոթ հարյուր տասնչորս բառ եմ գրել, իսկ թե ինչու այսքան ուշացած, կասեմ։ Քո ամենասերը սարսափելի ծույլ է։ Եթե իմ մեջ ապրող այդ ախտը չլիներ, ցուցե ես հիմա այլ վայրում լինեի և այլ կերպ։ Ես հակում ունեմ ամեն ինչ իմ գլխից ցրելու ու մսխելու ժամանակ կոչվածը, միայն թե իմ կարծեցյալ հանգիստը ոչինչ չխանգարի։ Իմ մեջ ապրող ծուլությունը արյունիցս շատ է։ Ես ծուլանում եմ ապրել, սիրել, խոսել, գրել, ու դա աշխարհի ամենամեծ մեղքն է։ Գիրը չի կարելի սպանել, երբ նա ցանկանում է լույսաշխարհ գալ։ Գիտե՞ս, թե քանի հազար բառեր եմ վիժել, որ պիտի գրվեին քեզ համար։

Ես սոսկ մարմին եմ՝ աննյութ, անձև, միատար։ Իմ մեջ ապրող հոգին ծուլանում է ծնվել ու դրա համար մեր ճամբարի փշալարերը այնքան գորշ են թվում ու այնքան գլխատիչ։ Ինձ թվում, որ ես այստեղ կմեռնեմ՝ այսպես աննպատակ ու սուտ։

Բայց երբ ես որոշեցի գրել քեզ համար այն բառերը, որ շուրթերս երբեք քեզ ասել չեն կարող, ես սպանեցի ծուլության ծիլերը իմ մեջ ու տեղը քեզ համար նոտաներ շարեցի, որ նվագես ներսումս։ Հիմա, երբ քո սահուն մատները անցնում են հոգուս հորձանների միջով ու քայլերգ են ձոնում ինձ ու քեզ, ես նոր կրքով լցված գրում եմ քեզ համար, որ կարդաս ու փախչենք այստեղից։

Այս տիեզերքում, որ մարմինների համակենտրոնացման ճամբար է հիշեցնում, գջլահոտով փտում էին մեր հոգիները։ Մեր մեջ ապրող հպարտությունն ու ագահությունը, նախանձն ու կատաղությունը, որկրամոլությունն այնքան շատ էր, որ մենք դադարել էինք ճանաչել իրար։ Մեր մարմինները միատար էին, միագույն, միաձև։

Ես նայում եմ օտարներին ու նրանց մեջ գտնում եմ իմ պատկերը։ Գիտես, սիրելիս, վերջերս ոստիականական բաժանմունքում ինչ-որ քննության ժամանակ հանցագործն ինձ այնքան նման էր։ Չեմ հիշում՝ մարդասպան էր, թե գող, բայց իմ աչքերից ուներ։ Մենք նայում էինք իրար ու նրա ցավն ստամոքսս տակնուվրա էր անում։ Ես սոված էի ու զսպում էի ցանկությունս, որ չթռցնեմ սեղանին դրված շոկոլադի սալիկը ու նա հասկանում էր իմ հայացքից, թե ինչպես ինչ-որ բանի կարիք ունեմ ու դա չունեմ, ու ճար չունեմ ուրիշ կերպ գտնելու։ Սիրելիս, ինչու մեր ճամբարում ոչ ոք մյուսի մեջ չի տեսնում իրեն։ Ինչո՞ւ է Մարիան պոռնիկ, իսկ Լուսիկը՝ սուրբ, մի՞թե երկուսն էլ նույն «ծառայությունը չեն մատուցում» իրենց տղամարդուն։ Ուրեմն, ամուսնությունն էլ օրինականացված պոռնկություն է։

Ինչո՞ւ են մեր ճամբարում այսպես կծոտում իրար։

Հիմա, երբ ես ինձ հետ եմ, ես քանդել եմ մեր ճամբարի փշալարերը, ու արևը ավելի շատ է ընկնում ինձ վրա։ Հիմա ես ազատվել եմ այն կեղտից, որ կոչվում է զանգված ու մաքրել եմ հոգիս ամեն տեսակ հիվանդությունից։ Ես փորձում եմ ազատվել աշխարհի կեղտերից, բայց թող ների Աստված, ես ստիպված եմ խախտել մի տեղ մի բան, որ ապրեմ։ Հիմա, երբ ես ինձ հետ եմ, ես դադարել եմ ինձ համար ստեղծել իդեալներ ու հետո նեղանալ, որ այդ մսի կույտի մեջ իմ պատկերացրած հոգին չի մտնում: Մարմինը չի կարող պատռվել, որ տեղավորի այն աշխարհը, որը ես ուզում եմ տեսնել քո մեջ:

Ես մաքրվել եմ իմ հոգին կաշկանդող կեղտից, բայց գիտեմ, որ էս սատանի ծնունդը՝ սև, խոշոր աչքերով ու մազերով ոսկի, մի օր ինձ խաչին է հանելու, բայց դեռ հոգիս է բնից հանում։

Էս սատանի ծնունդը, որ մի օր հայտնվում, տաս օր էլ պարտքով է տալիս, որ փոթորկի պես գալիս, ավազի պես մնում, ջրի պես գնում է, գիտեմ, որ մի օր ինձ սաղ-սաղ թաղելու, վրաս էլ արցունք է ցանելու, բայց ուզում եմ մինչ էդ ափերիս տակ մնա։

Տվածը առնում է, տվածս տանում է, ինձ թողնում է սոված ու անտուն։ Երազս քամում է, հույսերս թաղում է, գրկում է, սարքում է գերին։ Էս սատանի ծնունդը՝ հայացքով, ժպիտով ոսկի, գիտեմ, ինձ մի օր անդունդն է նետելու, բայց էսօր ափերին եմ նետվում։ Թե որ վանք եմ ուզում, սրա դուռն եմ գալիս։ Թե որ դարդ եմ ուզում, սրա մեղքն եմ լալիս։ Տանը երազում եմ սրա գրկի մասին, սրա կապույտ գրկում երազներս քնում, խաղաղվում են…

Մարմինների այս համակենտրոնացման ճամբարը քանդել եմ, որ գաս ու կարդաս տողերս ու փախչենք միասին հեռավոր այն տունդրաները, որ մարդու ոտք չի կպած։

Ես համատարած կապույտ եմ, որ ինձ գցես ուսերիդ ու վրադ չնստեն ճանճեր։ Ես հոգնել եմ հոգին կաշկանդող փշալարերից։ Երջանկությունը նյութի մեջ չէր։ Ամեն ինչ հեշտ է, երբ հավատալու բան ունես։ Միայնակ կինն ամեն ինչ կարող է՝ բացի երջանիկ լինելուց։ Միայնակ տղամարդը ոչինչ չի կարող՝ բացի երջանիկ ձևանալուց։ Այսուհետ ես կձևացնեմ, թե ոչինչ չեմ կարող՝ բացի քեզ երջանիկ դարձնելուց ու մենք կլրացնենք իրար՝ խնձորի երկու կեսերի պես։ Մի թող երկար մնանք ծառին, որ ներսներս ճիճուներ բույն չդնեն։

Արի այս գաղջից փախչենք հեռավոր մեր տունդրան ու ապրենք կենդանիների պես ու դու վախեցիր ինձանից, ու թող քեզ ծաղրեն ցուլերը։ Մի ամաչիր, չէ՞ որ քո կինը առյուծ է, իսկ իրենցը՝ կով։

Ես չեմ ուզում այսուհետ նավթալինի կծիկ լինել, ես չեմ ուզում մեռնել աննպատակ։ Ես չեմ ուզում, որ Մարիան պոռնիկ լինի, իսկ Լուսիկը՝ սուրբ։ Միակ ընթերցողս, որ տրորում է աչքը, հասկանո՞ւմ ես, կինն այդպիսի բան է։ Մի՞թե օրիանականությունն է որոշում՝ ով պիտի լինի քո մարմնի ու հոգու տերը։ Այդպես է հաճախ, ընկերս, երբ մատանին հանում ես կնոջ մատից, ոչ մարմնի տերն ես, ոչ հոգու։

Ձեր տներում շատ ոսկիներ պահեք, որ ծախեք ու առնեք իրար։ Ձեր ամբարներում շատ մետաղադրամներ պահեք, որ առնեք ձեր զավակների խաղաղությունը։ Խաղացեք ձեր դերերը, կանայք, երազեք այլոց մարմինների մասին ու սրբի պես մտեք անկողին։ Կարդացեք աշխարհի խելացի գրքերը, որ աննպատակ ցիտեք նողկալի ցիտատներ աջուձախ։ Ամուր կապվեք ձեր թելերից ու թույլ տվեք, որ իր սահուն մատներով մեկը խաղացնի ձեզ։

Իսկ դու՝ սիրելիս, իմ սատանի ծնունդ, դեն նետիր փշալարերն ու ինձ գրկիր այնպես, որ կատուների մասին երազից արթնանամ ու համբուրեմ մատդ։ Ինձ ոտից գլուխ կապույտ արա։

1800-ականներն էին ու ես մի բակում շուն էի, որ ձագեր ունեի, ու ձագերիս տարան։

1900-ականներն էին, չեմ հիշում, ես կարմիր էի, ու ինձ հագնում էին, ու չէր սազում կանանց, ու քիչ աչք էր ծակում։

Մի տեղ անտուն մեկը, մի տեղ հարուստ տիկին, մի տեղ անիծյալ քած էի ու մի տեղ էլ ցնդած թատերագիր ու բոլոր հարյուր կյանքերում ես ապրում էի որոնելով այն մեկին, ով պիտի իմ մարմնից հոգին հանի ու իմ գույնը փոխի, ու իմ դեմքի վրա նկարի նոր հայացք։

Այն միակը, ով հասկանում է ինձ, հիմա սուրճ է դրել ու մի քիչ էլ քաղցր, որ կոկորդին նստած կծվահոտը անցնի։ Ու իր միակ տողագիրը շուռ է գալիս տեղում ու քմծիծաղ տալիս իր պատերի վրա։ Կարելի է նաև այս պատերը քանդել, որ հեշտ լինի մաքուր օդի ներս հորդալը։

Ինչ լավ է, որ դու չես կարդում գրածներս, իմ ամենասեր, ու հիմա քնած ես մի տեղ ու ականջիդ նստած ճանճերին ես քշում, որ հոգիդ չհանեն։ Թող ինձ ների Աստված, բայց մի քանի պատգամ պիտի խախտեմ ու պիտի ստիպեմ, որ միայն ինձ սիրես կամ մեռնես առանց ինձ։

Քեզ հետս դժոխք եմ տանելու, իսկ մինչ այդ գալու եմ հետդ մինչև գրողը ծոցը…

Որտե՞ղ ես, Շառլ, երգիր, սիրելիս, մեր բոհեմը։

 

Lilit Andriasyan

Requiem in D minor

Սիբիրում վարձակալած բնակարանը, որի համար ամեն ամիս ճարպակալած ու խռպոտ Նադենկային աշխատածիս կեսն եմ տալիս ու մի քոռ կոպեկ չի մնում սննդի համար, կատարյալ ճիճվաբուն է: Մեկ սենյականոց իմ խցից հիասքանչ տեսարան է բացվում դեպի սիբիրյան կեղտոտ փողոցները: Բնակարանը, որում շուրջ տասն ամիս է՝ հանգրվանել է նվաստս, նման է ապաշխարողի խցի: Ամենափոքր սենյակում իմ ճռճռացող երկաթե մահճակալն է, որի վրա հանգչում է տնից մի կերպ աշխարհի ծերը քարշ տված մաքուր բրդե ներքնակը, երկու բարձ ու մի հսկայական լաթի կտոր: Անկյունում խնամքով ծպտված է տասը տարվա ճամփորդություններից հոգնած, աշխարհից խռոված երկանիվ ճամպրուկն ու երկու ձեռք շոր, որով մաշում եմ սիբիրյան ցրտերը: Միայնակ ապրող տղամարդու համար բավականին մաքրակենցաղ եմ: Չնայած, դժվար է անկանոնություն մտցել մի վայրում, որտեղ քեզնից, մի սեղան, երկու աթոռներից բացի ոչինչ չկա: Սրանց գումարած սովետից մնացած, դռնակը կախ ընկած դարակը, երեք մեծ ու փոքր բաժակ, երեք ափսե ու մի քանի մանր-մունր բաներ կազմում են իմ դղյակի զարդարանքը: Այս տունը նվազ տանելի է դարձնում միայն հին հեռուստացույցը, որով ամեն օր տարբեր լեզուներով աշխարհի ամեն ծայրից կանչում, որոնում են մեկին:

Թաղամասը, որում հանգրվանել եմ ես, հիշեցնում է ժամանակակից սոդոմգոմորային խառնուրդ: Հարևաններս մեծ մասամբ ռուսներ են, մի երկու այլազգի ու ոչ մի հայ: Եթե երեկոյան ժամերին որոշես դուրս գալ ու մի երկու պտույտ անել փողոցներով, մեծ հաշվով կհանդիպես մանկահասակ տղաների ու աղջիկների սիրային պատմություններին, թեթևաբարո կանանց ու նրանց հարբած հաճախորդների սակարկումներին, թմրադեղերի սիրահարների վիճաբանություններին, կարճ ասած՝ այն ամենին, ինչը մեր օրերում ակտուալ է: Սակայն ճիշտ չի լինի ասել, որ ես շրջապատված եմ կատարյալ անբարոյական մթնոլորտով: Օրինակ՝ Նատաշկան՝ ծերուկ Իվանի նրբիրան ու հաճոյախոս աղջնակը, ցրում է օդի մեջ կախված տհաճ մթնոլորտը: Հագին ունի մինչև ծնկները հասնող մորթե վերարկու, արևաշող խոպոպները մեջքին թափված, գլխարկի տակից հազիվ նշմարվում են կապույտին խփող աչքերը: Ամեն առավոտ հանդիպում ենք աստիճանների վրա, ես, որպես կանոն, տեղեկանում եմ ծերուկի առողջությամբ, Նատաշկան հարցնում է, թե արդյոք չի՞ անցել երթուղայինը և կարիք չունե՞մ որևէ բանի, հետո տոպրակը նետում է աղբամանը, մայթին փռված կատուն շարժում է պոչն, ու առավոտը սկսվում է բարի: Որպեսզի խուսափենք անցանկալի դատողություններից, առաջ ընկնելով ասեմ, որ ես Նատաշկայի հորեղբոր տարիքին եմ: Երբ անառակ որդու իմ ճամպրուկով եկա այս քաղաքը, ծերուկ Իվանը առաջինն էր, որ ինձ օգնության ձեռք մեկնեց ու ծանոթացրեց Նադենկայի հետ։ Կարճ ասած՝ այս ճիճվաբնում հայտնվելուս համար ես պարտական եմ ծերուկին, ուստի շաբաթը մեկ-երկու անգամ անցնում են նրա մոտ, մի-մի բաժակ խմում ենք, պատմում եմ հայկական թոնրի լավաշից ու ամեն տեսակ դիպվածներից մեր ազգի մեջ ու նորից մեկնում իմ խուցը:

Տեղին կլինի ասել, որ այս հավաքովի թաղամասի պատկերն ամբողջացնող վերջին դետալը ես եմ, իմ՝ կովկասցու բեղ-մորուսը, ձութի պես սև դեմքն ու խոշոր աչքերը: Տարիքիս համեմատ փոքր-ինչ հասակավոր եմ, մազերիս մեջ ալիքներ կան ու ձեռքերս դողում են: Իսկ այ եթե փորձեք հարցնել Նադենկային՝ իմ ճարպոտ ու հարբեցող տանտիրոջը, ես իսկական դոնժուան եմ, մաչո: Դե, այստեղի կանայք միշտ էլ այլ աչքով են նայում կովկասցիներին: Ինչ վերաբերվում է ինձ, ասեմ, որ նվաստս տեղի թերթերից մեկի համար շաբաթը մեկ կարճ մի հոդված է գրում կամ մի նողկալի լիրիկական սիրային պատմություն, ու մինչև հաջորդ շաբաթ ապրում մի երկու կոպեկով, որի կեսն էլ պահում է դղյակի տիրուհու համար: Եթե ինձ հարցնեք, մեր թերթ կոչվածը իսկական զիբիլ է: Քաղաքային նորություններ են, աստղային զազրելի պատմություններ, մի երկու ակնարկ սպանությունների ու հանցագործությունների մասին, որտեղ մանրակրկիտ ներկայացվում են հանցագործության մեխանիզմները կարծես ընթերցողին գլխի գցելու համար, մի քանի տափակ հումոր, ու իմ՝ ոչ պակաս տափակ հոդվածները ամենատարբեր թեմաներով: Իսկ թե ես ինչպես եմ հայտնվել այստեղ, երկար պատմություն է: Որպես սկիզբ ասեմ, որ գրիչ բանեցնելու համար այնքան էլ անպիտան չեմ, իսկ այ ձեռքս բահ վերցնել չեմ կարող: Իսկ այնտեղ, որտեղ ես ապրում էի երիտասարդ տարիներիս, գրիչը տեղ չուներ, կամ շարժվում էր միայն մի քանի պնակալեզների ձեռքին: Կարճ ասած՝ պոեզիայի դաշտերում երաշտ էր: Մոլախոտը ծածկել էր ամեն արդար բան, փողը կասեցնում էր գրի ընթացքը, ամբիոնները լի էին գրագողերով, փառքի դափնիները զարդարում էին սխալ պարանոցներ: Բոլորը տեսնում են ու բոլորը լուռ են: Մի քանի «մեծանուն» հարկերի տակ վխտում էին նորօրյա պոեզիայի «աստվածները». որքան տարօրինակ արտաքնապես, այնքան աստվածանման, որքան կրքոտ ու շինովի, այնքան հետաքրքիր: Այստեղ ներկայացվածության խնդիր էր: Նրանք, ովքեր սովոր էին ամեն պատեհ ու անապատեհ առիթով քսմսվել ու շողոքորթել վերադասի քարտուղարին անգամ, լցնում էին բեմերը, իսկ մեզպեսները մնում էին պատուհաններից անդին: Մենք հեռու էինք «գրողական» միջավայրից: Այստեղ ծիլը, որը չէր աճում սահմանված հունով, արմատահան էին անում, եթե մինչև իսկ մանանա էր պտղավորելու: Մեզպեսները չգիտեին սիրտ մաշող, կուրծք պատռող, կրքից պայթող ձայնով ինչ-որ բան կարդալ։ Բառերը, որոնք դուրս էին գալիս մեր շուրթերից, ձևական արտահայտչամիջոցներ չէին, մտացածին ու շինովի հույզերից զուրկ, այնպիսին էին, ինչպիսին կան ու թե կրքոտ էլ հնչում էին, լոկ գիշերները, այն էլ՝ մեկի համար։ Մեր տաղանդը մեկին երջանկացնելու մեջ էր, ու թե ինչ-որ բան էլ գրում էինք, էլի այդ մեկի համար էր։ Արվեստը, որում ապրում էինք մենք, մշակույթը, որը քարոզում էիր դու, գիրը, որը գովում էին նրանք, մեզ հետ բնավ կապ չուներ: Մենք չենք կարդացել աշխարհը ցնցած, ամենակարդացված գրքերը, փոխարենը ծամում, կուլ ենք տալիս Աստվածաշունչը ու ձեռքներս հանգիստ է։ Մեզ չեն ճնշում ոչ Նիցշեն, ոչ Ցիցերոնը, ոչ Մարկեսը, ոչ այն մեկը, որ պիտի գա. մեզ ճնշողը մենք են։ Գրում ենք խմելու նման՝ երկու դեպքում՝ երբ սիրահարված ենք և երբ սիրահարված չենք։ Կարճ ասենք՝ մենք գտնվում ենք ոչ այնտեղ ու ոչ այն պահին:

Բայց դրանք բաներ են, որոնք հասու են միայն քեզ ու քեզպեսներին, իսկ երեխաները պահանջում են ուտել: Նրանց համար միևնույնն է, թե ով ումից ինչ է փախցնում, ում պոչը ում տակ է: Նրանց համար աշխարհի գերագույն անարդարությունն այն է, որ հարևան կրպակում պաղպաղակ կա, բայց առնող չկա: Ուստի հոգևոր քաղցը մղվում է երրորդ, չորրորդ պլան ու առաջնահերթ է դառնում հացի խնդիրը: Քանի դեռ երեխաներ չկան, դու կարող ես մի երկու բաժակ այստեղ-այնտեղ գցելով սովդ մեղմել, մի տեղ քնել, մի տեղ արթնանալ, բայց նրանք, այդ փոքրիկ մարդուկները, պահանջում են, որ իրենց ստամոքսները լի լինեն աշխարհի ամենատարբեր բաներով: Նրանց համար միևնույնն են աշխարհի բոլոր պատերազմները, ներանձնային դրամաները: Աշխարհը մի մեծ կտոր հաց ու պանիր է ու խաղաղ քուն: Իսկ նրանց հայրիկը մի երկու զրտի-պրտի ոտանավորով հաց բերել չի կարող: Ու ժամանակի հետ վաղեմի կատարյալ սիրեցյալը վերածվում է անբան հոր ու գրիչը՝ ինքնաձաղկումից, թե ինքնանսեմացումից, դադարում է շարժվել:

Նման ժամանակներն են, որ գրողից սարքում են գրող ու ցավ, բառերի կույտ, սուտ սենտիմենտալ ու այլ ելք չի մնում, քան վերցնել մանգաղն ու մուրճը: Բայց նման մի հոգնած պահի է, որ ինչ-որ տեղից գալիս է փրկարար զանգը: Իսկ զանգը շատ չուշացավ: Վաղուց հաշտված այն մտքին, որ գիրն ու ես իրար կանգնած ենք մեջքով ու մեր ճանպարհները այլևս չեն խաչվելու, Մոսկվա մեկնելու միտքը փրկարար օղակ դարձավ: Իսկ ինչի՞ց կամ ումի՞ց էր փրկում այն: Մի տուն մոր ու հորի՞ց, երկու զավակի՞ց, սիրած կնոջի՞ց, քաղաքի՞ց, ծանոթ-անծանոթների՞ց, թե՞ ինքս ինձնից: Գնացքը կշարժվի ու հետևում կմնան բոլորը, իսկ ես դեռ երկար կգնամ ինձ հետ ինչ-որ տայգաներով, ինչ-որ փողոցներով, ինչ-որ մարդկանց հետ ու որքան հեռանամ, այնքան կծանրանամ:

Բայց գնում եմ ու միակ բանը, ինչից վախենում եմ այս անծայրածիր տիեզերք կոչվածում, դա ես եմ, քանզի իմ մեջ է, որ ապրում ու մեռնում է Աստված: Միակը, ումից սարսափում եմ, դա ես եմ, քանզի ինձնից լավ ոչ ոք չգիտի իմ նողկալի թուլություններն ու հիվանդագին կրքերը: Միակը, ում սիրում եմ պաշտելու աստիճան, ու ում վրա պատրաստ եմ թշնամաբար թքել, դա ես եմ, քանզի իմ մեջ են պարփակված աշխարհի բոլոր երևելի ու աներևույթ կեղտերն ու սրբությունները: Միակը, ում հետ պարզճակատ նստում եմ հացի ու ումից փախցնում եմ հայացքս մեկ-մեկ, դա ես եմ, քանզի ինձնից լավ ոչ ոք չգիտի իմ գործած մեղքերի թիվ ու կշիռը ու միակն եմ, ում առաջ աշխարհից խռոված գալիս եմ ծնկի: Հավատացյալ եմ ու հավատուրաց, հազարից մեկ էլ սատանայի հետ քնում, աստծո հետ աչքերս բաց եմ անում: Ժայռից գլորես՝ ժայռաբեկոր եմ, ոչ կոտրվում եմ, ոչ խեղդվում: Հաբեշի պես սև եմ, ամպի պես սպիտակ, իմ տունը այնտեղ է, ես՝ անհայտում: Ու այսպես շարունակ, տարեցտարի, աշխարհից կտրված ու մեջին աշխարհի, իմ երգերն եմ երգում, իմ հողերն եմ հերկում, աշխարհից ոչ դուրս եմ, ոչ էլ ներսում:

Մոսկվան ինձ դիմավորեց գրկաբաց՝ հարազատի նման, քծնող՝ լրբի պես ու խոստացավ պահել այնքան, որքան կկամենար իմ հոգին: Իր բարիքները գլխիս թափեց միանգամից ու սկսեց մեկիկ-մեկիկ հետ առնել, իսկ երբ առնելու բան չմնաց, ցրտեց, ցրտահարեց ինձ էլ հետը: Բայց վերադառնալը հավասար էր պարտվելուն, հավասար էր ընդունելուն, որ էշի մեկն ես ու քո տեղը փարախն էր: Ուստի պետք էր սպասել: Այն ժամանակը, որը անցնում էր ինչ-որ տեղից ինչ-որ զանգի սպասելով, անցկացնում էի Մոսկվայի փողոցներում թափառելով, հեռագրասյանը հենված, ինչ-որ պատի տակ մտքերի մեջ ընկած ու հետո՝ Սիբիրի ճամփին: Այդ օրերի միակ լուսավոր կետը, որը դաջվել է իմ հիշողության մեջ, Կիրովականից ստացած «Նոյեմբերյանն» ու խզբզած փոքրիկ նամակներն են, որոնք ես կարդացի հազար անգամ, կուլ տալու պես, ու ամաչեցի: Ու նստեցինք հացի՝ ես ու ես.

-Շատը գնա՜ց, քիչը մնաց, թասդ բեր, մի-մի բաժակ «Նոյեմբերյան», հետո դու քո ճամփով, ես՝ իմ: Երկու օր էլ, երկու տարի կամ երկու դար, իսկ լավագույն դեպքում՝ երկու շաբաթ հետո: Տեսնես ի՞նչ է անում. բոլորին քնեցրել, փեշը քշտել, տաշտը դրել ու լվացք է անում: Մատաղ գառս կանչե՜ց, կուրծքը բաց է. սիրուն է էս գիշեր հերն օրհնածը: Օրորոցը ճռռաց, գառնուկը վեր թռավ, հոր կարոտն է քաշում կամ սոված է: Տեսնես ի՞նչ է անում. խաշամը գոգն առած կարմիր լոբին ջոկում-ջոկջոկում է ու կաթի մեջ ընկած թանն է թթվում: Նստի՜ր, նամակ գրիր, մեջը սիրուն բառեր, ոսկեջրած բառեր, արհեստական: Պատմիր ոնց է քաշում, ոնց է մաշում հոգիդ, ձեռքերիցդ կգա՞: Կնգան գրելն ի՞նչ է, որ գլուխ չես բերում, դու էստեղ՝ Սիբիրում, նա՝ արևոտ լանջին Արարատի, հիմա փեշը բացել ու պտույտ է գալիս, հիմա արևն էլի աչքը մեջքին գցել ու ծնկներն է շոյում, մեղկ ուսերն են դողում, դու էստեղ՝ Սիբիրում՝ մոռացվածի նման, կորսվածի նման, որբի նման անտուն ու անտանիք:

Մթի մեջ բաժակը բերնեբերան լցվեց, տաբատդ թրջեց, կաթի պես կուլ գնաց: Հացի կծվահամը չառար: Ժամացույցը տարել, թաղել ես հետևի սենյակում, որ երեսով չտա, որ այսօրն էլ անցավ՝ անպտուղ անցավ, անարդյունք: Լուր չկա, լուր բերող չկա, տվող չկա, սպասող էլ: Ժամը քանի՞սն եկավ. ժամհարին կախեցին. լուսաբաց է՝ լույսերը տվել է հերն օրհնածը: Աստիճաններին հանդիպիր Նատաշկային, երեսդ շուռ տված անցիր. ան-ցիր, ցիր-ու-ցան, ցան-կա-պատ: Պատը քանդիր: Այս գրողի տարած աշխարհում այսքան պատերը ինչո՞ւ եք սարքում. դրսում պատեր, տանը պատեր, ներսում պատեր: Տունը՝ աշխարհից, ներսը՝ դրսից, զավակը հորից ինչո՞ւ եք բաժանում: Դրա համար էլ իմ մոտիկը, հարազատը չի՜ տեսնում: Իմ պատի հետևում գիշերը կծվածահոտ բերեց, իմացա՞ր: Պատերը քանդեք, որ ժամացույցները կախելու տեղ չունենան, ժամհարին էլ՝ խաչեք, որ ձեն չտան, որ երեսով չտան, որ այսօրն էլ անցավ, անպտուղ անցավ, անարդյունք: Լուր՝ չկա, լուր բերող՝ չկա, լուր տվող՝ չկա, սպասող՝ կա՜: Գիշեր է, լույսերը Աստվածը հանգցրեց: Խելոքը գժվում է, խելառին՝ քուն չկա։

Իմ տունն ու իր միակ բնակիչը խոնավությունից ճաք են տալիս։ Անձրևոտ օրերին պատուհանագոգից ջուրը թափվում է ներս ու իսկական մակընթացություն է սկսվում։ Հետո վրա է հասնում ծերուկ Իվանը ու սկսում խոսել աշխարհի թանկ ու էժանից, Մախաչկալայի շեկ մազերով սիրուններից, որ զինվորների համար հաց ու խնձորներ էին բերում, ու սիրտս գնում է մեր կողմերը։ Արարատի լանջին հիմա սինձը գլուխը դուրս է հանել, ջահել կանայք ու աղջիկները գնում են հանդի միջով՝ փեշերը քշտած, ծիծաղը շուրթերին։ Մատաղ գառները հիմա հասակ են առել, անցած տարվա շալվարները կոճերից բարձրացել, թևերը կարճացել են։ Գառ մայրիկը ձայնը գցել ու ցեխերի մեջից քարշ է տալիս.

-Հրես հերդ կգա։

Իսկ հայրիկը չկա։ Ո՜վ գիտի, որ շենքի մի խցում թղթերի մեջ կորած երկու բառ է գրում, երեքը փոխում, հետո պատռում ու հայհոյում Աստված ու կյանք։ Շաբաթվա վերջին կստանա իր հազար ռուբլին, հինգ հարյուրը՝ Նադենկային, հարյուրի հաց կառնի ու մի շիշ օղի, մնացածն էլ ծրարը կդնի, երկու սիրուն բառ էլ վրան ու հեռագրատան ճամփեն կբռնի։ Փոստում աշխատող աղջիկը հարազատի պես ժպտում է, մի անգամ էլ հարևանցի ասաց, որ մեր թերթի հավատարիմ ընթերցողն է ու մի համարում շատ է հավանել այսինչ բառը, այնինչ միտքը և այլն։ Այսօրվա ծրարը անկանոն հաստ ստացվեց։ Հուզմունքով բերանը փակեցի, ստուգեցի ու հանձնեցի փոստին։ Եվս մի շաբաթ ու պատասխան նամակը չի ուշանա։ Երկու օրից կհասնի Մոսկվա, հետո կգնա մղոններով անդին, դաշտերի միջով ու տափաստաններով։ Երևանում կստուգեն, կուղարկեն Կիրովական, ու այնտեղ էլ մեկը՝ սրտի դողով կառնի, տուն կփախչի։

Հիմա երևի վերնահարկում նստել ու ծրարն է բանում։ Փողը մորս կտա, հին ադաթ է, տան մեծն է հոգում փողի հարցը, իսկ ինքը նամակը կառնի, ծոցը կդնի, որ գիշերը կարդա։ Ու այստեղ՝ Սիբիրում, ծերուկ Իվանի հետ մի շիշ «Նոյեմբերյան» բացած մեկը Նատաշկայի եփած ճաշը կուտի ու մտքերով կգնա, էն սիրունի ծոցը կմտնի, որ իրար հետ կարդան։

«Ողջույններ հայրիկից։ Սիբիրյան ցրտերը սկսել են կոտրել։ Արմենակիս հասակը մոռացել եմ, չկարողացա հագուստ գնել, փողի մի մասով գնիր, սպորտային կոշիկներ էլ, մի սիրուն բան էլ Անահիտիս գնիր, մի քանի մազակալ ու զիրտի-պիրտի բաներ։ Մայրիկին համբուրիր, դեղերը գնիր, աչք չփակես։ Երկու նոր հոդված եմ գրել, վաղը կտպեն, եթե բարեհաջող գնա, շաբաթվա վերջին հազար ռուբլի կուղարկեմ։ Նադենկայի փողը տվեցի։ Հոգի կին է, էլ չեմ ասում ծերուկ Իվանի մասին, Նատաշկան էլ ձեզ բարևներ է ուղարկում։ Արմենակին ասա, թող պապին չչարչարի։ Խուցս ամռան հետ այնքան էլ վատը չէ, իսկական պալատ է, նույնիսկ մեծություն է անում։ Ամառային Սիբիրն էլ իր հետաքրքրությունն ունի, չեմ հավատում, որ կարող եմ քայլել առանց վերարկու ու չդողալ։ Նույնիսկ պատուհան եմ բացել։ Տաք հացի հոտ է գալիս։ Թոնիրն արդեն վառո՞ւմ եք։ Իսկ փայտ կա՞։ Երեկ գիշերը քնիցս արթնացա։ Երազիս կարմիր շորով էիր ու հանդից տուն էիր գալիս, ձեռքիդ մեջ մի փունջ կակաչներ, իսկ ես ինչ-որ բան էի գրել ու սպասում էի գալուդ։ Այդտեղի գրական կյանքից ի՞նչ կա։ Էլի բեմերը լի՞քն են։ Ինձնից այդպես էլ գրող դուրս չեկավ, չէ՞։ Նույնիսկ քեզ մի խելքը գլխին նամակ չեմ կարողանում գրել, իսկ դու գրում ես ու գրում, պատմում ես ու պատում, պահում ես կապը իմ ու աշխարհի հետ։

Կիրովանում հիմա գիշեր է, բայց դու մի քնիր, ես կորցնում եմ լույսի վաթսուն վայրկյան, վաթսուն զարկ, վաթսուն շունչ։ Մի քնիր, ես կորցնում եմ քեզ հետ զրուցելու վաթսուն հնարավորություն, մոտդ գալու վաթսուն փորձ, վաթսուն ձախողում։ Ես գողանում եմ աշխարհից վաթսուն վայրկյան, վաթսուն տող, վաթսուն երգ, ես կորցնում եմ շունչը լսելու կարողությունս։ Մի քնիր, իմ ձեռքերը կորցնում եմ շոյելու տեղը։ Հանգցրու լույսը, իմ կոպերը ծանրացել են արհեստական ճառագայթից, թող մթան մեջ հաշվեմ գույները սենյակի, թող անեմ վաթսուն քայլ։ Մթի մեջ կրճատվում են մղոնները, օվկիանոսները գալիս են քթիդ մոտ։ Մթի մեջ Մոսկվան ափիս տակ է, դու էլ՝ մեջը։ Մթի մեջ ձևերը ուրիշ են, փափուկ ու տաք են, գագաթները հարթ են, կլորը ձև չունի, շուրթերդ մեղր են քամում։ Դու՝ էնտեղ՝ օվկիանոսի ծայրին, բայց հիմա՝ քթիս տակ, մի քնիր, որ շնչեմ հոտի վաթսուն բացիլ։ Մի քնիր, ես կորցնում եմ խելագարվելու վաթսուն վայրկյան, բժշկվելու վաթսուն հնարավորություն: Թող գրկի, օրորի քեզ մութը. կամաց, անշշուկ, աչքերս փակիր։ Կիրովականն է, գիշեր է, քնել են բճերը։ Մի քնիր, կրկնիր, որ Մոսկվան, ուր որ է, քթիս տակ է, դու էլ՝ մեջը…»։

Երեկոյան աշխատանքից գալուց կրպակից հաց, պանիր ու օղի առա։ Որոշել եմ ծերուկ Իվանի հետ մի լավ խմել։ Զանգը տվեցի, դուռը Նատաշկան բացեց՝ իրեն հատուկ ժպիտով ու քնշությամբ։

Ծերուկ Իվանի տեղը հյուրասենյակի պատուհանի տակ է։ Որքան տուն մտնես, բազկաթոռի մեջ կծկված ինչ-որ բան է կարդում։ Պարզվեց՝ հեռագիր ունեմ։ Հեռագրերը երբեք լավ բան չեն ավետում։ Դրանցում երբեք սիրո, կարոտի կամ սպասումի տողեր չկան։ Առանց բացել էլ գիտեմ. մեռել է հայրս։ Տաս ամսվա մեջ մաշվեց, գնաց։ Սրտին չնստեց որդու հեռանալը, հասկացավ, բայց երբեք բերանը չբանաց։ Եթե ձեռքս մուրճ ու մանգաղը դրած լիներ, հիմա կողքին կմնայի, բայց ինձնից գրքի մարդ սարքեց, որ բնավեր թողնեմ։ Դրա համար Արմենակիս տան տղա էր սարքում, որ մոր կողքին մնա, մորից չհեռնա, հայրենիք ու ծնող սիրող մարդ լինի։ Նրա կռիվը իր հողի հետ էր, իր մանգաղի հետ էր։ Աշխարհի ցավը իր ցավն էր, իրենը՝ իր մեջ էր խեղդում։ Ես ամենքի զավակն եղա, իրենը՝ չէ։ Քառասունս բոլորեց մղոնների վրա, օտար ճամփաներին, օտարի ձեռքին նայելով։ Հիմա էլ, հազար աշխարհ այն կողմ, Նատաշկայի հոր հետ բաժակ եմ զարկում, իմի հետ մի կուշտ չխմեցի։ Ես գրի մարդ էի, իմը սենյակում փակվելն ու գրել-ջնջելն էր։

Հեռագրատուն գնացի, ու «ստացան» ճամփա ընկավ Կիրովական։ Իսկ ես փողոցից փողոց անցա, թաղից թաղ մտա ու միտք արեցի, թե ապրելն, ինչ խոսք, հրաշալի է, բայց երբեմն մեռնել է պետք։ Ուշացած մահը ուշացած սիրո պես բան է՝ վրադ թանկ է նստում։ Ես փորձեցի տարանջատել կյանքի ու մահվան սահմանը ու դրանց արանքում մնաց մեկ մետր՝ սիրո, ատելության, չարի ու բարու համար։ Ես հասկացա նաև, որ ատելությամբ արված մեկ քայլը ավելի արագ է կրճատում սիրով արված քայլերի թիվը, ու երբ դրան գումարվում է չարի մեկ-երկու քայլ, բարու համար տեղ չի մնում։ Ու մեկ մետր հողակտորի վրա բուսնում են փշեր ու տատասկներ, ու երբ քո հոգին փորձում է կյանքի ու մահվան սահմանները միացնել իրար, արյունոտվում են ձեռքերը։ Ինչ-որ մի պահից սկսած՝ ես հասկացա, որ իմաստ չունի հոգում պահել նախանձի ու ցավի սերմերն ու սկսեցի սեր ցանել փողոցի կատուների համար։ Այդ օրվանից իմ որովայնում սկսեցին ծաղկել վարդագույն գլխիկներով ծաղիկները, ու աշխարհն ավելի լավը դարձավ։ Ես սկսեցի ավելի հաճախ ժպտալ, ավելի քիչ լալ, ավելի հաճախ լռել, շատ լսել, ավելի շատ աղոթել, ավելի քիչ շաղակրատել, քայլել դանդաղ, բայց հստակ։ Ես սովորեցի ավելի շատ տեսնել, ավելի քիչ նկատելու տալ, ավելի շատ հավատալ, ավելի քիչ հերքել։ Ես սկսեցի գոհանալ երկու ցորենահատիկով, ու իմ ներսում բուսնեցին հազարները։ Ես դադարեցի թակել այն դռները, որոնց հետևում ինձ չեն սպասում, դադարեցի սեր մուրալ այն սրտերից, որոնց արյունն ուրիշ երակներով է հոսում։ Ես սովորեցի վեր կենալ ճոխ սեղաններից ճիշտ ժամանակին, քանի դեռ ինձ չեն մատուցել նորեկների քիմքին։ Ես սովորեցի շատ սպասել, քիչ շտապել, քիչ երազել, շատ գործել, ես սովորեցի շատ սիրել։ Ես սաստեցի իմ հոգու դևերին ու նրանք դարձան հլու-հնազանդ պաշտպանները իմ։ Ես սկսեցի ներել ու նկատեցի, որ իմ թքի հետ էլ մաղձ չի թափվում ու դադարել եմ գիշերը շուռումուռ գալ անհանգիստ քնից։ Ես ազատ թողեցի բոլորին ու վերադարձողների համար պալատներ կառուցեցի իմ հոգում։ Հիմա ես գիտեմ, որ մեկ մետր ճանապարհը այնքան էլ կարճ չէ սիրելու համար։ Երբ դուք սկսում եք ատել, ձեր վայրկյանները վերածվում են դժոխային ժամերի ու ճանապարհը ծածկվում է խճերով, իսկ ձեր ատելության առարկային ոչինչ, ոչինչ չի պատահում արտասովոր։

Վերջին հաշվով աշխարհը հրաշալի է։ Ես ոչ մի տեղ չեմ տեսել այսքան եդեմական պղծություն, աստվածային ժանտ ու կատարելություն։ Այստեղ մարդիկ կատարյալ ստում են, կատարյալ շողոքորթում ու սիրում իրար՝ կատարյալ։ Հիմա ես գիտեմ, որ մահը այնքան էլ սարսափելի երևույթ չէ, այլ ժամանակավոր տեղափոխություն դարից դար։ Հիմա ես գիտեմ, որ նրանք իրավունք ունեին մեռնելու, նրանք պարտավոր էին մեռնել, որ աշխարհը շարունակեր հրաշք թվալ ապրողների աչքին։

Աշխարհն, իրոք, հրաշալի է, բայց երբեմն մեռնել է պետք՝ ժամանակին։ Ժամանակից շուտ եկած մահը վաղահաս հղիության պես բան է՝ պտուղից հաճույք չես ստանում։ Իսկ հոր մահը երբեք ժամանակին չի գալիս։ Ես հղի եմ վշտով։ Իսկ այսպես ապրելն ո՞ւմ էր պետք։ Աշխարհից նեղացա, տեղս փոխեցի, պարզվեց տեղս չէր հոտած, այլ ես։ Որքան էլ հեռացա, մղոնները կտրեցի, չբաժանվեցի ինձնից։ Իմ ծանրությունը զգացի Մոսկվայում, հետո Սիբիրի մռայլ փողոցներից մեկում հասկացա, որ բախտը չեն որոնում, ունենում են, կամ չէ։ Իսկ իմ բախտը մի սիրուն կին ու երկու զավակ էր, որ գողացել էի Աստծուց։ Երբ հասկացա, որդուս շալվարն արդեն կոճերին էր հասել ու ձայնը խռպոտել էր։ Նրա հայրը ինտիլիգենտ էր, Սիբիրյան թերթերում էր բանում, ամեն շաբաթ փոստով փող էր ուղարկում ու պատվերներ տալիս, թե զուրկ չպահեք երեխեքին։ Իսկ երեխեքը զուրկ մեծացան, աչքները՝ դուրսը, հայացքները՝ կարոտ, ժպիտները՝ սոված։ Մի տարի սպասեցին, երկու տարի սպասեցին, հետո սովորեցին ու սովորությունը անտարբերության հիմքը դրեց։ Երեխեքը սկսեցին քիչ գրել, երկու էջը դարձավ մի, հետո քսան տող, հետո երկուսը, հետո՝ մայրիկի միջոցով բարևներ։ Իսկ այդ մեկը չդադարեց գրել։ Ամեն կիրակի փոստից տուն վազեց, նամակներդ կարդաց ու միտք արեց նոր գրվող վեպերիդ մասին։ Շաբաթվա մեջ նոր գրած էջերը ծրարեցիր, ուղարկեցիր, կարդաց, հետ ուղարկեց հսակայական նամակի հետ. «այսինչ տողը փոխիր, այնինչ տեղը բաց թող» ու ծնվեցին վրա-վրա ձեր վեպերը։

Արդեն վաղուց քառասունը բոլորել, դարակես ես հասել, ոչ աշխարհի այս կողմում ես, ոչ այն։ Մեր տխմար թերթը մեծ քանակությամբ վաճառվում է, շաբաթական չորս հոդված են ուզում։ Այսպես մի ամիս էլ ու մի փոքրիկ վիպակ գրքով աշխարհ կգա։ Կառնեմ ու տուն կգնամ։ Քեզ համար կբերեմ՝ որպես չարչարանքիդ ապաշխարանք։

«Կիրովականում սիբիրյան ցուրտ է, մարտյան խելահեղ գիշեր։ Մեր մեջ Մոսկվան է, մի քանի հարյուր մղոն, ու ես քո կինն եմ հեռվից հեռու։ Որոնիր, գտիր ինձ ինչ-որ տեղ, ինչ-որ այգի մտիր։ Լաց չլինես։ Հեռագրասյուն չկա այս կեղտոտ քաղաքում։ Դու բարակ շորով ես։

Շուտ տուն արի։»

Հետևում Սիբիրն է, շուտով՝ Մոսկվան։ Էլի լրբի պես կդիմավորի, կխոստանա պահել այնքան, որքան հոգիդ կուզի։ Իր շռայլություները կթափի գլխիդ ու կառնի հատիկ-հատիկ։ Ու երբ ոտքերդ կմտնեն Երևան, կհասկանաս, որ կյանքը կարճ եղավ, չարչարեցիր, չարչարվեցիր դու էլ հետը։ Կհասկանաս, որ բախտը հենց ինքն է, որ կա՝ Կիրովականը, մի սիրուն կին ու երկու առողջ զավակ։ Կհասկանաս, որ կյանքը կարճ եղավ աշխարհից նեղանալու համար։ Քո կռիվը քեզ հետ եղավ ու աշխարհի մազն էլ չծռվեց։ Ինչ տարան՝ քեզնից տարան, ինչ խլեցին՝ քեզնից խլեցին, ինչ շահեցիր՝ դու շահեցիր։ Փոխվեցին դեմքերը, փոխվեցին դերերը, նորերը եկան, հները գնացին, նորովի խաղացին հին դերերը։ Աշխարհը իր տեղում չմնաց, դու էլի նույնը մնացիր, որքան էլ հեռու գնացիր, նույն տեղին դեմ առար։

Եթե ես կյանքի ևս մի քսան տարի ունենայի,  ամեն օր աչքերս բացելիս կշշնջայի քեզ, որ սիրում եմ։ Ես ավելի շատ հորս հետ շախմատ կխաղայի ու կպարտվեի՝ տուրք տալով ծերունական խաղին։ Ես որդուս հետ կգնայի հանդերը ու դստերս հետ դուրս կգայի զբոսանքի։ Մորս թոնիրը կտանեի ու կնստեի հետը մինչև ուշ գիշեր։ Ես չէի ցանկանա հաղթել այնտեղ, որտեղ պատերազմ չկա, ես խաղաղություն կորոնեի ոչ թե հազարի սարի ետևում, այլ քո գրկի մեջ։ Ես իմ լավագույն երգերը կնվիրեի քեզ, իմ վերքերը փակ կպահեի քեզնից ու կհամբուրեի ցավածդ տեղը։ Եթե ես կյանքի ևս մի քսան տարի ունենայի, կգրկեի քեզ այնպես, ասես վերջին օրն է, որ իմ գրկում ես։

Գիշերը կրճատվում են մղոնները, աշխարհները խառնվում են իրար: Դու նորից ծնվում ես իմ գրկի մեջ, որ աշխարհի վրա դրախտ լինի ու խաղաղության կոչ անում:

Կիրովականից մի քանի մղոն հեռու իմ քույր Նատաշկան պատրաստում է ծերուկ Իվանի անկողինը, Նադենկան իմ խցում նոր ապաշխարող է խցկում: Բոլորը լուռ են: Արմենակը քնի մեջ խոսում է, Անահիտը բախտի երազներ է հյուսում: Եթե նա սիրահարվի գրողի, նրա կյանքը դժվար կլինի, քոնի պես, իսկ եթե Աստված կամենա ու նրան սիրահարվի գրողը, նա կապրի անվերջ, ինչպես դու պիտի ապրես այնքան, որքան կապրեն իմ կիսատ-պռատ ձեռագրերը:

Ոսկրերս կոտրտվում են հոգնությունից, ու դու խոսում ես ու խոսում, պատմում ես ու պատմում, կապում ես ինձ նորից աշխարհի հետ: Մի քնիր, հետս էլ կրկնիր, որ աշխարհն, ահա, ափիս տակ է, դու էլ՝ մեջը:

 

Lilit Andriasyan

Գիժը

Գիժը մեր թաղի հին դոնժուաններից է։ Չնայած երիտասարդ տարիքին, որը հազիվ երեսունի շեմը հատած լինի՝ կյանքի մեծ փորձ ունի։ Ասում են, արտաքնապես հորն է նման։ Այս փաստը ոչ ոք հաստատել կամ հերքել չի կարող, քանզի նրան ոչ ոք մեր թաղում չի տեսել։

Մեր թաղ կոչվածը քաղաքի ծայրին՝ սարափեշերին փռված մի փոքրիկ բնակատեղի է, որտեղ ինչ տեսակի մարդու ասես, կարող ես հանդիպել։ Պատկերացնենք ֆրանսիական փոքրիկ արվարձան, բայց ի տարբերություն ձեր պատկերացրածի՝ այստեղ ոչ թե ճեմում են հովհարավոր մադմուազելներ, այլ սովորական արևից ու ցրտից կարմրած դեմքերով կանայք, ովքեր կամ զոր ու գիշեր շաղակրատում են հազար ու մի դատարկ բանից, կամ քչփչում շոր ու կարից, կամ հայհոյում Աստված ու մարդ։ Ա՜յ, այն նկուղի դիմաց կանգնած հայհոյող կանանցից ամրակազմն էլ Գժի՝ Համոյի մայրն է։

Համոն տասնհինգ տարեկան էր, որ մեր թաղ եկավ՝ իր հետ բերելով հազար ու մի վեճ ու կռիվ, իսկ Սուսանը՝ Համոյի մայրը, միանգամից նվաճեց թաղի տարիքավոր տղամարդկանց ուշադրությունը։ Մի անգամ էլ տատս ասաց՝ «բռնացրեց»։ Թե ով ինչ բռնացրեց՝ չիմացա, միայն գիտեմ, որ այդ օրից Համոն աչքով աչք չունի Սուսանին տեսնելու։

Գիժը սիրուն տղա էր՝ աչքերը սև էին, մազերը՝ ոսկի, ձեռքից էլ ամեն ինչ գալիս էր։ Մեկի կտուրը կաթում էր՝ հասնողը Գիժն էր, մեկի ալյուրը հատնում էր՝ հասնողը Գիժն էր, փայտ բերողը Գիժն էր, խանութ գնացողը Գիժն էր։ Ոսկի տղա էր Գիժը, բայց մի քիչ էլ աչքաշոռ էր. թաղում ջահել կին ու աղջիկ չմնաց։

Ասում են՝ Գիժը հարս է բերել, Սաքոյի տան մի սենյակը վարձով առել, մտել է մեջը։ Ո՜նց է սիրում Գիժը Լուսիկին։ Լուսիկն էլ, ասում են, արև աղջիկ է, բայց թե ինչ գույնի է, մի տարի է` չենք տեսել։

Ոնց է սիրում Գիժը Լուսիկին ու ոնց է ծեծում ամեն գիշեր, թե շրթունքդ կախ է, թե հագածդ բաց է, թե ինձ էլ չես սիրում, խալխի տուն ես գնում, քո հոր տունն ու մերդ, քո էդ ամբողջ ցեղը։ Ու մինչև լուսաբաց, երբ Լուսիկի ձայնը կամաց մարում է, Գիժը դուրս է պրծնում, թաղերն ընկնում, ու չի իմանում՝ ոնց են կնկան կարգին սիրում։

Բայց Լուսիկը լուռ է։ Ոչ հոր տուն է գնում, ոչ ճամփեն է ելնում, պատշգամբում կանգնած՝ սև զգեստը հագին, մազերն արձակ արած ինչ-որ բան է մանում։

Սուսանը, որ վաղուց որդու տան ճամփեքով գնալ ու գալ չուներ, երկու օր է` թաքուն սրանց տուն է գալիս ու Լուսիկի աչքից արցունք բերում, թե «լակոտիդ հանիր, հորդ տունը գնա», թե «դու լրբի ցեղ ես», թե «իմ տղի գլխին էլ ջառմա մի կապիր», թե «անիծվի ճամփեն, որ իմ տունը մտար, էդ լակոտդ մեռնի, որ իմ տղի ոտը քեզնից պիտի կապի»։ Ու Լուսիկը ձև չունի, ճար չունի ու վախենում է Գժին խոստովանել։

Տարեմուտի մի օր էլ Գիժն իմացավ, որ Սուսանը գնում-գալիս է, ու Լուսիկին հանեց մի բարակ շորով դուռը գցեց, տարավ գոմում կապեց, թե «դու ով ես դառել, որ իմ գլխից թռչես», «դու էլ դրա նման մի պոռնիկ ես, էլի», «քեզ կվառեմ գոմում», «քեզ կթաղեմ հեռվում»։ Ու Լուսիկի ձայնը էլի մարեց, ու թաղը արթնացավ խաղաղ քնից։

Գարունը վրա է հասել։ Մեր թաղը ցեխերի միջից հարություն է առնում։ Ամենուր ծաղիկ ու կանաչ է, առվի զնգոց է, ծիծառի կանչ։ Տղա է բերելու Լուսիկը, դեռ ոչ ոք չգիտի։

***

Թաղի վերին ճամփեն ելած, Լուսիկին առաջ արած՝ տանում է Սուսանը։

Լուսիկի մեջ սիրուն երկու թաթեր կային, աչքեր կային ոսկի։ Լուսիկի մեջ առվի երկու զնգոց կար ու լեզվակ կար վանքի։

Թե ուր են գնում` չգիտեմ, միայն գիտեմ արդեն, որ դրանից հետո Լուսիկը խելագար, Լուսիկը վշտահար տան պատերն է ծեծում, ցավից հեծեծում, կարմրում է, դեղնում ու տենդի մեջ կորած հոգին տալիս։

Լուսիկի մեջ երկու սիրուն թաթեր կային, աչքեր կային ոսկի…

Համոն էլ ոսկի տղա էր, բայց շան պես վախենում էր, որ Լուսիկը մի օր «վեշերը» վեր կառնի, մեկի հետ կգնա, դրա համար էլ «աչքը վախեցրած էր պահում»։ Թե ինչ ապրեց Համոն այդ լուսաբաց, ոչ ոք չիմացավ, միայն երբ հողը դրեցին Լուսիկին, Համոն դառավ մեր թաղի Գիժը…

***

Գիժը սիրում էր Լուսիկին, Աստված վկա, սիրում էր, պարզապես ձևը չգիտեր։ Չգիտեր, որ կինը վարունգի թուփ է՝ տրորում ես՝ դառնանում է։ Չգիտեր, որ կնոջ բերանը ոչ թե հարվածով են փակում, այլ երկարատև, սիրուն մի համբույրով։ Չգիտեր, որ նրա հագուստները պիտի գովի, որ ցանկություն ունենա դրանցից ազատվելու։

Գիժը սիրում էր Լուսիկին, բայց չգիտեր, որ իր թևերը նրան պաշտպանելու համար են, ոչ թե հարվածելու։ Չգիտեր, որ որքան հարվածով բերանը փակում էր, ոտքերը կապում էր, այնքան հեռանում, գնում էր Լուսիկը։ Չգիտեր, որ Լուսիկը Սաքոյի տան գերանն էր, որ եթե չլիներ, տանիքը փուլ կգար գլխին…

***

Գիժը մեր թաղի հին դեղ անողներից է։ Ասում են՝ մի լուսե կնիկ է ունեցել, մեռել է։ Ասում են՝ փտում է Գիժը։ Ասում են՝ սիրտ չունի։ Բայց Աստված վկա, սիրում է կնկան, ուղղակի ձևը չգիտի…