Սոսե Մարտիրոսյանի բոլոր հրապարակումները

Երևան
Sose Martirosyan

Եթե պապս խոսեր…

Եղե՞լ եք Խուստուփ լեռան գագաթին, լսե՞լ եք նրա խուլ հևոցները, շնչել Սյունյաց աշխարհի աննկարագրելի մաքուր և սուր օդը, ակնդիր եղել գագաթի մոտ սավառնող թռչուններին՝ ակամա մրթմրթալով նրանց դայլայլի վերջին նոտաները:

-Իսկ լեռը ինչո՞ւ էր հևում,- կհարցնեք դուք։

Հևում էր պատերազմի դաշտում ընկած ամեն մի հայի համար: Հևոցները գնալով դառնում էին ավելի ու ավելի ծանր և անհաշվելի…

Պապս ինձ միշտ պատմում էր.

-Չորս տարեկան էի: Հայրս մեկնեց պատերազմ: Այլևս ոչինչ չլսեցինք նրա մասին: Սպասեցինք, բայց ոչ մի լուր, ոչ մի հույս: Նրան սպասեցի մինչև կյանքիս վերջին պահը, հետո լսեցի նրա արձագանքի նմանվող ձայնը՝ այնքա՜ն մոտ, այնքա՜ն հարազատ. կարոտած ու ինքնամոռաց գնացի նրա հետևից…

Գեղեցկուհի մայրիկս դարձավ գյուղի խոսակցության թեման: Նա սպիտակադեմ էր, լայնաճակատ, խորունկ, խաժ աչքերով, որոնք օրվա տարբեր ժամերին փոխում էին իրենց երանգները, սլացիկ հասակով և սքանչելի ժպիտով: Հորս անհետանալուց հետո ժպիտը սառեց նրա գծված շուրթերին, աչքերը խունացան, բայց միևնույնն է, ոչ ոք անտարբեր չէր անցնում նրա կողքով: Բոլոր հարևանները հորդորում էին մայրիկիս ամուսնանալ: Մի օր էլ հարևան գյուղերից հարուստ մի մարդ, որը հավանել էր մայրիկիս, եկավ մեր գյուղ` խնդրելու նրա ձեռքը: Երբեք մտքովս չէր անցնի, որ մայրս կլքի իր միակ որդուն, կթողնի բախտի քմահաճույքին և կգնա պահելու այդ օտար մարդու չորս զավակներին:

Ինչպես եմ ատում քեզ, պատերազմ: Դու ինձնից խլեցիր ամեն ինչ՝ հորս, մորս, անհոգ մանկությունս…

Հորեղբորս կինը շատ ուշադիր էր իմ նկատմամբ: Երբեմն թվում էր` ինձ ավելի շատ է սիրում, քան իր հինգ զավակներին: Դժվար ժամանակներ էին. ալյուր չկար, ուտելիք դժվար էր գտնել, հագուստի մասին էլ չեմ խոսում: Գործը շատ էր, աշխատողները՝ քիչ: Մեր ամենաերջանիկ օրերը հաց թխելու օրերն էին: Երբեք չեմ մոռանում նոր թխած լավաշի աննման բույրը: Յուրաքանչյուրս մի-մի լավաշ էինք ստանում, կրծում մինչև վերջ՝ ուրախանալով, որ այդ օրը կուշտ ենք քնելու: Ես ինձ չէի կորցնում, հավաքում էի լավաշների կտորտանքները, փշուրները, դնում մայրիկիս բույրը դեռևս պահպանած սպիտակ գլխաշորի մեջ ու այն թաքցնում վաղվա համար: Գարնանը հորեղբորս տղաների հետ գնում էինք անտառ՝ շուշան, սիբեխ, քեղ, խնջլոզ քաղելու: Տանում էինք քաղաք և վաճառում: Գումարը հորեղբորս կնոջը տալիս մի քանի կոպեկ պահում էի ծածուկ: Գոմում՝ քարե պատերի արանքում, մի թաքստոց էի պատրաստել և մայրիկիս գլխաշորի մեջ, որտեղ լավաշի փշրանքներն էի պահում, սկսեցի հավաքել իմ խնայած կոպեկները: Շուտով անցքը նեղացավ և այն այլևս խնայողությանս բավարար չէր: Փոխեցի թաքստոցս. ավելի հարմար տեղ գտա: Սկսեցի ավելի շատ փող վաստակել և մեծացնել կուտակած գումարս: Հասկանում էի, որ հույսս պետք է ինձ վրա դնեմ: Հողի՞ց էր, թե՞ ջրից՝ ծանր կյանքը ինձ հաղթահարել սովորեցրեց, գլուխս բարձր պահել և առաջ գնալ սովորեցրեց, հասկացա, որ պետք է գնամ քաղաք և փորձեմ ինքնուրույն ապրել…

Բոլորը սիրեցին ինձ: Վազում էի այս ու այն կողմ՝ ականջս թեթև, հպարտությունս՝ բարձր: Խնայողությունս օգնեց ինձ տուն վարձել, սեղան ու աթոռներ գնել ու օջախ ստեղծել…

Խնայելու լավ սովորույթը ինձ տարավ հեռու հեռուներ՝ արժանացա «Աշխատանքային հերոսի» կոչման, ընտրվեցի ՀԽՍՀ, այնուհետև՝ ԽՍՀՄ գերագույն սովետի դեպուտատ: Սակայն ամենամեծ հարստությունս հինգ զավակներս են՝ բոլորը կրթված, խելացի, դաստիարակված: Նրանց նույնպես սովորեցրի խնայելու արվեստին, ճիշտ ապրելուն, նեղ օրվա համար միշտ հոգեպահուստ ունենալուն:

Ծանր ու դժվար կյանքը պապիցս խլեց առողջությունը, սակայն նրա հոգին այնքա՜ն խաղաղ է ճախրում երկնքում: Հպարտ եմ իր ապրած կյանքով, վաստակած անունով և դաստիարակած զավակներով…

Sose Martirosyan

Մի բաժակ թեյ բաժանման համով

Իսկ դուք փորձե՞լ եք թեյել օդանավակայանում: Այո՞: Ուրեմն կհասկանաք ինձ:
Աշուն էր՝ մռայլ, անձրևոտ եղանակ: Օդում տխրություն կար, բայց ոչ եղանակի պատճառով։
Քույրս ծնվածս օրվանից եղել է կողքիս: Մարդ, ով գրկել է ինձ, երբ լալիս էի, քնեցրել գրկի մեջ, տաքացրել, երբ մրսել եմ, վախեցրել հեռուստացույցի վահանակը թռցնելու համար, նետել ինձ ջրով լի դույլի մեջ, սիրել, ջղայնացել, ապրել ինձ հետ տարիներ շարունակ, գնում էր երկրից: Դա էլ հերիք չէ, հետը տանում էր որդուն` Հայկին: Իսկ ի՞նչ էր ինձ մնում անելու: Երևի միայն համակերպվել: Բայց ինչպե՞ս, երբ կյանքիդ ամենահարազատ մարդուն պետք է այլևս էկրանի մյուս կողմից տեսնել, իսկ երբ կապը վատ է, նույնիսկ չտեսնել: Սովորել գրկել միլիոնավոր մղոններից, օդային համբույրներ ուղարկել, ժպտալ մեկ ժամ շարունակ նրա հետ խոսելիս, հետո անջատել հեռախոսը և լացել կարոտից: «Ժամանակը ամեն ինչ իր տեղը կգցի», – ասում են բոլորը: Ժամանակը երբեք չի բուժում կարոտը: Երբե՛ք:

…Օդնավակայանում էինք: Մի մեծ շինություն, որտեղ ճակատագրեր են որոշվում։ Ոմանք բաժանվում են, ոմանք` միանում: Ու հարց ես տալիս ինքդ քեզ.

-Ինչո՞ւ են ստեղծվել սահմանները…

Այնտեղ եմ բոլորի հետ, բայց բոլորից առանձին: Սիրտս զգում է մոտալուտ բաժանում, բայց ուղեղս հանգստացնում է` դեռ ժամանակ կա, կհասցնես: Բայց ոչ, մոտենում է բաժանման պահը: Ահա, բոլորը սկսեցին գրկել մեկնողներին. հիմա իմ հերթն է գալիս: Ինչպե՜ս պետք է գրկեմ, որ լրացնեմ բոլոր բացակա օրերը: Ու եկավ այդ պահը: Գրկում եմ: Չեմ էլ զգում՝ այնքան ուժեղ եմ գրկում, որ մկաններս բռնվում են: Ու այլևս չեմ մտածում ոչնչի մասին, որովհետև արցունքներս իրենք իրենց հոսում են ու ասում բոլոր բառերն իմ փոխարեն: Շնչում ես հարազատիդ օծանելիքի հոտը ու պահում հիշողությանդ մեջ: Անթարթ նայում ես նրանց, որ մտովի հիշես իրենց հետ անցկացրած թերևս վերջին պահերը:
Բացվում են ընդունարանի դռները: Գնում են: Իսկ ես նայում եմ ծնողներիս ու հույս տալիս.

-Այ կտեսնե՛ք, շուտով կգան, շատ շուտով: Պետք է ուղղակի սպասել։

Այդ պահին օդանավակայանի թեյարանը միակ փրկությունն էր…