Սիրում ենք, չէ՞, երազել, մտածել կամ շատ ժամանակ ամեն ինչ անել, որ դեպի լավին ձգտենք կամ էլ համակերպվենք չփոխվող իրականության հետ: Թե ինչի եմ այսօր նյութս սկսում այս ձևով, հիմա կասեմ:

Շատ ժամանակ, երբ ես գրում եմ նյութս, ավարտական հատվածում միշտ գրում եմ գալիք նյութի թեման, հաճախ համոզված լինելով, որ վերջ, դա կատարվելու է, և հաստատ գրելու եմ: Այ, օրինակ մի անգամ խոսեցի իմ սեպտեմբերի 1-ի, թե՛ ծննդյանս օրվա, թե՛ համալսարանում առաջին ուստարվա տպավորություններիս մասին, հետո ասացի, որ այսպես ես շատ անգամ ծնունդս չեմ նշի տանը մերոնց հետ, այլ համալսարանում, հետո երկու անգամ բանակում, հետո էլի երեք անգամ համալսարանում։ Այ, հենց սրա հետ եմ, որ ոչինչ չիմանալով՝ մենք պլանավորում ենք:

Իմ պարագայում ոչ սա եղավ, ոչ նա: Այսինքն՝ ոչ բանակում նշեցի ծնունդս, ոչ էլ համալսարանում: Կզարմանաք, բայց այո, Ջավախքում: Սեպտեմբերի 1-ին երկու օրով Տավուշի թեմի երիտասարդաց միության հետ մեկնեցինք Ջավախք աշխարհ`Հայաստան աշխարհ, որը գտնվում է անցակետից այն կողմ: Սեպտեմբերի մեկին գնացինք, երկուսի գիշերը հետ եկանք: Հարազատներ չկային, չկային մեծ տորթ կամ աղցանների տեսակներ, այլ փոխարենը Հաղարծնի շաբաթի կանաչ շապիկավորներ, փոքրիկ համեստ թխվածք, փուչիկներ, հաճելի նվերներ և բարեմաղթանքներով լի մի ողջ ճանապարհ: 

Անկեղծ եմ ասում՝ իմ կյանքում ամենալավ անցկացրած ծննդյան տոներից էր, որը երբեք չեմ մոռանա: Ծննդյանս օրը անցկացնում եմ Ախալքալակում, տեղի եկեղեցում մասնակցում Սուրբ Պատարագի և Պատարագի ժամանակ կրում եկեղեցական շապիկ, ավելի մոտիկից ծանոթանում եկեղեցական աշխարհին, և վերջ ի վերջո, քայլում Ջավախքում, այցելում Վահան Տերյանի տուն-թանգարան, հետո՝ աշուղ Ջիվանու, քայլում եմ այնտեղի մի շարք գյուղերում՝ այցելելով հայկական օջախներ: Հաճելի է շատ, երբ գնում ես երկրից դուրս, բայց էլի շրջապատված ես լինում հայ ազգով կամ էլ անվանդ հետ հնչում է «ջան» բառը։ Այնտեղ մարդիկ նույնպես ժպտում են, երբ հայեր են տեսնում, կապ չունի՝ քեզ տեսել կամ ճանաչում են, թե ոչ, եթե Հայաստանից գնացած հայ ես, ուրեմն վերջ, դու Ջավախքում արդեն ժպիտ ես պարգևել: Իմ այս տարբերվող սեպտեմբերի 1-ի համար ես շնորհակալ եմ Տավուշի թեմի առաջնորդ Բագրատ Սրբազան Գալստանյանին, Հաղարծնի շաբաթի կազմակերպիչներին՝ հաճելի ծնունդ պարգևելուց մինչև հաճելի ճամփորդության համար, և շնորհակալ եմ նաև այն բոլոր կանաչ շապիկով կամավորներին, որոնք անբաժան են իմ կյանքից:

Գիտեք, երբեք մի պլանավորեք կյանքը, որ այդպես է լինելու ու վերջ: Հավատացեք, այն լի է անակնկալներով: Միգուցե դուք չճամփորդեք, այլ ավելի մեծ և հաճելի անակնկալի հանդիպեք, կամ այնպիսի մի հաջողության, որը անգամ չեք էլ կարող պատկերացնել:

Լուսանկարը` Սերյոժա Առաքելյանի

Երևի թե նկատած կլինեք վերջերս ֆեյսբուքում և հեռուստատեսությունում հայտնի Հաղարծնի շաբաթի մասին: Արդեն երկրորդ տարին է, ինչ մասնակցում եմ որպես լուսանկարիչ-լրագրող: Հաղարծնի շաբաթը տևում է բնականաբար յոթ օր, և այդ օրերը լի են հյուրերով՝ թե ներսից, թե դրսից եկածներով: Շփվում ես տարբեր մարդանց հետ՝ տեսնում մի շարք դրսից եկածների և նրանց անասելի կարոտը բնության նկատմամբ և, վերջ ի վերջո, իրենց մեծ դժվարությամբ կտրվելը կանաչ շապիկավորներից:

Ամեն տարի այդ յոթ օրը ես երբեք չեմ մոռանում, որովհետև ձեռք եմ բերում իսկապես լավ ընկերներ, ավելի ամրապնդում իմ կապը հին ընկերների հետ և, ինչու չէ, նաև սովորում շատ բաներ: Ամեն մեկս մի գծով ենք այնտեղ խորացած՝ կա խոհանոցի պատասխանատ ու իր օգնականներով, էքսկուրսավար, հյուերին դիմավորող, տեխնիկայի պատասխանատու և ես՝ Հաղարծնի շաբաթը լուսաբանող ֆոտոներով և հոդվածներով: Յոթ օրվա մեջ հանդիպում եմ ամեն տեսակ մարդկանց՝ հիմա կներկայացնեմ: Կա այսպիսի տեսակ, երբ իջնում են ավտոբուսից և ստանում այնպիսի հիացմունք և դիմային միմիկա բնությունից, որ մինչև ավտոբուս նստելը չի փոխվում: Կան նաև հայրենիքը կարոտած, իսկապես հայրենասերներ, ովքեր մեքենայից իջնելուն պես նայում են վանական համալիրին, անտառներին և լցված աչքերով համբուրում խաչքարերը: Հա, կա նաև բնականաբար, այս տեսակը, ովքեր հատուկ գալիս են ուղիղ եթեր մտնելու, սելֆիներ անելու և ֆեյսբուքում նշելու, որ եկել են Հաղարծին: Բայց ես համոզված եմ, որ այդ տեսակը ոչինչ էլ չի հասկացել Հաղարծնից, բնությունից, ազգագրական պարերից, ջերմ դիմավորությունից, որովհետև պատկանում են վիրտուալ կյանքով ապրող դասին: Այդպես էլ տանել չկարողաց նաև այս տեսակին.

-Պահ, ձեզ ի՞նչ կա… Կյանքը ձերն ա, աբրում եք էլի: Մաքուր օդը կա, ջուրը կա, բնությունը կա, էլ ի՞նչ եք բողոքում՝ գյուղ ա, էս ա, էն ա… Դզվել եք, էլի…

Լուսանկարը` Սերյոժա Առաքելյանի

Չեմ սիրում ինձնից մեծերի հետ բանավիճել, բայց էսպես ասած, ջանիս հասավ ու ասացի հետևյալը.
-Կներեք, բայց կողքից նայելը շատ գեղեցիկ է: Ինչո՞ւ է Ձեզ թվում, որ եթե բնություն կա, ուրեմն էստեղ ամեն ինչ թափված է: Կներեք պարոն, բայց անգամ այն գեղեցիկ տնակը, որ կտրված է բլուրի վրա և պատված է գեղեցիկ գույնզգույն փեթակներով, ինչքան գեղեցիկ է, երկու այդքան դժվար դրանց պահելը: Օրինակ, մեկը՝ անընդհատ մաքրել մոլախոտերից, որպեսզի տնակն իր շջակայքով այսպես գեղեցիկ լինի: Հերթով բացել-փակել փեթակները, ստուգել, հետևել, որպեսզի մեղուները չլքեն: Ամեն ինչ կողքից հեշտ է, բայց եկեք գնաք սիրուն տնակի գերհոգնած դեմքերով տատի պապիին նայենք, ովքեր օրվա մեջ տասնհինգ րոպե հանգիստ են ունենում ու էլի աշխատում: Ասե՞մ՝ ինչու: Ձեզ նման քաղաքում չեն աշխատում: Եթե Դուք ուղղակի սպասում եք, որ ձմեռ գա, և քայլեք սպիտակ այգիներով և հարկ եղած դեպքում պտտեք գազօջախի փականը, որպեսզի ջերմանա տունը, ապա այս պապիկը տատիկի հետ միասին արևի տակ աշխատելուց հետո սպասում են հովն ընկնի, որ գնան ցախ բերեն, երկուսով կոտրեն, որպեսզի վառարանով ջերմանան: Կամ ինչո՞ւ եք մեդալի մի կողմը կարդում՝ հա, սիրուն ա, հաճելի ա արթնանալ և մառախուղով պատված սարեր, կանաչ և շուտով դեղին անտառ տեսնել, բայց չե՞ք մտածում, որ կա նաև լիքը բաների պակաս. խմբակների, աշխատատեղերի և մի շարք շատ բաների: Ու կներեք, բայց էստեղ շատ քիչ երեխաներ են, ովքեր կարողանում են գոհ ապրել կյանքից և, ի տարբերություն Ձեզ, ֆոտոներ անել ամենավերջին սերնդի այֆոնով: Հավատացեք, որ անգամ այն տատին ու պապին են հոգնել և ուզում են քաղաքային պայմաններում ապրել և ջերմանալ գազօջախով, ոչ թե մեծ տարիքին ձեռքով փայտ բերեն, ձեռքով կոտրեն և տասը րոպեն մեկ ձեռքով գցեն վառարանը, որպեսզի չկորի ջերմությունը: Բայց հանուն գոյատևելու, բոլորից կտրված մեղուներ են պահում բլուրի վրա, ու կապ չունի, որ գեղեցիկ տեսարանում են տանջվելով աշխատում:
…Ես ոչինչ չասացի, ուղղակի բարի ժամանց մաղթեցի և հետ եկա իմ գործին՝ ֆոտո անելու: Ճաշի ճամին ես իմ բաժինը վերցնում էի, և նստում անտառին ամենամոտ գտնվող նստարանին: Նայում եմ, էլի նույնը. ծնվածս օրվանից նույն ծառերը, նույն անտառները: Բայց երբ ինձ համոզում էի, որ իբր առաջին անգամ եմ տեսել, հասկանում էի, որ իրոք սա է հարստությունը, որի ֆոտոները նայելուց ուղղակի հպարտանում ես, որ դու ես ֆոտոյի հեղինակը և որ ապրում ես այդտեղ ու այն, ինչը թանկ է, բայց չես գնատահում: Ամեն ինչ չի գումարով որոշվում: Գումարով կարող ես գնել մեքենա, տուն, էլեկտրոնիկա, հագուստ, բայց ոչ բնությունը, ոչ էլ այդ ընկերական շրջապատը, որը ես ձեռք եմ բերել այդ յոթ օրվա մեջ:

Փող, փող, փող… Տեսնես՝ ի՞նչ է այս թուղթը, որը պատճառ է հանդիսանում մեկի երջանկության, իսկ մյուսի դժբախտության համար: Միշտ չէ որ փողը ամենակարողն է, անգամ արտահայտություն կա՝ մարդ կա էնքան աղքատ է, որ միայն փող ունի:

Այո, շատ ենք լսել այսպիսի մի բան, երբ ասել են՝ վաղը չէ մյուս օրը, որ աշխատես, այնպիսի գործ ճարի, որ սիրով անես, ոչ թե փողի բարձր արժեքին խաբվես ու աշխատես չսիրելով: Դե, ամեն դեպքում, ճիշտ է ասված, բայց մի՞թե պետք է աշխատել ու էլի աշխատել ցածր գնի դիմաց՝ հոգնելով, տանջվելով, բայց հետո գրոշներ ստանալիս ասել՝ ոչինչ, կարևորը՝ սիրով եմ տանջվել:
Ես դեռ ինձ մասնագետ չեմ համարում իմ մասնագիտության մեջ, բայց չեմ էլ ասում՝ եթե մասնագետ չեմ, չեմ կարող ոչինչ անել։ Մոտ մեկ շաբաթ առաջ ես աշխատանքի հրավեր ստացա շուտով բացվող հացատան պարիսպների դիզայնը ապահովելու համար: Բնականաբար, ես ընդունեցի, և մեկ նկարը սկսեցի նկարել համեմատաբար էժան գնով, որովհետև քիչ առաջ նշեցի՝ դեռ ես ընտիր մասնագետ չեմ: Լավ, ինչ որ է, ես անցա աշխատանքի: Դե, քանի որ աշխատանքս կատարվում է միջպետական ավտոճանապարհին կից, շատ է լինում, երբ մարդիկ մեքենայով ազդանշան են տալիս կամ բութ մատով ասում, որ լավ է, ընտիր է։ Մեքենայից բարձր լսվող «ընտի՜ր» արտահայտությունը կամ բեռնատարերի բարձր ազդանշանները բավական էին ոգևորելու համար, որ էլ ավելի լավ աշխատեմ, որովհետև հաճելի է, երբ գնահատում են գործդ, մանավանդ, երբ անգամ ուսուցիչս է կանգնում և գովում աշխատանքս:

Բոլորի մասին ասացի, բացի էն մարդուց, ում համար ես գործ էի անում: Դե, քանի որ ես տեղափոխվել եմ երկրորդ կուրս, արդեն այս ժամանակահատվածում սովորել եմ գույների համադրումը գունատեսություն առարկայից, ու չափագրում, թե ինչ բարձրության համար ինչ լայնության նկար է պետք: Բայց քանի որ ինձ վճարելու էին, անընդհատ իմ գործը քննարկվում էր, որ էլ ավելի լավ լինի, խորհուրդներ էին տալիս, թե էսպես լավ չի, էսպես ա պետք, իսկ ես կատարում էի այնպես, ինչպես ասվում էր՝ իմ պլանավորածին հակառակ: Այո, ես հասկանում էի, որ հացատան պարիսպին խորոված պետք է լիներ, ու ունեի իմ մտածած տարբերակը, որը գծել էի մի ամբողջ գիշեր: Սակայն տարբերակներ կային, որ դուր չէին գալիս, որովհետև ամեն մարդ ուզում է իրեն պատկանող ամեն ինչ ճոխ լինի՝ մեքենան, հագուստը, տունը և ինչու չէ, նաև խորովածը: Եվ ես լսում եմ այս արտահայտությունը.

-Չէ, չէ, խորովածը տենց չէ։ Լինի ափսեի մեջ, լավաշում փաթաթված, սոխ-կանաչին վրան ու գոլորշին գնալուց:

Ես հաճախ համաձայնում, բայց միաժամանակ հակաճառում էի, որ դա կտավ չէ, որ մանրազնին նկարեմ, այլ գրաֆիկական դիզայն՝ լոգո, որը պետք է վայրկյանների ընթացքում հասկանալի լինի մարդուն, մեքենա վարելիս նա առաջին հայացքից պետք է հասկանա, որ դա խորոված է, ոչ թե վարելու ժամանակ նայի սոխին, լավաշին ու գոլորշուն, որոնց ուսումնասիրման ժամանակ էլ ինչ-որ մեկին վրաերթի ենթարկի: Այ, դրա համար եմ ասում՝ պետք է լինի պարզ ու հասկանալի: Քանի որ նկարում եմ, նկարելու համար պետք է նաև գույնը, իսկ գույնը արտահայտելու և ինչ-որ բան ցույց տալու համար հարկավոր է հակադրություն, բացի ու մուգի միաձուլում: Երևի չհասկացաք, օրինակ կբերեմ: Օրինակ՝ անցումների գծերը: Ինչո՞ւ է սև ասֆալտին դեղին անցումի գծերը, որպեսզի ավելի ընկալելի լինի անցորդին, կամ էսպես ասած՝ աչք ծակի: Եվ այս բանաձևով ես առաջնորդվեցի և ընտրեցի սև գույնը գրաֆիկայի համար: Այո, այո, ճիշտ եք, պատը սպիտակ է, դրա համար՝ սև, էլի հակադիր գույներ արտահայտելու ու ցույց տալու համար: Բայց ինչպես ցանկացած քայլ, այդպես էլ գույն ընտրելը, քննարկման թեմա դարձավ:

-Բա ինչո՞ւ պետք ա խոզի բուդը սև լինի, այն կարմրեցված է, կամ մատուցողի նկարը ինչի՞ ա ամբողջությամբ սև, բա խի՞ քիթ, աչքեր, ունքեր չկան:

Հաճախ վրձինը տալիս էի այդ ամենն ասողներին ու խնդրում, որ գան իրենք էլ նկարեն, կամ նորից զրոյից բացատրում էի, թե ինչու սև, և քսան րոպե հետո համակարծիք ենք:
Այնպես էր ստացվել, որ պետք է տասնչորս նկարը երկու օրում ավարտեի: Ես հասցրեցի: Հուլիսի քսանին սկսեցի նկարել, իսկ քսաներկուսին պետք էր հանձնել: Քսաներկուսին Տավուշում Վարդավառ էր, այստեղ Վարդավառը հուլիսի քսանից հետո ընկած առաջին կիրակին է նշվում, և պետք է ավարտեի, որպեսզի հյուրերին դիմավորելիս պատրաստ լիներ: Լավ, շատ չձգձգեմ: Ավարտեցի, և հաջորդ օրը բոլորը հարցնում էին, թե ոնց եմ էդպես նկարել, անպակաս հարց էր, թե ինչքան վաստակեցի: Երբ ասում էի գինը, լսում էի․

-Պահ, լավ էլ աշխատել ես, մարդիկ մի ամսում են վերցնում էդքան, իսկ դու՝ երկու օրում:

-Բայց արի չմոռանանք, որ այդ մարդիկ ամեն ամիս են ստանում, իսկ ես կարող է էսօր պատվեր ունենամ, բայց մեկ ամիս չաշխատեմ:

-Հա, ճիշտ ես։

Ասում էին նաև, որ առանց տանջվելու եմ փող աշխատել: Այդ ժամանակ բացում էի արևից այրված ոտքերս, ձեռքերս և օձիքի տակից ցույց տալիս այրված վզիս գույնը, կամ եղունգներիս արանքում մնացած ներկն ու ձգված ձեռքս, որի մկանները ձգվել էին պատին ամուր սեղմած ներկ քսելուց և մեծ քանոնը մեկ ձեռքով պահելուց, երբ առավոտ վեցն անց երեսունից մինչև երեկոյան քսաներկուսը նկարում էի, որպեսզի կարողանամ ավարտել երկու օրվա մեջ: Մի խոսքով՝ կողքից նայողների համար հեշտ, բայց ինձ համար հաճելի ու դժվար աշխատանքը ես ավարտեցի: Ստացա գումարս:

Այ հիմա կանդրադառնամ վերնագրիս: Երբ քեզ տալիս են գումար, ինչու չէ, թեկուզ հազար դրամ, սկսում ես ծախսել՝ առանց ափսոսելու, մինչև վերջին տասը դրամը: Իսկ երբ դու ես աշխատում և ծախսում քո աշխատածից վերցրած հազար դրամը, չես ուզում անգամ այն մանրել, որովհետև եթե մանրես, կվերածվի մետաղադրամների, որոնք հիշեցնում են աշխատանքի հետքերը՝ արևից այրված մաշկից մինչև ներկոտ եղունգներ, իսկ դրանք էլ ավարտելուց հետո կանցնես մյուս հազարանոցին: Կամ գերադասում ես անգամ ժետոն չգնել, ոտքով գնալ տուն, բայց պահպանել թղթադրամը և լավ զգալ քո աշխատած գումարով: Բայց սա ինչո՞ւ չենք գիտակցում մեզ առանց ինչ-որ բանի տրված գումարը ծախսելու ժամանակ, այդպես էլ չգիտեմ: Հա, ու կան, չէ՞, մարդիկ, որ աշխատում են, աշխատում ու ոչ մեկին չեն ասում, և անգամ իրենց ոչինչ չեն գնում, ագահորեն հավաքում-հավաքում են։ Հա լավ, սպասեք ես էլ ասեմ, թե ինչ եմ անելու: Մի քիչ թեմայից շեղվեմ, անկեղծանամ, բայց կասեմ: Որոշել եմ սիրածս աղջկան նվեր առնել, որպեսզի նա ժպտա, իսկ ես էլի սկսեմ աշխատել հանուն նրա ժպիտի: Լավ, լավ, շատ չխորանամ: Մի բան էլ պատմեմ ու ավարտենք: Այսօր իմացա, որ ավտովթարի հետևանքով մեքենան դուրս է եկել ճանապարհից և հարվածել այն պատին, որի դիմաց ես պետք է կանգնած լինեի, եթե հիմա շարունակեի նկարել։

Հ.Գ. Ինչ լավ է՝ խորովածը լավաշով ու սոխով չեմ նկարել, այլ գրաֆիկ տարբերակով, թե չէ կասեին՝ ուշադրությունը նկարին են գցել և խփել պատին: Այո այո, էն բացատրածիս նման: