ՀԱՅԵԼԻՆ

«Հայելիները շատ անկեղծ են, նրանք տեսնում են քո կեղծ ժպիտը, ճոխ դիմահարդարման  մեջ քողարկած կնճիռանման հետքերը, աչքերիդ խորքում զնդանած արցունքները և հայացքիդ կիսատողերը։

Դու հայելիներ չես սիրում, ոչ էլ իրենք են քեզ սիրում, բայց հայելիները ամենուրեք են և բազմատեսակ։ Քո սենյակի հայելուն  ամենաշատն ես ատում. նա քո մասին շատ բաներ գիտի, շատ անգամներ է իր մարմնում տեսել քո արտացոլանքը, երբ հոգիդ մարմնիդ տապալում էր գետնին ու ստիպում քեզ զգալ և տեսնել, թե ինչպես է բանականությունդ տեղի տալիս….

Իսկ կատվին հիշու՞մ ես, նա սև էր և կանաչ աչքերով, նա էլ քո մասին շատ բաներ գիտեր, նա ամեն ինչ հասկանում էր. կատուները լուրջ էմպատներ են։

Օբամա անունով կատուն ճանկռում էր սենյակի դուռը, որովհետև գիտեր, որ այնտեղ ես, նրա մլավոցները կարեկցանք էին պարունակում. կենդանիներն էլ հույզեր ունեն, Օբաման վստահում էր քեզ….»

Օբամայի մասին երբեք ոչ մի տեղ չէի գրել, ի՞նչ է այս ամենը, ո՞վ է իմ գրքում գրել կատվիս մասին։

Հիմա Օբաման չկա, չեմ ուզում հավատալ, որ նա անկել է, ուզում եմ հավատալ, որ նրա հետ ամեն ինչ լավ է, նա ողջ է, պարզապես այլ տեղ է ապրում։ Եթե կատուները 9 կյանք ունեն, թող Օբաման իր կյանքի մնացած շրջափուլերում դառնա բրիտանական կախականջ ցեղատեսակի կատու, որովհետև մաքրացեղ կենդանիներին հիմա ավելի լավ են խնամում, ես անկեղծ ուզում եմ, որ Օբաման լավ պայմաններում ապրի։

Շարունակում եմ կարդալ։

ԳՈՒՅՆԵՐ

«Վրձնահարվածը դիպուկ էր, հստակ և ինքնավստահ։ Ամեն անգամ վրձինը ներկի որևէ գույնի մեջ խրելիս  վստահ էր, որ ճիշտ երանգ էր ընտրել։

Նրա գործը կյանքեր երանգավորելն էր, և այս անգամ հերթն ինձ հասավ։

Սկզբում ընտրեց կապույտը, խառնեց սպիտակի հետ և տարածեց ողջ երկայնքով, ծաղիկներ պատկերեց՝ առանց արմատի։

Դեղինով արև նկարեց՝ շողերը ներսից, երկինքը պարզ էր, ամպերը՝ մաքուր։

Կանաչով արահետ նկարեց, մեջտեղը՝ առու։

Մի աղջիկ մարգագետնով քայլում էր, երբ քամին հանեց նրա գլխարկը, փորձեց կռվել քամու դեմ, բայց ուժերն անհավասար էին, քամու սառը ապտակից հետո աղջիկն ընկավ խոտերի մեջ, քամին վերցրեց մի բուռ հող և շպրտեց ուղիղ աղջկա աչքերի մեջ, նա դիմացը չէր տեսնում, աչքերը ցավից արցունքոտվել էին, չէր կարողանում բացել. խավար էր տեսնում միայն։ Այդ պահին կապույտը դարձավ սև, ամպերը գորշացան, առանց արմատի ծաղիկները դարձան քար, արևը անցավ սպառնացող ամպերի տակ և մնացին միայն քամին, աղջիկը և քարերը։

Աղջիկը դեռ չէր կարողանում աչքերը բացել, բայց զգում էր օտար մեկի շնչառությունը, որը վստահաբար մարդ չէր։ Նա փորձեց ոտքի կանգնել, աչքերի ցավը թուլացել էր և տեսադաշտը փոքր ինչ տեսանելի դարձավ։

Ի՞նչ պատահեց, ինչպե՞ս մի քանի րոպեում անհետացավ ամեն ինչ, ծաղիկները չկան, առուն ու մարգագետինը չկան… Աղջիկը ոչինչ չէր հասկանում։ Հանկարծ քարերի հետևից երկու ճանկեր արագընթաց սլացան դեպի նա, բռնեցին կոկորդից և սկսեցին խեղդել… Աղջիկը տապալվեց գետնին, իսկ օգնության կանչել չէր կարող, փորձում էր գոռալ, բայց ձայնը դուրս չէր գալիս, հիմա միայն հետաքրքրում էր, թե ով է իրեն խեղդում. նա դեմք չուներ, մարմին չուներ, միայն ճանկեր էին…. »

Վերջ, հաստատ չեմ կարդալու, այս ամենը աչքիս է երևում, ես գերհոգնած եմ։

Որոշեցի դուրս գալ տանից, մաքուր օդը պիտի օգներ։ Չնայած ներսս հոսանքազրկված էր, բայց շարունակում էի քայլել. անգամ մտածում էի, չնայած բանականությունս հոգեվարքի մեջ էր։ Արևոտ օր էր, մեղմ էր եղանակը և հաճելի։

Այդ այգում հաճախ էի զբոսնում և մենակ մնում։ Մի կողմից  յասամանների, մյուս կողմից թարմ խոտերի բույրը մեղմ շոյում էին հոտառություն զգող բոլոր ընկալիչներդ և մեդիտացիոն ապրումներ տալիս։ Թռչուններն իրենց յուրահատուկ նվագարանով մեղեդի էին ստեղծում, օդի մեջ դարչինի հոտ էր հայտնվել, որը գրգռում էր ախորժակդ՝ բայց ոչ թե քաղցի, այլ՝ երևակայության, ինչ-որ բան ստեղծելու, հորինելու ցանկության, իսկ  արևն իր վերահսկողության տակ էր վերցրել տեսարանը և լուռ հպարտանում էր. բնությունը սիրում է մարդուն, իսկ մարդը՝ բնությանը։

Աչքերս փակ՝ մտածում էի, ամբողջ մտքերս գրքի բովանդակության շուրջ էին պտտվում. ինչպե՞ս կարելի է գրել մի բան, կարդալ այլ բան, ու՞ր գնացին իմ գրածները։ Եթե ես սրա մասին մեկին պատմեմ, կմտածեն՝ ես խելագար եմ։ Երևի իմ մտքերը միայն խելագարների համար են….

Օդի բույրը ինձ դուր էր գալիս, հետաքրքիր բուժիչ բան կար։

Ականջի ծայրով լսեցի ամպերի նախազգուշացնող թեթև գոռոցը՝ սպասվելիք անձրևի մասին։ Ուշադրություն չդարձրի։ Զգացի օդի սառնությունն ու հասկացա, որ քամի է սկսվել։ Վեր կացա տեղիցս, որպեսզի տուն գնամ, բայց հենց այդ պահին քամին գլխարկս  քշեց, վեր բարձրացրեց և օդի մեջ սահեցնելով և պտտեցնելով տարավ անհայտ ուղղությամբ։ Իմ սիրելի սև գլխարկն էր, գնացի գլխարկիս ուղղությամբ, որ վերցնեմ, բայց չկարողացա հասնել. քամին սաստկացել էր, սառը օդ կուլ տվեցի, և հանկարծ քամին գետնի հողը վեր բարձրացրեց և այն թափվեց ուղիղ աչքերիս մեջ, ծնկի իջա, փորձեցի ափերով մաքրել աչքերս, բայց գրեթե ոչինչ չէի տեսնում. աչքերիս ցավը մի կողմից, խավարը՝ մյուս։ Գիտակցությունս տեղն էր, տեսարանը ծանոթ. վախենում էի, որովհետև կարծես թե գիտեի՝ հաջորդիվ ինչ է լինելու. գրքում նկարագրածը… Բայց ախր ինչպե՞ս, այս ամենը ինչպե՞ս կարող է իրական լինել։

Ինչ-որ մեկի ներկայությունը զգացի. նա ծանր շնչում էր ու հաստատ մարդ չէր։ Քարերի հետևից դուրս եկան երկու հսկայական ճանկեր և բռնեցին կոկորդիցս, սկսեցին ուժգին սեղմել։ Ես հասկանում էի, որ սա գուցեր վերջն է, որովհետև չգիտեի, թե ինչ է ինձ սպասվելու հետո, որովհետև հենց այդ պահին դադարեցի կարդալ, ես չգիտեի՝ գրքի աղջկա հետ ինչ եղավ, նա փրկվեց, թե ոչ, ես չգիտեի՝ ինչ է լինելու ինձ հետ։ Ամեն ինչ կտայի, այդ հատվածը մինչև վերջ կարդացած լինեի… Ես զգում էի, որ ցավն ուժեղանում է, իսկ գիտակցությունս նվազում։ Հանկարծ մի ձայն լսեցի. «Հաշվիր մինչև երեքը»։

Ուշադրություն չդարձրի։ Ձայնը նորից հնչեց՝ այս անգամ ավելի բարձր. «Փրկվե՞լ ես ուզում` հաշվիր մինչև երեքը»։

Չնայած չէի հավատում, բայց կորցնելու ոչինչ չունեի, ուժերս հավաքեցի և… Մեկ, երկու, երեք….

Աչքերս բացեցի, արթնացա, տանն էի, պառկած։ Սարսափելի գլխացավ ունեի, բայց դա ինձ չէր հետաքրքրում. այն ամենը, ինչ տեսա և զգացի` երա՞զ էր։ Մի՞թե երազներն այդքան իրական կարող են լինել. դե երևի կարող են, գեշտալտ փիլիսոփայությունը դրա բացատրությունն ունի։ Բայց շատ անսովոր զգացողություն էր, կարծես մեկը ինձ այգուց գտել և տուն էր բերել, ո՞վ ինձ ստիպեց մինչև երեքը հաշվել, ո՞վ էր նա….

Վեր կացա անկողնուց, պետք է ստուգեի, պետք է իմանայի՝ աղջկա հետ ինչ եղավ, նրան, ով օգնեց։

Վերցրի այն։ Խորը շունչ քաշեցի և բացեցի առաջին էջը։ Դատարկ էր, ոչինչ չկար գրված, մաքուր էջ էր միայն։ Բացեցի 2-րդ էջը, էլի նույնը, 3-րդը, 4-րդը….. Ամբողջ գիրքը դատարկ էր. տառ անգամ չկար։ Գիրքը շրջեցի։ Շրջելու պահին գիրքն ընկավ սեղանին և բացվեց վերջին՝ ամենավերջին էջը, որտեղ վերևի հատվածում գրված էր.

«ՄԻԱՅՆ ԽԵԼԱԳԱՐՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ»։

ՎԵՐԱԴԱՐՁ

«Վերադառնալը միշտ հաճելի է, եթե սպասող ունես։ Ճանապարհները՝ դժվարանցանելի, քարքարոտ, փշոտ, մեզ հոգնեցնում են, բայց արդեն ֆիզիկական ցավը դադարում է մարմինը թուլացնել, և դու շարունակում ես քայլել։

Եթե մի օր վերադառնաս, հիշիր, թե ճանապարհդ որտեղից ես սկսել և փոխիր դրա ուղղությունը։ Քո ընտրած ճանապարհը մեկ ուրիշի բացթողումն էր, որը պտտվեց քո կողմը, իսկ դու այն վերցրիր։ Այդ ճանապարհը քոնը չէր, այնտեղ դու մոլորվեցիր, իսկ երբ փորձեցիր վերադառնալ, հասկացար, որ ճանապարհը չես հիշում և ստիպված մնացիր այնտեղ։ Փոխարենը որոշեցիր շարունակել քո՝ սխալ ընտրած ճանապարհը և կրկին մոլորվեցիր. Վերադարձ կար, բայց չէր երևում…. »

ԱԿՈՐԴՆԵՐ

«Նոտաները, իրար հրելով, իրար հերթ չտալով առաջ են շարժվում՝ չենթարկվելով երաժշտին։

Իր իսկ ստեղծագործությունը դուրս է եկել իր դեմ, ժանրին ըմբոստանում են նոտաները, չեն հարմարվում մեղեդուն. նեղ է տարածքը, ազատություն են ուզում։

Նոտաները դուրս եկան կիթառից և վազեցին դեպի դաշնամուրը, սև ու սպիտակ ստեղների մեջ հարմար տեղավորվեցին՝ մտածելով, որ նոր կացարանը իրենց համար է։

Բայց  եկավ դաշնակահարը, իր երկար մատներով՝ վարպետորեն ճիշտ  հերթականությամբ սահեցրեց և ենթարկեցրեց հոգնած ակորդներին…

Դաշնամուրն էլ նրանց տեղը չէր, որոշեցին այդտեղից էլ փախչել  և ապաստան գտնել ջութակի մոտ. Ջութակները հպարտանում են Պագանինիի գործերով, բայց նոտաներն էին հոգնած, հոգնել էին ենթարկվելուց։

Նրանք ջութակից էլ հեռացան և ոչ ոք նրանց տեղը չիմացավ….»

Փակեցի գիրքը, էլ չեմ ուզում կարդալ։ Փորձում էի այս ամենին բացատրություն տալ, բայց ոչինչ չստացվեց։ Ո՞վ է իմ փոխարեն գրել այս ամենը, նույն գրքի մեջ իմ գրածը այլ էր, լրիվ այլ։

Մոտեցա պատուհանին, դրսում տեղադրված էր գովազդային պաստառ՝ չհոգնելու մասին։

«Հոգնել» բառը ինձ մի բան հիշեցրեց. ես հենց այդ նույն գրքում ժամանակին մի բանաստեղծություն էի գրել, որի բովանդակությունն այսպիսին էր.

«Հոգնել եմ անվերջ երկար քայելուց,

Երկար լսելուց, երկար սպասելուց,

Հոգնել եմ մտքի բութ հարվածներից,

Հոգու և մարմնի հոգնածությունից,

Եվ քո կեղծավոր անկեղծությունից….»

Որոշեցի ստուգել՝ բանաստեղծությունը գրքում կա՞, թե՝ դա էլ է փոխարինված այլ բովանդակությամբ։ Բացեցի 155-րդ էջը. ես ամեն ինչ հիշում էի, անգիր գիտեի, թե որ էջում ինչ պետք է գրած լինեմ։

Փշրանքներ

«Երկար չքայլես։

Երկար չլսես։

Երկար չսպասես։

Երկար չմտածես։

Չհոգնես»։

Մի պահ ինձ թվաց՝ մոտս սովորական գերհոգնածություն է և շուտով կանցնի, բայց գրքից այն կողմ չէի կարողանում գնալ։

Մտքերս գողացել են, իմ գիրքը փոխարինել են այլ գրքով, կամ էլ երևի քնած եմ և հիմա երազ եմ տեսնում։ Կրկին բացում եմ գիրքը։

(շարունակելի)

Էջանիշն ինքը որոշեց, թե որ էջի վրա պիտի կանգ առնի, մտքերիս և հիշողությանս հետ առանց բանակցելու համառորեն, բայց հստակ անցավ տարիների միջով և կանգնեց այնտեղ, որտեղից սայթաքել և ընկել էի։

Գիրքը գրվում էր, երբեմն ծանրությունից թեքվում, ճոճվում և զարմանում էր սեփական հաստափորության վրա։

Այնքան շատ բան կար գրքում գրված, միայն գրում էի, արդեն 14 տարի շարունակ գրում էի, բայց վախենում էի բացել և ընթերցել։

Հաստափոր գիրքը գրելիս վստահ էի, որ զուգահեռ իրականությունը զուգահեռ չէ ինձանից, իրականությունը մեկն է, իսկ ես արագ-արագ դա շարադրում եմ։

Եվ շարադրեցի 14 տարի։

Թանաքը մուգ էր, ամեն անգամ թանաքամանը խցկելիս համոզվում էի, որ սպիտակ էջի վրա գրածս տառակույտը մի օր կկարդամ։ Սպիտակ էջի վրա գրվածքները հենց այնպես չեն թողնում։

Ծանր, հաստ, դժվարամարս գիրքը շարունակվում էր գրվել, բայց արդեն առանց ինձ. որոշեցի կարդալ։

Դժվարությամբ վերցրի գիրքը, բացեցի առաջին էջը. իմ անուն-ազգանունն էր՝ որպես հեղինակ, ներածություն էլ կար.

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

«Չմտածես, թե երկնագույնի այլ երանգներ չկան, ակնոցդ թափանցիկ դարձրու կարդալուց առաջ. այստեղ վարդագույն ակնոցները կոտրվում են։ Մտածի՛ր, բայց ոչ շատ, երազի՛ր, բայց ոչ քո համար, սիրի՛ր, բայց առաջին հերթին՝ քեզ։

Այցելի՛ր Հեսսեի Մոգական թատրոն, այնտեղ, եթե գիտես, մուտքը միայն խելագարների համար է։ Խելագարվիր, որ հետո սթափվես, հեռացիր, որ հետո վերադառնաս, կորցրու, որ գտնես, մեռիր, որ ծնվես….»

 Վատ չէր գրված, բայց ես նման բան չէի գրել, իմ գիրքը ուրիշի՞ ձեռքում էր հայտնվել։

Ես հատ առ հատ հիշում էի գրքի բովանդակությունը, իսկ ներածություն այնտեղ չկար, ես միանգամից անցել էի եղածը շարադրելուն…

Բացեցի հաջորդ էջը, վերնագիրն անծանոթ էր.

ԴՈՒ ՀԻՄԱՐ ԵՍ

«Բարև, հիմար, չե՞ս հոգնել երազելուց։ Հերիք է հորինես ու քեզ խցկես հորինվածքների մեջ։

Երրորդ անձը միշտ ճիշտ է, նա իրավիճակը ճիշտ է վերլուծում՝ նախքան դու կհասցնես սեփական անձդ աջ ու ձախ զարնել։

«Սառնասրտություն» անունով դեղամիջոցը ներարկիչի մեջ է, քեզնից մնում է միայն վերցնել այն, մտցնել երակներիդ մեջ, և այդքանով կավարտվի ամեն ինչ. դա է ճիշտը և միակողմանի ճանապարհը։ Խաչմերուկներ չփնտրես, դրանք քեզ համար չեն։

Գրիչդ կպահես, դու լավ չես գրում…»

Դադարեցի կարդալ, չէի հասկանում՝ ինչ է կատարվում. այն գիրքը, որը գրել եմ տարիներ  շարունակ, կարդալու պահին փոխում է բովանդակությունը։

Բացեցի 5-րդ էջը, վերնագիրը կրկին այլ էր.

ԱՆՊԵՏՔ ՕՐԳԱՆՆԵՐ

«Կլոր սեղանի շուրջ նստելը մեկնարկեց բանավեճը. ամեն ինչ պատրաստ էր, երկու կողմերն էլ մարտական էին տրամադրված, նրանցից ոչ մեկը պարտվելու մտադրություն չուներ. կլոր սեղանների ժամանակներն են…

Սիրտը գիտեր իր մրցակցի ուժեղ և թույլ կողմերը և լավ էր պատրաստվել, հաշվի էր առել այն թեզերը, որը իր առաջ էր դրվելու։

Սիրտը չուներ էմոցիոնալ բարձր ինտելեկտ և հաճախ էր հուզական մեծ արտահոսք ուղարկում իր մրցակցին, իսկ մրցակիցը հավասարակշված էր և հուզական դաշտի կայունության խնդիր չուներ. նա առհասարակ որևէ տեսակի հույզ կամ զգացմունք չուներ, բայց շատ իրատես էր, շատ վերլուծող էր և հաճախ էր սրտին մեղադրում իրականությունը կորցնելու մեջ։

Ուղեղ անունով մրցակիցը խիստ, քննադատող և խեթ հայացքով նայում էր Սրտին, որը արագ-արագ հիշողությանն էր հրամցնում մեկի պատկերը, որի հոգու պարունակությունը հենց ինքն էր հորինել։ Ուղեղը իրավացի էր, երևի իրավացի էր։

Ուղեղը բացեց հաշիվը, նա առաջատարն էր։

Սիրտը, զգալով իր հնարավոր պարտությունը, շախ և մատ արեց՝ տապալելով Ուղեղին։

Ուղեղը կծկվեց՝ գլուխը ծածկելով ափերի մեջ, որովհետև գիտեր, թե ինչ է տեսնելու։

Նրա պատկերը հայտնվեց՝ բարձրաձայն ասելով. «Դու ինձ մոռանալու իրավունք չունես…»։

Այդ պատկերը հաճախ էր հայտնվում, հետապնդում և պարտության մատնում Ուղեղին։

Հերթական բանավեճն ավարտվեց, Սիրտը կրկին հաղթեն Ուղեղին….»

Ես հիմա ու՞մ գիրքն եմ կարդում, այս ամենը ինձ դուր չէր գալիս, անգամ վախեցնում էր. գրքիս բովանդակությունն ամբողջությամբ փոխված էր։ Շարունակեցի կարդալ։

(շարունակելի)

Ժամանակի հետ մեկտեղ, դու դարձար ինձ համար մի ճրագ,

Լույս տվեցիր մութ խուղերում, դու դարձար ինձ համար մի սրբավայր,

Քո կամքը թելադրեցիր ամենքին, բայց ավա՜ղ, քեզ լսող չգտնվեցավ,

Մի՞թե ես եմ այն միակը, որ պիտ դառնամ քեզ համար փրկություն։

Քո լռության մեջ մի երգ կա անավարտ, բայց իմաստուն,

Դարեր ի վեր քեզ արյամբ պահեցին քաջերը անսասան,

Բայց դու եղար այն մասնիկը, որ դարձրիր մեզ անկոտրուն,

Քո ուժը տվեցիր ամենքիս, բայց քեզ ոչինչ չպահեցիր։

Ա՜խ, գնացին օրե՜ր, տարինե՜ր․․․ ու քեզ տեսա ես նորից,

Տեսա կանգուն, խիզախ՝ արյան կաթիլները ճակատիդ,

Ժամանա՛կ, կանգնի՛ր, բավական է մեզ տանես փորձության,

Թող մնա իմ Երկիրը արևաշող, մնա մաքուր ջրի նման հավիտյա՜ն։

Կան օրեր, երբ հոգիդ ծանր է,

Երբ աչքերդ փակ ես անում ու միայն մի բան ես ուզում.

չեզոքություն։ Լռություն։ Հեռավորություն։

Երբեմն ուզում ես ամեն ինչ թողնել ու հեռանալ։ Հեռանալ մի վայրից, որտեղ քեզ խեղդում են հիշողություններն ու ցավերը, որտեղ գուցե քեզ չեն հասկանում, չեն ընդունում, որտեղ կոտրված երազներն ու հին կապերը կծկում են հոգիդ։ Ու երբեմն թվում է, թե կարող ես փախչել՝ թողնելով այն անցյալը, հողը, մարդկանց ու հույսերը, որ արդեն փշրված են։ Բայց կա անխախտ մի բան, որը չես կարող թողնել, չես կարող մոռանալ, չես կարող փախչել՝ քո երկիրը։

Երկիր, որտեղ արել ես առաջին քայլերդ, ու հնչել են առաջին բառերդ, որտեղ քո արմատները խորացել են գետնի մեջ՝ աննկատ, բայց անխախտ։

Երկիր, որտեղ նույնիսկ հեռու լինելով՝ լսում ես քամու շունչը, ծառերի խոսքն ու պապերի պատմությունները։ Երկիր, որին չես կարող վաճառել, չէ որ դա քո հոգու մի մաս է դարձել՝ անխառն ու անկեղծ։

Քո երկիրն է, որ քեզ հետ է, երբ լուռ ես ու մենակ, երբ քո սիրտը փշրված է ու ծանրացած, երբ ամեն ինչ խառնվում է ներսում։ Այն լույսն է, որ լուսավորում է մութ ուղիներդ, այն հողն է, որ քո ոտքերի տակ է, ինչ էլ որ լինի։

Երբ հեռանում ես քո երկրի բարակ ճեղքվածքներով անցած իրողություններից, երբ թռնում ես անծայրածիր կապույտ երկնքի վրայով, թվում է՝ օդի մեջ կարող ես թողնել քեզ, մոռանալ հողի տաք շունչը, ջրի մեղմ հոսքը, հին քարերի շշնջոցը։

Բայց ամեն մի քայլ, որ դնում ես մեկ այլ տեղ, քեզ հետ քաշում է մի անտեսանելի թել, կապում սրտիդ ու հողին։ Այդ թելը հողի մորմոքն է, որ լսում է քո հոգու խորքում, մանավանդ, երբ մի պահ կանգ ես առնում ու լուռ ես։

Հիշում ես մանկությանդ բուրավետ այգին, որտեղ ծաղիկները թառամել էին, բայց պահում էին քո առաջին խաղերի հիշողությունը։

Այդ ամենը քո մեջ է՝ գուցե հեռու, գուցե փշրված, բայց դեռ կենդանի։ Ու որքան էլ փախչես՝ դրանք վերադառնում են քեզ մոտ, թևեր են տալիս ու քեզ գրկում այնպես, ինչպես ոչ ոք չի կարող։ Եվ երբ հեռու ես՝ քո սիրտը տաքանում է մի կտոր հողից, մի բույրից, մի ձայնից, որ տասներորդ անգամ էլ ուզում է քեզ վերադարձնել։ Քո ներսում ապրում է մի երկիր, որից չես կարող փախչել՝ անկախ նրանից, թե որտեղ ես, կամ ինչքան նոր աշխարհներ ես տեսել։

Նա քեզ սպասում է։ Նա քեզ գրկում է։ Նա քո ամբողջությունն է։

Երկիր, որից չես կարող փախչել, սերը չի նվազում, չի մարում։ Նա քեզ ներառում է իր մեծ պատին, որտեղ անցյալը և ներկան սերտաճել են, և ապագան միայն մի ցանկություն է՝ երբեք չկորցնել այն, ինչը կերտել է քո արմատները։

Ու եթե մի օր ճամփաները քեզ հեռու տանեն, հիշի՛ր՝

երբևէ չես կարող փախչել մի երկրից,

որ կրել ես քո աչքերի փայլում,

քո սրտի մեջ,

քո հոգու խորքերում։

Քո երկիրը՝ հող ու քար, հուշ ու հպարտություն,

միշտ գտնելու է քեզ աշխարհի որ անկյունում էլ լինես։

Նրա շունչը քո շնչի մեջ է,

նրա լույսը քո աչքերի մեջ,

նրա ցավն ու սերը՝ քո երակներում։

Եվ ամեն փախուստ վերջում դառնում է վերադարձ,

վերադարձ մի հողի,

որ ապրում է քո ներսում՝

լուռ, հավատարիմ, սիրող։

Եվ գիտես՝

քո երկիրը երկիր չէ միայն.

նա քեզնից է կառուցված։

Եվ հենց դրա համար էլ

չես կարող երբեք փախչել նրանից։

Ես գնացի…

ոչ թե որովհետև քեզ չէի ուզում,

այլ որովհետև մնալը արդեն ինձնից կտորներ էր պոկում։

Ես քեզ սիրում էի՝ առանց հաշվարկի,

մերկ, չպաշտպանված, անհարմար։

Իսկ դու…

մոտենում էիր՝ կարծես ոտքդ սառույցին ես դնում։

Չեմ ասում՝ պարտավոր էիր։

Դու նույնիսկ չես խոստացել։

Բայց ես խոստացել էի ինձ՝ քեզ սպասել։

Ու մոռացել էի՝ դու երբեք չէիր ասել,

որ գալու ես։

Ու ես մնացի՝

մի քիչ երեխա, մի քիչ մեծահասակ։

Մի ձեռքում՝ քեզ գրկելու կարոտը,

մյուսում՝ քեզ հանգիստ թողնելու փորձը։

Հաղթեց մենակությունը՝

գլուխը կախ, քայլերով, որ չլսես՝ գնում եմ։

Դու վատը չէիր։

Ես էլ  լավագույնը չեղա։

Բայց մենք բաց թողեցինք ինչ-որ պահ,

այն մեկը՝ երբ պետք էր լռության փոխարեն հարց տալ՝

«Ի՞նչ ես զգում»։

Եթե մի օր ինձ նայես՝ լռությամբ,

ու ճանաչես աչքերում մի բան, որ թվում էր՝ մոռացել ես,

իմացիր՝

ես ընտրեցի հեռանալ՝ առանց աղմուկի։

Որովհետև մենակ ինձ ցավեցնելու տարբերակը՝

ամենափափուկն էր քեզ համար։

Ու հիմա,

երբ արդեն չկաս իմ կողքին,

ես դեռ սիրում եմ քեզ։

Սիրում եմ այնպես,

ինչպես չեն ասում։

Սիրում եմ՝

շատ լուռ։

Մի քանի օր էլ, ու ամառ կգա…

Կգամ, մա…

Կգամ կփարվեմ քո այնքան ինձ կարոտած գրկիդ, ուր այնքան արագ մեծացա, որքան դու, մա…

Ինձ կգրկես, մա, կգրկենք իրար մայր ու աղջիկ, կարոտա՜ծ, շա՜տ կարոտած:

Ես քեզ երևի միշտ մոռացել եմ ասել, թե որքան կարևոր ես ինձ համար, որքան սիրելի, որքան թանկ։

Դու ինձ կրկին թևեր տուր, մա… Թևաթափ եմ եղել։

Գիտե՞ս, ես ատում եմ քաղաքի աղմուկը, բայց ատում եմ նաև լռությունը։ Ի՞նչ անեմ, մա, երբ վաղուց արդեն ոչինչ ինձ դուր չի գալիս, ի՞նչ անեմ, երբ վաղուց արդեն հոգնել եմ ամենից:

Ինձ գրկիր, մա…

Իմ հանգստությունն ես աշխարհում, աշխարհս ես։

Հրաշքներ այլևս չկան, մա:  Քեզնից հեռու եմ, ու չգիտես, թե ինչ է ուզում սիրտս, բայց սիրտս քեզ է ուզում, մեր տունը, այգին, բակը, որոնցից հոգնել էի արդեն։

Ինձ գրկիր, մա… Շոյիր գլուխս, ձեռքդ ճակատիս դիր, համբուրիր այտս, ասա, որ քո փոքրիկն եմ, ու ես կհավատամ, որ դեռ չեմ մեծացել։

Ինձ քո տուն տար, որ չկիսատվեմ առանց քեզ, ինձ տար, մա ու գրկիր…

Նվիրվում է մորս, տատիկիս և իմ բոլոր ուսուցիչներին…

Այն տունը, որտեղ ես մեծացել եմ, կարծես հյուսված լիներ գրքերից։ Գրադարակների վրա շարքով դասավորված էին հաստափոր դասագրքեր` թերթերն արդեն մաշված, բայց բույրը՝ թարմ ու հին գեղարվեստական կտավներ։ Այդ գրքերի կողքին ապրում էին մորս ձայնը, տատիկիս հայացքը ու իմ ներսում անշշուկ աճող սերը՝ սովորելու, սովորեցնելու և երբեմն լուռ երազելու հանդեպ։

Ես մեծացել եմ ուսուցիչների տան մեջ։

Տատիկս ուսուցչուհի էր՝ ոչ միայն մասնագիտությամբ, այլ ամբողջ էությամբ։ Նրա աչքերում կար մի հանգիստ, բայց հաստատուն լույս, որը սովորեցնում էր առանց խոսքի։ Նա չէր սիրում խիստ հսկողություն, բայց իր ներկայությունը բավարար էր, որ ինքնակազմակերպվես։ Հիշում եմ, երբ տեխնոլոգիայի ժամին դպրոցում համեղ ուտեստներ էինք պատրաստում, տատիկս տանը կապեց նարնջագույն նախշերով գոգնոցս, հետո զգուշությամբ ամրացրեց գլխիս սպիտակ շեփորաձև գլխարկս և ասաց.

«Խոհանոցը նույնպես դասարան է, այստեղ պետք է լինել ուշադիր, պահպանել մաքրություն և աշխատել սրտանց»։

Նա լուռ հետևում էր իմ շարժումներին՝ գնահատելով ոչ միայն ճաշի համը, այլև իմ հոգատարությունն ու մանրուքների հանդեպ ուշադիր վերաբերմունքը, այն, ինչից իրական ուսուցումն սկսվում է։

Իսկ մայրս դասարանում կանգնում էր ոչ միայն որպես ուսուցչուհի, այլև որպես կենդանի կերպար, ով պատմությանը կյանք ու հոգի էր հաղորդում։ Հիշում եմ, թե ինչպես մեկս պատկերում էինք Սև ծովը, մյուսը՝ Արարատ լեռը, երրորդը՝ Հայկական պարը, և այդպես աստիճանաբար մենք մեր դասարանը վերածում էինք կենդանի քարտեզի։

Դպրոցից դուրս էլ մայրս շարունակում էր դասավանդել։ Հիշում եմ մի անգամ, երբ քույրս դեռ դպրոցական էր, նրա դասարանի աղջիկները հավաքվել էին մեր տանը՝ «սունկ» թխվածքաբլիթներ պատրաստելու։ Այդ հանդիպումը վերածվեց մի յուրահատուկ դասի, որտեղ սովորում էին ոչ միայն խոհարարական հմտություններ, այլև համերաշխության ու համագործակցության արվեստը։

Ինքնուրույն սովորելը ինձ միշտ առանձնահատուկ հրճվանք էր պարգևում։ Երբ զգում էի, որ սովորել եմ դասերս, կանչում էի տատիկիս՝ իմ առաջին և խստապահանջ քննադատին։ Նստեցնում էի նրան կողքիս ու հերթով գրքերը փոխանցում էի նրան։ Ըստ դասացուցակի գնում էինք առաջ։ Պարտադիր նայում էր նաև տետրերս, որպեսզի թվերից յուրաքանչյուրը լինեին առանձին վանդակներում, իսկ տառերը մեծ ու ընթեռնելի։ Տատիկիս աչքերը լեցուն էին ուշադրությամբ և սիրով, նա չէր հանձնվում նույնիսկ ֆիզկուլտուրայի վարժություններին՝ մի փոքր խստությամբ ստուգում էր դրանք, որ ես երբեք չմոռանայի ուժի, համբերության ու հաստատակամության կարևորությունը։ Տատիկս ինձ հետ հավասար ավարտեց դպրոցս։  Այսպիսին է իմ տատիկը՝ ուսուցչուհի և հոգատար ուղեկից, ով յուրաքանչյուր պահի զգուշորեն առաջնորդում էր իմ քայլերը՝ դառնալով կյանքիս իմաստը կրող մարդ։

Տասներկու տարի շարունակ ես սովորել եմ ամեն առարկա հավասար։ Յուրաքանչյուրը` նույն լրջությամբ, նույն ուշադրությամբ։ Եվ այդ հավասարության մեջ ես մոլորվել էի։ Չէի կարողանում հասկանալ՝ որն եմ սիրում, որն է իմը։ Այսօր էլ… Մինչև հիմա էլ չեմ հասկանում, թե որն եմ ամենաշատը սիրել։

…Մեզ մոտ գրականության վերջին դասն էր։ Շարադրություն էինք գրում։ Վերջին շարադրությունը։ Լռություն էր… Դասն ավարտվում էր։ Երբ հանձնեցինք թղթերը, ուսուցչուհիս լուռ  կարդաց իմ շարադրությունը, ոչինչ չասաց. պարզապես մեղմ ժպտաց։ Հետո նայեց ինձ ու կամացուկ ասաց.

-Սխալ մասնագիտական ուղղություն ես ընտրել։ (Մինչդեռ ես էլ չգիտեի, թե ինչ եմ ընտրել)։ Քեզ մոտ ստեղծագործելը իսկապես լավ է ստացվում։ Ընտրիր այն ուղին, որն իրոք քոնն է։

Ես միայն ժպտացի։

Ու երբ նա դուրս էր գալիս դասարանից, կանգ առավ դռան մոտ ու հավելեց.

- Մի քանի  տարի հետո կհիշես այս խոսքերը… Կհասկանաս։

Չեմ էլ մոռացել։ Ամեն անգամ, երբ գրիչս ձեռքս եմ վերցնում, այդ խոսքերն են մտքիս գալիս։ Նա հավատաց մի բանի, ինչը ես ինքս իմ մեջ դեռ չէի տեսնում։

Բայց իմ աշխարհը մի քիչ ուրիշ է՝ տարօրինակ, յուրահատուկ։ Ես ապրում եմ մաթեմատիկական մտածողությամբ, զգում եմ ֆիզիկայի օրենքները և գրականության շունչը։ Ու երբ այդ ամենը միաձուլվում է, ստացվում է մի աշխարհ, որը միայն ինձ համար է հասկանալի։ Ես դեռ չեմ որոշել, թե որն եմ ամենաշատը սիրում, բայց գուցե հենց այդ խառնարանի մեջ է իմ ճանապարհը։

Ուսուցիչն իմ կյանքում երբեք միայն դասավանդողը չի եղել։

Նա եղել է լռության մեջ խոսող օրինակ, ճշտի կողմը տանող ձայն, հպարտության ու խոնարհության համաձուլվածք։
Նա եղել է լույս այն պահին, երբ իմ ճանապարհը մութ է եղել։
Նա եղել է հավատ այն ժամանակ, երբ ես ինձ վրա վստահ չեմ եղել։

Այսօր ուզում եմ գլուխ խոնարհել իմ բոլոր ուսուցիչների առջև՝ երախտագիտությամբ լի սրտով։

Ու առանձնահատուկ հիշել մորս, տատիկիս՝ նրանց, ովքեր մանկությանս լույսն էին,
ովքեր մինչ օրս իմ մեջ պահպանում են մի բան,
որ բառերով ասել չի լինում։

Ուսուցիչը լուռ լույս է։
Լույս, որից սերունդներ են ջերմանում։
Եվ երբեմն հենց նրա սերմանած արժեքների շնորհիվ աշխարհը դառնում է մի փոքր ավելի լուսավոր, մի փոքր ավելի արժանապատիվ։