Մարդկային կյանքում և մեզ շրջապատող տիեզերքում կան բազմաթիվ անպատասխան հարցեր, անբացատրելի գաղտնիքներ և կենսական հիմնախնդիրներ, որոնք շարունակ ինձ հանգիստ չեն տալիս:

Այդ հարցերից մեկն է, օրինակ, թե ինչու մենք պետք է հանենք անձնագրի պաշտպանիչ կազմը օդանավակայաններում և դեսպանատներում: Ինչո՞ւ այդ հարցը չի բարձրացվում փիլիսոփայության դասագրքերում:

Անձնագրերը, առնվազն իմ առօրյայում, հիմնականում օգտագործվում են հենց դեսպանատներում և օդանավակայաններում: Այնտեղ տարբեր մարդիկ վերցնում են այն ձեզնից, տրորում են, քաշքշում, նշաններ անում դրա մեջ, թերթում էջերը, հոտոտում այն, մտցնում ինչ-որ լույսերի մեջ, քիմիական նյութեր կաթեցնում, շպրտում են օդ ու նորից որսում` ստուգելով դրա աերոդինամիկան, և երբեմն նույնիսկ հրաժարվում են վերադարձնել ձեզ («Ո՞րն է ձեր այցելության նպատակը, պարոն Բաղ…վռռ…դֆլդռ…սր…յան»):

Քանի որ լինում են տարիներ, երբ իմ անձնագիրն անցնում է մի քանի տասնյակ սահմանապահների ձեռքով, ես խիստ գնահատում եմ անձնագրի պաշտպանիչ կազմը` որպես մի հիասքանչ ու շատ կարևոր երևույթ հասարակական կյանքում: Նույնիսկ, և շատերը գուցե չհամաձայնվեն ինձ հետ, ավելի կարևոր, քան այֆոնի` փոմփոլավոր և ականջներ ունեցող պատյաններն են:

Այդ պատճառով ես ոչ մի կերպ չեմ հասկանում, թե ինչու է պետք անձնագիրը հանել կազմից հենց դեսպանատներում և օդանավակայաններում, որտեղ այն ամենից շատն է անհրաժեշտ: Դեսպանատներում դեռ ինչ-որ կերպ կարելի է դա հասկանալ. այնտեղ կարող են նույնիսկ կորցնել այն (անձնագիրը մեջը), բացի այդ` անձնագրի կազմը կարող է թաքցնել ձեր մութ մտադրությունները, երբ լրացնում եք վիզայի հարցաթերթիկը («Հարց 118. Երբևե մասնակցե՞լ եք ահաբեկչական գործողությունների այցելվող երկրում, կամ որևէ այլ երկրում, և արդյոք իրար հե՞տ են ապրում ձեր ծնողները – այո/ոչ/չեմ հիշում/միգուցե/հը՞/ոչ, բայց շուտով/ամուրի եմ – ընտրեք ճիշտ պատասխանը»), այդ պատճառով այնտեղ կարելի է սեղմել ատամներն ու հանել կազմը:

Բայց ինչո՞ւ օդանավակայանում: Մի՞թե ամենակարևոր տեղեկությունները գրված չեն անձնագրի ներսում: Թե՞ կազմի տակ սովորաբար թաքնվում է մի ամբողջ էմիգրանտ ընտանիք («Խնդրում եմ հետևել ինձ, պարոն Բաղդ…բաղ…սաղ…զավր»), կամ թե՞ առանց պաշտպանիչ կազմի նրանք կարող են ավելի հեշտությամբ պարզել, որ ես ճամպրուկովս թրաֆիքինգի անչափահաս զոհերի եմ տեղափոխում:

Ինչևէ, օրենքն այդպիսին է, ու ես ամեն անգամ Դանկոյի կրքոտությամբ ու ցավով դուրս եմ կորզում անձնագիրն իր պատյանից ու մեկնում այդ որբացած կապույտ գրքույկը անողոք սահմանապահներին: Եվ արդյունքում այն մեկ տարվա ընթացքում էլ ավելի մաշված տեսք է ստանում, քան եթե ընդհանրապես կազմ չկրեր: Եվ եթե ես չեմ փոխում անձնագիրը մեկ տարի հետո, այն հիշեցնում է Միջերկրական ծովը լողալով անցած ալժիրցի փախստականի ծննդյան վկայական: Առանց այդ էլ շատ երկրների օդանավակայաններում մեր անձնագրերը մոտավորապես հենց այդպես էլ որակավորվում են («Այս ի՞նչ տարօրինակ երկիր է: Խնդրում եմ պառկել գետնին և ձեռքերը դնել գլխի հետևում, պարոն Բաղ…զազազա…դը-դը…լավ, գնացեք»), այդ պատճառով որոշ սահմանապահներ, ուսումնասիրելով իմ` բռնություն ու կեղեքիչ ցավ տեսած անձնագրերը, այնպես են ինձ նայում, ասես ես ազատ ժամանակ սիրում եմ երեսուն հոգանոց մալայզիական ընտանիքի հետ նավի բեռնատար մասում լողալ դեպի Հոլանդիա ու ազգային տարազը հագիս բանան վաճառել փողոցներում:

Ո՞ւր են նայում մարդու իրավունքների պաշտպանները: Ինչո՞ւ մեծ մայրաքաղաքներում չեն կազմակերպվում պասպորտ-մայդաններ: Ի՞նչ է կարծում այս մասին Մահաթմա Գանդին:

Եթե ծանոթ մեկին ես հանդիպել, ու բարևից հետո չգիտես ինչ ասել, անպայման կարելի է մի հիմարություն դուրս տալ եղանակի մասին.

Օրինակ կարելի է ասել.
-էս ձյունը ինչի° եկավ:
Չնայած էս մեկը ավելի վատն է.
-Ե՞րբ են ավարտվելու շոգերը, մի կարգին շունչ քաշենք:
Ես էդպես էլ անում եմ, դե ի՞նչ կա որ, հո իրար ճակատի չե՞նք նայի: Դե բոլորս էլ հիմարի մեկն ենք, մի քիչ ավել, մի քիչ պակաս:  Որոշներս ավելի շատ, քան մյուսները,  բայց ընդհանուր առմամբ կարելի է  ասել, որ մենք` մարդիկս,  չգիտենք, թե շատ բաներ ինչի համար ենք ասում:
Օրինակ, այ, այն օրը քեռի Սարգիսը կես ժամ վիճում էր ընկերոջ հետ, թե Ճամբարակի բլրի հետևի պատը 65-ին են կառուցել.
-Չէ, 64-ին:
-65-ին:
-64-ին:
-Բայց ինչի՞ 65-ին:
Կարելի է ասել, ես համոզված եմ, որ նրանք երկուսն էլ չգիտեին պատասխանը, ու ժամանակ էին ձգում, մինչև մեկը եկավ ասաց, որ  Թորոսի տատն է մեռել, ու  ասել է, թե մսացու է պետք ճարել: Դե ինչ, կարող եմ ասել` ապրի Թորոսի տատը, մեզ փրկեց 64 ու 65 թվերը երկու ժամ լսելու սպառնալիքից:

Բայց դա իրականում  կարևոր չի:  Ես ուրիշ բանից եմ ուզում խոսել, ես իհարկե, նկատի չունեմ, թե Թորոսի տատի մեռնելը  ոչ մի բան է, բայց ինչքա՞ն կարելի է մարդկանց շեղել կատարվող իրական դեպքերից մահերով:  Ընդհանրապես մեզ  հեշտ է տարատեսակ  բաներով շեղել ինչ-որ բան  նկատելուց, ինչպես հաճախ լրատվական դաշտում է արվում, ու ինչպես հիմա ես եմ անում, մինչև որոշեմ ինչ գրել հետո: Բայց հանգիստ, Թորոսի տատի անունը էլ չեմ տա: Ես մի նոր հիմարություն հիշեցի, որ մենք օրը մի քանի անգամ փչում ենք:
-Կբարևես Աննային, իմ փոխարեն:
-Ինքն էլ է բարևում:
Չէ,  ինձ իրոք հետաքրքիր է, հեչ եղե՞լ է, որ «ինքը» բարևի:
Էս ամեն տեսակ հիմար պայմանակնությունները իրականում ծիծաղելի չեն:  Ամեն անգամ ես կարգին նյարդայնանում եմ, երբ  մեր տուն հյուր եկած մեկը երկու ժամ մնալուց հետո  որոշում է ասել, որ իրոք ուշ է, «Եկանք մնացինք ստեղ», ու ծնողներս պետք է անպայման վրա բերեն, որ «Նոր ենք նստել, ի՞նչն է ուշ»,  հետաքրքիր է,(իրականում հետաքրքիր չէ),  որ նույնը լինում է, երբ մենք ենք գնում իրենց տուն, այդ նույն մարդիկ միանգամից սկսում են կարծել, թե`  «Դե ի՞նչ կա որ,  նստեք էլի, խոսում ենք»:
Ես իրոք ամեն անգամ չեմ հասկանում ինձ և մնացածին, որ տուն եկած հյուրերին ասում ենք. «Վա~յ, առանց դրա չէի՞ք կարա գալ, ամոթ չի՞» ու լսում` «Լավ դե, մեծ բան չի», ու նույնը պատահում է մեզ հետ, երբ ինքներս ենք որոշում մի բան տանել հետներս,  հյուր գնալիս:

Ձեզնից ո°վ էր այդքան պարապը, որ մեր ուղեղից մի երկու գդալ վերցրել է ու տեղը հիմարություն լցրել,  մտածելով. «Մարդ  են, թող խոսեն, էլի»:

Մեր ժամանակների ամենատարածված և ամենաարդիական խնդիրներից մեկը պլաստիկ աղբի տարածվածությունն է։ Պլաստիկ նյութերը (տարաներ, տոպրակներ, թափոններ, շշեր և այլն) մեր առօրյա կենսագործունեության մի մասն են կազմում։

Պլաստիկ աղբի խնդիրն առկա է ամբողջ աշխարհում, և մի շարք երկրներ (օրինակ՝ Ֆրանսիան, Գերմանիան, Իտալիան) արդեն իսկ հրաժարվել են պոլիէթիլենային թափոններից կամ արգելել են անվճար պոլիէթիլենի տրամադրումը։ Հայաստանում վերջերս անդրադարձել են այս հարցին։ Բնապահպանության նախարարությունը «ՀՀ հարկային օրենսգրքում լրացումներ կատարելու մասին» օրենքի նախագծով առաջարկել է նոր բնապահպանական հարկի ավելացում և պոլիէթիլենային պարկերի և տոպրակների իրացման նվազագույն գնի սահմանում (100 դրամ)՝ պոլիէթիլենային պարկերի և տոպրակների օգտագործման ծավալները նվազեցնելու նպատակով։ Սույն օրենքը կսահմանվի 2020 թվականի հունվարի 1-ից։

Ըստ համացանցում առկա տվյալների, մարդը տարեկան միջինում «արտադրում»  է 250 կգ կենցաղային աղբ: Աղբի 25 տոկոսը կազմում են սննդային թափոնները, 5-10 տոկոսը` թուղթը և 50 տոկոսը` պոլիմերները, մնացածն էլ կազմում են ապակին, ռետինը, կտորեղենը և այլն: Օրինակ, թղթե թափոնների բնական քայքայման համար անհրաժեշտ է 1-5 տարի, ալյումինե տարաների, մարտկոցների՝ 200 տարի, ապակու համար 1000-ից ավելի տարի։ Պոլիէթիլենային տոպրակները միջինում օգտագործվում են 1-20 անգամ, սակայն քայքայվում են 100-450 տարում։

Պլաստիկ աղբի վնասակար ազդեցությունների մասին խոսել ենք կենսաբանության ամբիոնի դասախոս,  կենսաբանական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Գայանե Սահակյանի հետ։

-Պլաստիկ աղբն իր մեջ պարունակում է ծանր մետաղներ, որոնք չեն քայքայվում։ Երբ պլաստիկ աղբը ընկնում է  հողի մեջ, այն փակում է հողի շերտը և այնտեղ թթվածին չի մտնում, սկսվում է նեխման պրոցես։ Ոչնչանում են շատ կենդանատեսակներ։ Ամենաշատ կուտակումը լինում է օվկիանոսներում և ամեն օր 5000 տեսակի ձկնատեսակ է ոչնչանում (պլաստիկը համաշխարհային օվկիանոսի 80 տոկոսն է կազմում)։

Աղտոտելով շրջակա միջավայրը մեծ վնաս ենք հասցնում ոչ միայն բնությանը, այլ ինքներս մեզ․ «Գոյություն ունի սննդային շղթա։ Թափոններից սնվում են շատ կենդանիներ, այդ թվում նաև այն կենդանիները, որոնց մարդն է ուտում։ Դա մեծ ազդեցություն է թողնում մեր օրգանիզմի վրա»։ Քանի որ պոլիէթիլենը «չշնչող է», թթվածնի մուտք չկա, Գայանե Սահակյանը խորհուրդ է տալիս սննդամթերքը չպահել նման պայմաններում։

Նշենք, որ ՀՀ 2017-2018 թվականներին ներմուծվել է 18.059,6 տոննա էթիլենի պոլիմերներ՝ սկզբնական ձևերով․ «Նման մեծ քանակությամբ թափոնների մեջ գցում ենք նաև մարտկոցներ, դեղեր, որոնք ռեակցիայի մեջ են մտնում ու սարսափելի հիվանդությունների պատճառ են դառնում»։

Հիշեցնենք, որ Հայաստանն աշխարհի 172 երկրների շարքում քաղցկեղային հիվանդություններից մահացությունների թվով առաջին տեղում է։ Շատ մասնագետներ կարծում են, որ դա կապված է պոլիէթիլենային  աղտոտվածության հետ։

Խնդիրը որոշ չափով կանխելու համար, աղբը տեսակավորվում է, ապա անցնում վերամշակման․ «Փորձը ցույց է տալիս, որ այն երկրները, որոնք աղբը տեսակավորում են, թափոնների հիմնախնդիր գրեթե չունեն։ Այն հնարավորություն է տալիս թափոնը վերամշակել և նոր բան ստանալ»,-ասում է Գայանե Սահակյանը։

Հայաստանում պլաստիկ աղբի տեսակավորման մշակույթը զարգացման փուլում է։ Շատ ընկերություններ, հասարակական կազմակերպություններ, ծրագրեր զբաղվում են աղբի տեսակավորմամբ։ Այդպիսի ծրագրերից է նոր մեկնարկող «ԷկոՏուն Լոռի»-ն։ Ծրագրի ղեկավար Մանե Խաչատրյանը նշում է․

-Ծրագրի նպատակն է` զարգացնել պլաստիկ աղբի վերամշակումը Լոռու մարզում, ինչպես նաև պլաստիկ թափոններին տալ նոր կյանք։ Նման կազմակերպություններ արդեն  կան Երևանում, Գորիսում և, սա նորություն է լինելու այս տարածաշրջանի համար։ Վերամշակելով ստանալու ենք տնտեսական ապրանքներ, նաև տուրիստական փաթեթներ են առաջարկվելու, որ զբոսաշրջիկները անձամբ մասնակցեն վերամշակմանը ու ստանան իրենց նախընտրած հուշանվերը։

«ԷկոՏուն Լոռի» ծրագրի շրջանակներում նախատեսվում է Լոռու մարզում ընդհանուր աղբամանների կողքին տեղադրել հատուկ  աղբամաններ նախատեսված պլաստիկի համար։

- Բնական է՝ չենք կարող արգելել, որ ընդհանրապես պլաստիկը բացակայի մեր կյանքից, սակայն օգտագործելու տեսանկյունից պետք է ավելի խելամիտ օգտագործենք,- հավելեց Մանե Խաչատրյանը։

Մարդիկ ստեղծեցին պոլիէթիլենային տոպրակները  կյանքը հեշտացնելու համար, իսկ հիմա ստեղծում ու փնտրում են դրա դեմ պայքարելու միջոցներ, չէ որ պահպանելով բնությունը, պահպանում ենք ինքներս մեզ։