Mariam Amirjanyan Artsakh

Պատիժ

Հաճախ կապ չունի, թե քանի տարեկան ես, տարիքը ընդամենը թիվ է՝ մաթեմատիկական սուտ հաշվարկ: Մինչդեռ ավելի կարևոր է տարիքը` գաղափարական հասունության համար: Ես ընդամենը տասնվեց տարեկան եմ, և այսօր իմ կենցաղում, նաև շրջապատում տեղի ունեցող շատ իրադարձությունների ականատեսը լինելով` զգում եմ՝ տարիքս չի խոչընդոտում կարծիքս կամ գաղափարներս արտահայտելու համար: Տարիքս միայն խանգարում է իմ ու շատ ուսուցիչների հասկացողական կապերի հաստատմանը: Դա ընդհարում չէ, այլ բախում պահպանողական ու ազատական հոսանքների:

Ի սկզբանե եղել եմ ազատ ընտրություններումս, անկաշկանդ հայացքներումս և հաստատակամ որոշումներիս մեջ: Առհասարակ, ըստ իս, սրանք են հիմք հանդիսանում լիիրավ անհատականության ստեղծմանը: Միշտ խուսափել եմ գրել կամ խոսել երրորդ դեմքով, դա անորոշ է, անսովոր, անհամապատասխան խառնվածքիս ու էությանս: Անկեղծորեն ներկայացնեմ մի փոքր, բայց և շատ կարևոր դիպված իմ դպրոցական անցած-գնացած օրերից:

Դեռ աստղիկներ էինք… Չեմ հիշում` առաջին, թե երկրորդ դասարանում, երբ ինձ մոտ առաջացան խնդիրներ` կապված տեսողության հետ: Բայց քանի որ մեծ մասամբ դասերս ինքնուրույն էի սովորում, կարճատեսությունս ծնողներիս աչքից վրիպեց: Ինչևիցե, սովորաբար գրատախտակից արտագրությունները իմ կողքին նստող դասընկերոջիցս էի կատարում: Սակայն օրերից մի օր նա հիվանդացավ և դադարեց որոշ ժամանակ դպրոց հաճախել: Ես մնացի միայնակ: Երկու օր հետո որպես թեմատիկ աշխատանք հերթական արտագրությունը պիտի անեինք, բայց ինչպե՞ս: Նույնիսկ չէի գիտակցում, որ չեմ տեսնում աշխարհն այն գունապնակով, ինչպես իմ ընկերները: Մի կերպ արտագրեցի այն, ինչ տեսա, հենց այդպես կիսատ-պռատ ու տառասխալներով: Արտագրությունը ավարտելուց հետո՝ սկսած առաջին նստարանից, հերթով տանում էինք ուսուցչուհու մոտ ստուգման: Հերթը հասավ ինձ, և ես վախվորած, անվստահ քայլերով մոտեցա ուսուցչական սեղանին, տետրս վայր դրեցի: Ուսուցչուհին սկսեց ընթերցել, միաժամանակ՝ ստուգել, ամսաթվից ներքև ամեն մի բառ ընթերցելուց հետո նրա դեմքի վրա նշմարվում էր բարկությունը, թերևս իմ աչքերով` չարությունը: Մի քանի նախադասություն էր մնացել ավարտին, երբ արմունկներիցս վերև` հաստլիկ ու փափուկ մկաններիս վրա զգացի մի անսովոր ցավ: Այդ «նա» էր, որ որոշել էր ինձ պատժել՝ տերթոդիկյան մեթոդներին բնորոշ կճմթոցներով ու հարվածներով: Հիշողությանս մեջ կոնկրետ չեմ պատճենել, թե ինչ պատճառով, բայց լավ հիշում եմ գրատախտակի մոտ մի փոքր թերացման համար ձողի կոտրումը ինձ վրա: Այն ձողի, որ դամոկլյան սրի պես միշտ կախված էր գրատախտակի գլխավերևից։ Այն ժամանակ ինձ թվում էր, թե իմ գլխավերևից: Թեկուզ մեկը կոտրվեց վրաս (ուժեղ հարվածի հետևանքով), սակայն շատ արագ կրկին վերականգնվեց։

Գիտե՞ք` քանի տարի է անցել այս օրերից ու դեպքերից: Եթե չլիներ հենց այս հոդվածս, երևի հարկ չհամարեի տակնուվրա անել հիշողություններս։ Այսօր, երբ արդեն համարյա մեկ ու կես տարի է մնում դպրոցական կյանքիս ավարտին, իսկ ես դեռ նստած եմ աշակերտական նեղլիկ նստարանին, երբ այլևս առաջվա երեխան չեմ, ժամանակ առ ժամանակ փորձում եմ վերարտադրել, միգուցե փիլիսոփայել, որ հիմա էլ նույն ուսուցիչների առջև եմ, ոչինչ չի փոխվել, միայն հետս ավելի ուրիշ տոնով են խոսում, ավելի մեղմ, ավելի նուրբ: Միգուցե մարդիկ, առանց մասնագիտական սահմանափակման՝ ժամանակի խորքային մեծության մեջ ներում են իրենք իրենց, մոռանում ցավը (ֆիզիկական կամ հոգևոր), որ պատճառել են իրենցից թույլ էակներին, չէ՞ որ դրանով նրանք մեղք են գործում, մեղք, որ աստվածաշնչյան քարոզներով դատապարտված է ներման:

Իսկ ես ինչո՞ւ պիտի ներեմ, մարդկային ո՞ր տրամաբանությամբ, սահմանադրության ո՞ր հոդվածով: Ներելը առաքինության դրսևորում է, բայց Աստված ինձ չի օժտել այդ առաքինությամբ բավարար քանակով: Ես նման ուսուցիչ- ուսուցչուհիների վրեժխնդրության հարցում լվանում եմ ձեռքերս (նույնը խորհուրդ կտայի բոլորին): Ու առհասարակ, կյանքի վայրիվերումներով ընթացող արահետը հատելիս, հաճախ հանդիպում են խնդիրներ, որտեղ պարտավոր ենք մենակ թողնել Աստծուն ու սատանային:

Ստեփանակերտի շուկան

Anna Musayelyan

Կարևորներից

Դավոն անսպասելի բացեց դուռը. ես կլանված դաս էի անում:

Ինձ վրա առանց կես հայացք նետելու՝ գնաց ու իր hետ բերած ջրաներկով սկսեց ներկել մեքենաներ:

-Իմ ջրաներկն ավելի լավն ա, քան քոնը,- ընդհատեց Դավոն:

Դավոն ընդ-հա-տեց…

Ընդհատեց մտքերս, ներկաս, մեկ-մեկ իմ կարծիքով մեծ լինելս, ու մեկ-մեկ էլ ինձ երեխա համարելս:

-Իմ վրձինը քոնից մեծ ա,- նորից ընդհատեց Դավոն՝ նախորդ «հարցին» պատասխան չստանալուց հետո: Ես ուշադրություն չէի դարձում, բայց ինքը եկավ մոտս, ու իր կարմիր վրձինը քիչ էր մնում՝ աչքս կոխեր, աչքիս՝ ուղիղ իմաստով սև-սպիտակը գունավորեր:

-Հա, Դավ, շատ լավն ա, իմը էնքան փոքր ա,- ասացի ես:

Դավոն հաղթողի պես հպարտ ժպտաց. ինձ ընդհատելը իր հաղթական արշավի շարունակությունն էր: Ժպտաց ու շարունակեց, իսկ ես իրեն էի նայում. ձեռքը մի կերպ էր հասնում սեղանի վրա դրված անգույն մեքենաների գրքին, բայց դա չէր խանգարում։ Պայմաններն ուղղակի շփոթեցնող ու խճճող երևույթներ էին, ինքը ունի ջրաներկ, ջուր, վրձին ու անգույն մեքենաներ: Նստած լուրջ դեմքով, ներքին երանությամբ իր գործն է անում, սխալ է ներկում, է, ոչինչ, էդպես էլ ուզում էր, գույները խառնեց, հա ի՞նչ. նոր գույն, ավելի լավը: Նայում եմ Դավոյին ու «առանց մտածելու» մտածում, չէ, ավելի ճիշտ զգում, որ ես էլ եմ մի օր էդպես անելու… Մի՞ օր, երբ մեծանա՞մ, երևի էդ էի մտածում, դպրոցն ավարտելուց հետո՞, թե՞ կիրակի օրը, թե՞ ձմեռային ու գարնանային արձակուրդներին։ Ինքս էլ լավ գիտեի, որ դրանք բոլորը ակամա, թե իմ կամքով զբաղված օրեր են:

-Տե՛ս՝ ինչ գիրք ունեմ, մեջը լիքը մեքենաներ, պիտի ներկեմ,- ու իր գիրքն է ցույց տալիս՝ հաղթարշավը շարունակելու նպատակով:

-Դավ, ես էլ սենց գիրք ունեմ, քոնից մեծ ա:

Դավոյի հպարտ հայացքը անհետանում է, լուռ նայում է ինձ, հետո գրքիս, նայում ու շրջվում է, ես լսում եմ.

-Մեկ ա՝ իր գրքի մեջ մեքենաներ չկան, ոչ էլ նիվա կա։

Ու շարունակում ենք… Ես դաս եմ անում, Դավոն էլ իր մեքենան է ներկում: Դավոն շուտ-շուտ իր ներկելու գրքի կազմին է նայում, ժպտում, ինչպես ես հիմա նոթատետր, գիրք կամ ռետին գնելիս, իսկ ժամանակին ես էլ էի էդպիսի ներկելու գրքեր հավաքում լիքը, որոնք ափսոսում էի ներկել, որովետև գնել էի, որ իմը դարձնեմ, ոչ թե ներկեմ: Երբեմն որոշ բաներ չենք օգտագործում այն նպատակի համար, ինչի համար ստեղծված են՝ այդպիսով էլ դրանք դարձնելով ավելի լավն ու օգտակարը, կամ էլ ավելի վատը, ամեն ինչ մենք ենք որոշում, հատկապես՝ մեր ունեցածների ճակատագիրն ու իմաստը:

-Նայիր, նիվա եմ ներկում, «կառեչընիվի» նիվա ա, ջուրը քիչ եմ անում, որ մուգ չլինի, սենց լավ ա, չէ՞։

-Դավո, բայց «կառեչնիվի» նիվա լինո՞ւմ ա։

-Հա, ո՞նց չի լինում, հեսա ներկեմ՝ կտեսնես, որ լինում ա, ներկեմ, վերջացնեմ՝ իսկական ա դառնալու:

Էս ամենը ասում էր էնքան վստահ ու համոզված, որ ես էլ ակամա հավատացի:

Մոտենում եմ Դավոյին, որ տեսնեմ ներկվող «կառեչընիվի նիվան», ու տեսնում, որ հեչ էլ նիվա չէ.

-Դավո՛, բայց էս նիվա չի:

-Նիվա ա, իմ նիվան քո իմացած նիվայի նման չի, էս ուրիշ ա, ուրիշ կառեչընիվի նիվայա, իմ նիվան ուրիշ ա:

Չէ, Դավ, քո նիվան ուրիշ չի, քո նիվան քոնն է ու ուրիշ է, ոնց ջրաներկդ, վրձինդ, էդ ամենը չես համոզում քեզ, ոչ էլ թաքցնում ես քեզնից: Քո նիվան ուրիշ է, քոնը նիվա է քեզ համար, որովհետև էդպես ես ուզում…

Դավոյի անսպասելի ներս մտնելը կարևոր էր, շատ-շատ կարևոր…

Մինչ հիմա էս ամենի մասին եմ մտածում՝ ներքին վստահության, նախասիրությունների փոփոխման, պահերը չվայելելու, կորցնելը չգիտակցելու, բայց կորցնելիքդ գերագնահատելու մասին: Ու հիմա հասկանում եմ, որ իմ գրքերը հեչ էլ անգույն չեն՝ Տերյանի տողերի կողքի սրտիկները, Չարենցի կիսատ տողերը մատիտով շարունակածներս, երգերից տողերս էլ վկա:

Ես ոչ մեծահասակ եմ, ոչ էլ երևի երեխա: Բայց էդ ոչ տարիքից է կախված, ոչ էլ արարքներից ու նախասիրություններից: Երևի երեխա լինելը ոչ թե գունավոր գրքեր ներկելն է, ոչ էլ ջրաներկերովդ պարծենալը, այլ ուղղակի էդ պահը վայելելը, համոզել չփորձելը։ Երբ ինչ-որ բան ներքին վստահությամբ ես ասում՝ առանց որևէ մեկին համոզելու փորձի, արդյունավետ համոզմունք է ստացվում: Անել ցանկացածդ գործը էնպես, ինչպես դու ես ուզում՝ առանց լավ կարծիքների սպասելու ու վատից վախենալու: Իրականում շատ հեշտ է երևի ամեն ինչ, եթե ուզում ես։

Դավոյի ներս մտնելն էլ ապացուցեց՝ կարևոր բաները անսպասելի են գալիս, որովհետև սպասվողները սպասվելու ընթացքում կորցնում են իրենց կարևորությունը սպասման պահի կարևորության հետ միասին։

Ես հիմա էլ կարող եմ նստել ու ներկել, ջրաներկեր գտնել կամ գնել, շատ հեշտ է…

Նտելու համար ժամանակն էլ կգտեմ։

Բայց կան կարևորներ, որոնք չգտնվող այցետոմս թողնելով՝ հեռանում են՝ Հախվերդյանի երգած երջանկության նման։

Կան կարևորներ, որոնք կարևոր են միայն էդ պահին…

***

Դասարանում նստել, գլուխը կախել ու ապագա գծել-պատկերացնելը հաստատ էն չի…

Կարելի է գլուխդ բարձրացնել, նայել հետ, կատակներ լսել, ծիծաղել։ Էդ կատակները մի քանի ամսից դառնալու են հուշ, ուղղակի հուշ, ու դու հաստատ կափսոսես ամեն մի չլսածիդ համար։

…Ոչ էլ շտեմարաները կողքի դնել ու «ներկիր ինքդ»-ներ են պետք։ Ես իմ շտեմարանների մեջ սիրելի տողերս կգրեմ՝ պոետներիցս ու երգերիցս. մեկ-մեկ գունավոր հեչ էլ գույներով չեն դառնում:

anahit Zaxaryan askeran

«Ազգն է ծնում հերոսներ»

Մոտ 2 տարի առաջ ծնվեց նա՝ իմ նպատակների հավաքածուն, որին հասնելուց հետո արդեն ես ինձ կարող եմ լիարժեք մարդ զգալ, և որն ամենակարևորն է՝ արժանի հայ համարվել: 2016 թվականի ապրիլյան այն ահասարսուռ դեպքերը մարդկանց միայն բերել են ցավ ու կորուստ: Աչքիս առաջ էր ամեն բան կատարվում, իսկ ականջներս ամեն մի պայթյունի ժամանակ կարծես թե դադարում էին կատարել իրենց սովորական ֆունկցիան:

Ինչևէ, ապրիլն անցավ մեր կողքով, մեզ միացրեց և դարձրեց մի բռունցք, չնայած՝ ժամանակի ընթացքում նորից բռունցքը բացվեց, և բոլորը նորից անցան իրենց բնականոն կյանքին և սփռվեցին աշխարհով մեկ:

2017 թվականին որոշեցի ոչ միայն մտածել, այլև գործել: Ֆեյսբուքյան իմ էջին կից բացեցի մի խումբ, որը երկար մտածելուց հետո կոչեցի «Ազգն է ծնում հերոսներ»: Նպատակս՝ խմբում հայրենասիրական նյութեր, երգեր, բանաստեղծություններ, հերոսների մասին որոշակի տեղեկություններ տեղադրելն էր: Խումբը գտնվում էր կիսաակտիվ վիճակում, երբ պարապ էի, փորձում էի լինել ակտիվ, հայրենակիցներիս հետ կիսվել ինձ դուր եկած հայրենասիրական նյութերով:

2018 թվականի հունիսին խմբի առջև դրեցի նոր նպատակներ, փորձեցի գտնել ակտիվ ադմինիստրատոր, ով ինձ կօգնի խմբի զարգացման հարցում: Ես գտա նրան՝ խմբի երկրորդ ադմինիստրատոր Սոֆի Միսակյանին, ով, կարելի է ասել, խմբին երկրորդ կյանք պարգևեց: Խմբի համար գրվեց նոր ծրագիր, մշակվեց նոր պլան, նրա զարգացման համար նոր ակտիվ խումբ ստեղծվեց, նշանակվեցին հանդիպման օրեր և մեր առջև դրվեց հստակ նպատակ, որին կհասնենք մեր միասնական խմբի և հայրենասեր մարդկանց շնորհիվ: Նպատակը հետևյալն է ՝ հայերի մեջ արթնացնել այն հավատը, որը վերջին ժամանակաշրջանում մարել է որոշ «հայրենասերների» շնորհիվ, օգնել հերոս տղաների, կարիքավոր և բազմազավակ ընտանիքներին հոգեպես և ֆինանսապես, այցելել զորամասեր, դիրքեր, ակտիվություն ցուցաբերել հասարակական աշխատանքների ժամանակ: Մի քանի օրում խմբակիցների թիվը հասավ մոտավորապես 700-ի, ինչը կարելի է համարել փոքրիկ, բայց հաջողված մեկնարկ մեր հետագա պլաններին հասնելու համար:

Հարգելի հայրենակիցնե՛ր, հորդորում և կոչ եմ անում բոլորին միանա՛լ մեզ, սա ոչ միայն համացանցում բացված սովորական խումբ է, այլ նպատակների հավաքածու, որոնց մեկ առ մեկ պետք է հասնենք միասին և ոչ վիրտուալ տիրույթում: Միացե՛ք մեր խմբին, գրեք ձեր առաջարկներն ու կարծիքները, յուրաքանչյուրիդ միացումն ու փոքրիկ ներդրումը կարող է օգնել հուսալքված երեխային գոնե մեկ անգամ ժպտալ, ուտել քաղցրավենիք և հագնել նոր հագուստ, իսկ մեր հերոսների ընտանիքներին այցելելը և մեր շնորհակալությունը հայտնելը, կարծում եմ, մեր բոլորի պարտքն է: «Ազգն է ծնում հերոսներ» խումբը պետք է հազարավոր ընտանիքներում լույսի և հույսի ցոլք դառնա, և հազարավոր մանուկների լիաթոք ծիծաղի պատճառը հանդիսանա:

annamusayelyan

Սեփական արևն ունենալու մասին

Անձրև է գալիս, ու ես դրանից երջանկանում, ուրախանում եմ, Տերյանս ու Սուջյանս էլ օգնում են ավելի լավ զգալ ու վայելել անձրևը, անձրևի ձայնից մեղեդի է հյուսվում՝ համապատասխան ներքին մեղեդուն, որը հաճախ դժվար է գրի առնել բառերով ու նոտաներով:

Անձրևից հետո թաց ապակիներին գրում եմ “find your own sun”, երբեմն էլ գրելիս Վանը ականջներումս կամ մտքումս երգում է “you’re the rising sun”: Մտածում են, թե արև եմ ուզում, որովհետև գրելուց հետո արև էլ եմ նկարում, բայց չէ, իրական արևներ ու արև է պետք ինձ ու բոլորին: Ինչի՞ համար: Ինչի համար որ պետք է երկնքի արևը, որի մասին աշխարհագրության ժամին դաս պատմեցի, թե առանց նրա երկրի վրա կյանք չի լինի: Չի լինի… Հաստատ… Երևի…

Բայց էդ կյանքն իմաստավորելու համար էլ արև-մարդիկ ու սեփական արև է պետք: Էդ կյանքն ապրելու ու զգալու համար պետք են մարդիկ (կամ մարդ), ովքեր էությամբ արև են, իսկ մեկի համար՝ ամենաարև: Եվ առանց որոնց «երկնքի արևն» էլ ինչքան վառ ու պայծառ շողա, իրական ջերմություն չի տա. միայն շնչելը կապահովի երկրի վրա:

Արև չեմ սիրում, ամառվա վառ արևներից ու դրա տաքությունից էլ վատանում եմ:

Ահա նույն վառ արևն է, որից նախորդ օրը վատացել էի, բայց ահա մարդիկ, գնում ու ողնաշարը ջարդելու չափ ուժեղ գրկում եմ, մեկ-մեկ էդ արևը մի քանի ամսեկան հրաշք կարող է լինի՝ փամփլիկ թաթիկներով ու անմեղ հայացքով:

Հետո հեռվում ուրիշ արև-մարդիկ են կանգնած, գնում, մոտենում ես, խոսում, շփվում…

Մեկ-մեկ էլ արևի իրական ջերմություն ստանալու համար բավական է նայել, փոխադարձ ժպտալ, ու նայել ավարտելուց հետո էլ ջերմությունը դեռ կա…

Հնարավոր է նաև թեթև բարև, որը նույնիսկ չի լսվում, միայն զգացվում է, ու էդ բարևն էլ արև է դառնում՝ էլ ավելի պայծառ, ու նկատում ես, որ էդ արևները ու արևը էնքան պայծառ ու վառ էին, բարի ու ներսը ուրախությամբ ու ջերմությամբ լցնող, որ ուշաթափ անող արևը էլ չէր ազդում. խամրել էր, խեղդող ջերմությունն էլ խեղդվել էր իրական ջերմության մեջ՝ անհետ:

Ես էլի թաց ապակիներին “Find your own sun” եմ գրում ու արև նկարում, հիմա էլ Շիրանն է ականջներումս երգում՝ առանց արև բառը շեշտելու` արև ու իր արևին է երգում…

Ու իրոք, կյանքում պիտի մեր արև-մարդկանց ունենանք:

Էդ արև-մարդը կարող է լինել մարդ, որի հետ ամբողջ օրը զրուցում, խոսում, ծիծաղում, նյարդայնանում ու տխրում ես, գնում պարապմունքի` էդ ճանապարհին անպայման արկածներ ստեղծելով, որի հետ յոգուրտ ես ուտում, կամ էլ առնում՝ առանց գդալի, ու հերթով խանութներ մտնում, բայց չէ, գդալ չես ճարում:

Արև-մարդ, ով առանց «բարև, ոնց ես»-ի քեզ իր սիրելի խմբից երգ կուղարկի, ու դա էլ լավագույն «բարև, լավ եմ»-ը կստեղծի:

Արև-մարդ, որին օրերով, ամիսներով չես տեսնի, հետը չես գրվի, բայց հանդիպման պահին կզգաս, որ ոչինչ չի փոխվել:

Մարդ, ում կգրես, ուղղակի տեսնես` ոնց է, շփվես, հանգստանաս:

Արև-մարդ, ով անծանոթ է, բայց մի խոսքով քեզ կմոտիվացնի ավելին անել, կոմպլեքսներից էլ շուտ կազատի, ու թուղթ-գրիչ վերցնելուց էլ չես վախենա, էս ամենն էլ հնարավոր է հենց իր շնորհիվ է գրի առնվում:

Ու էդ արև-մարդկանց կողքին էլ պիտի փնտրես ու գտնես քո սեփական արևին, որը միշտ կա ու կշողա նույնիսկ անձրևոտ օրերին՝ ցանկացած անձրևոտ օր, երբ նույնիսկ ներսդ է ամպամած ու մառախլապատ… Պիտի ունենաս քո սեփական արևը, ում պատվին էլ թվում է՝ երկնքում շողացող առարկային արև են կոչում:

Հա մոռացա ասեմ, Կավիճն էլ ասում է, որ մեր արևները մեր մեջ են:

Մեր արևները՝ թաքնված, չբացահայտված:

Բայց էդ արևին բացահայտողն էլ երևի մենք չենք,

Միմյանց արևներ պիտի բացահայտենք…

Ունենանք, գնահատենք ու պահենք մեր արև-մարդկանց,

Փնտրենք ու գտնենք մեր սեփական արևին՝ միշտ մեր կողքին, վառ ու լուսավոր:

Միշտ՝ իր ուշաթափ անող ջերմությամբ և երջանկությամբ, իր խեղդող կարևորությամբ ու պայծառությամբ…