Մարինե Իսրայելյանի բոլոր հրապարակումները

marine israyelyan

Պատմական պիեսները մերօրյա դրամատուրգիայում

Ժամանակակից հայ դրամատուրգիայում խիստ նկատելի է պատմական պիեսների պակասը և այս ժանրի հանդեպ ժամանակակից դրամատուրգների ոչ բարյացակամ վերաբերմունքը: Այո, քչերն են ծավալում նման գործունեություն, քչերն են բեմից կենդանի խոսքով հային իր պատմությունը մատուցելու հնարավորություն ընձեռում բեմադրիչներին: Այս ասպարեզում առանձնանում է խորհրդահայ նշանավոր դրամատուրգ Գևորգ Սարգսյանը, որն այսօր էլ շարունակում է իր առաքելությունը՝ որպես թատրոնի անմնացորդ նվիրյալ: Նրա «Հավերժի ճամփորդները» ժողովածուն եզակի է՝ որպես Մաշտոցի, Խորենացու, Նարեկացու, Թումանյանի և Րաֆֆու մասին ասված դրամատուրգիական խոսք: Հենց Գևորգ Սարգսյանից «վարակվելով» էլ վերջերս լույսընծայվեց նրա կրտսեր ընկերոջ՝ դրամատուրգ Մխիթար Մոս-Մուշեղյանի «Երբ անցյալն է աղաղակում» պատմական պիեսների ժողովածուն, որտեղ երեք պիեսներից մեկում՝ «Բաղրամյան»-ում, նորովի է բացահայտվում Խորհրդային Միության մարշալ Հովհաննես Բաղրամյանի կերպարը, «Լևոն 6-րդ Կիլիկիո արքա» պիեսում ներկայացվում է կիլիկյան հզորագույն արքա Լևոն 6-րդի դրամատիկ վախճանը, իսկ «Սքանչելին» պիեսում տեսնում ենք իտալական հանրահայտ Մեդիչիների տոհմից Լորենցո Մեդիչիի և Հռոմի պապի անողոք պայքարի հանգուցալուծումը:

Պատմական պիեսների որոնումներում հետաքրքիր բացահայտում էր լուսահոգի գրող, թատերագետ, ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ Լևոն Մութաֆյանի պիեսների «Ճեպընթաց համար 34» ժողովածուն: Առաջին հայացքից միանգամայն ժամանակակից այս խորագրի ներքո լույսընծայված գիրքը, որն ի դեպ 2015-ին արժանացել է նաև ՀԳՄ Լևոն Շանթ մրցանակի, իր մեջ ամփոփում է դարերի պատմությունը: Այս գրքում հանդիպում ենք սեփական կրքերի մեջ այրվող Շամիրամին, հետևում նրա աշխարհակործան մտքի դիվային ընթացքին, բացահայտում Աշոտ Երկաթ Բագրատունյաց արքայի հոգու երկվությունը, Գևորգ Մարզպետունի իշխանի անձնվիրության ակունքները, և առիթ ունենալով վերստին առերեսվելու մեր մշտաներկա անցյալին, կրկին սկսում խորհել՝ ուր են մեր բեմադրիչները և ինչ են անում մեր թատրոնները: Մի՞թե մոռացել են այն պարզ ճշմարտությունը, որ թատրոն հաճախող թե՛ ավագ, և թե՛ երիտասարդ հանդիսատեսը պետք է այնտեղից դուրս գա մաքրագործված, պետք է լինի ու մնա տեսածի ազդեցության տակ, և իհարկե, դաս առնի դրանից: Ինչ ենք տալիս մենք հայ հանդիսատեսին… Մեծ հաշվով՝ ոչինչ: Եվ եթե չենք տալիս, ապա ինչու ենք բողոքում թատրոնի մշտապես արդիական խնդրից՝ հանդիսատեսի պակասից:

Այս պիեսները ևս մեկ հրաշալի առիթ են խորհելու և առերեսվելու մեր թատերական իրականության հետ, ինչը չանելու դեպքում մենք օրավուր կոչնչացնենք թատրոնի դերն ու նշանակությունը, թատրոնի սրբազան առաքելությունը:

 

marine israyelyan

Մեր հրաճարակ երազանք

1831 թվականին մի սովորական օր ֆրանսիացի գրող Վիկտոր Հյուգոն գնեց մի շիշ թանաք, փակվեց իր սենյակում ու փոքրիկ պատուհանից հայացքը Աստվածամոր տաճարին՝ սկսեց գրել: Եվ այսպես ամիսներ շարունակ գրում էր, նույնիսկ հանճարներին բնորոշ տարօրինակությամբ, վերցնելով մկրատը՝ անփութորեն կտրատեց մազերն ու փչացրեց սանրվածքը, որպեսզի դուրս չգա տնից, մինչև չավարտի նոր սկսած վեպը, որ պիտի համաշխարհային գլուխգործոց դառնար:

Թանաքի վերջին կաթիլով գրվեց հաստափոր գրքի վերջին բառը, և հեղինակը դեռևս վերնագիր չունեցող վեպն ուզեցավ անվանել «Ինչ է պարունակում մի շիշ թանաքը», բայց ինչպես իր հուշերում է նշում, հետո գիրքն անվանվեց ներշնչման աղբյուրի անունով՝ «Փարիզի Աստվածամոր տաճարը»: Եվ սերունդների առջև դրվեց մի գիրք, մի պատմություն սիրո, թշվառության, խանդի, ըմբոստացման, մարդկային ամենադաժան կրքերի ու նրբակերտ հոգիների բախման մասին: Այս պատմության առանցքը դարձավ Աստվածամոր տաճարը, և քարն ու քանդակը կենդանացան, տաճարն անձնավորվեց և որպես մշտաներկա գոյություն, անդադար հիացք ու չքնաղ երազանք ապրեց մեր սրտերում՝ հավերժ իր մեջ կրելով Կլոդ Ֆլորոյի նախանձոտ հայացքը, Էսմերալդայի քնքուշ սիրտն ու Քվազիմոդոյի թանկագին զանգերի ղողանջը:

Եվ ահա տաճարը հրդեհի անսանձ ճանկերի մեջ իր ութհարյուրամյա հանդարտությամբ նայում է հորիզոնին ու քմծիծաղում ժամանակի, ճակատագրի ու մարդկանց վրա… Հատկապես մարդկանց. տաճարն այրվում է, երբ մի քանի օր առաջ Ֆրանսիան ապրիլի 24-ը հայտարարեց Հայոց Մեծ եղեռնի անմեղ զոհերի հիշատակի օր, երբ մի քանի օր հետո՝ ապրիլի 22-ին այնտեղ Սուրբ պատարագ պիտի մատուցվեր նույն զոհերի հիշատակին: Եվ ի՞նչ… Հրդեհը բռնկվել է վերանորոգման աշխատանքների ժամանակ անփութության հետևանքով. հնչում է չափազանց անմեղ և չափազանց անհամոզիչ:

Եթե սա պատահականություն է, ապա սարսափելի դժբախտություն, եթե՝ դիտավորություն, ապա աններելի հանցանք ողջ աշխարհի դեմ: Մնում է միայն հուսալ, որ մեր երազանքը հնարավոր կլինի վերականգնել, թեև դրա համար տասնյակ տարիներ կպահանջվեն:

Փորձելով գտնել սահմանամերձի ու ոչ սահմանամերձի աներևույթ սահմանագիծը

Լուսանկարը` Դավիթ Չիլինգարյանի

Լուսանկարը` Դավիթ Չիլինգարյանի

Ջուջևանցիների պայքարը վաղուց է սկսվել, երբ բոլորը անհատապես բողոքում էին ստեղծված վիճակի արդարացիության անթափանցությունից, մինչ այն պահը, երբ հայրենի գյուղի կարգավիճակի հստակեցման շուրջ համախմբվեցին մի շարք ակտիվ երիտասարդներ, և համագյուղական դժգոհությունը վերածվեց գործնական պայքարի: Կազմակերպվեց ստորագրահավաք, որին ի զարմանս և ի մեծ ոգևորություն մեզ, մասնակցեց գյուղի բնակչության զգալի մասը՝ խորապես հավատալով հարցի արդարացի հանգուցալուծմանը:

Եվ ահա, ստորև ներկայացնում ենք ջուջևանցիների հղած բաց նամակը ՀՀ վարչապետին.

«Մեծարգո՛ պարոն վարչապետ,

ՀՀ Կառավարությունը 2014թ.-ի դեկտեմբերի 18-ին ընդունել է օրենք «Սահմանամերձ համայնքների սոցիալական աջակցության մասին», ըստ որի՝ 2015 հունվարի 1-ից սկսվել է ՀՀ Կառավարության հաստատած ցանկում ներառված սահմանամերձ համայնքներին աջակցություն ցուցաբերելու գործընթացը: Ըստ այդ օրենքի՝ ի թիվս ՀՀ այլ մարզերի սահմանամերձ համայնքների, սոցիալական աջակցություն է ցուցաբերվել նաև Տավուշի մարզի մի շարք համայնքներին, որոնք ստացել են սահմանամերձի կարգավիճակ: Տավուշի մարզում աջակցություն է ցուցաբերվել Ն.Կ. Աղբյուր, Ոսկեվան, Չորաթան, Կողբ, Վազաշեն, Բերքաբեր, Ոսկեպար, Չինարի, Արծվաբերդ, Ծաղկավան (Իջ. շրջ.), Մոսեսգեղ, Դովեղ, Պառավաքար, Բերդավան, Բարեկամավան, Կոթի, Բաղանիս, Սարիգյուղ, Այգեձոր, Կիրանց, Այգեպար, Սևքար, Այգեհովիտ, Վ.Կ. Աղբյուր համայնքներին:

2017թ.-ի մայիսի 9-ին ՀՀ ԱԺ-ը փոփոխություններ և լրացումներ է կատարել «Հայաստանի Հանրապետության վարչատարածքային բաժանման մասին» օրենքում, ըստ որի՝ տեղի է ունեցել մի շարք համայնքների խոշորացում: Մասնավորապես Տավուշի մարզում Նոյեմբերյան, Ջուջևան, Բաղանիս, Ոսկեպար, Ոսկեվան, Բերդավան, Կոթի, Բարեկամավան, Դովեղ համայնքները խոշորացվել և միավորվել են մեկ համայնքի՝ Նոյեմբերյանի կազմում: Հիշյալ գյուղերը ստացել են բնակավայրի կարգավիճակ: Այդ օրենքի համաձայն՝ համապատասխան որոշումներ են կայացվել, ըստ որոնց՝ բոլոր 9 բնակավայրերի հողերը միավորվել և ամբողջությամբ տրվել են Նոյեմբերյանի համայնքապետարանի տիրապետմանը:

Լուսանկարը` Դավիթ Չիլինգարյանի

Լուսանկարը` Դավիթ Չիլինգարյանի

Փաստորեն այնպես է ստացվել, որ 2014թ.-ի դեկտեմբերի 18-ի որոշման համաձայն՝ Ջուջևանը չի ընդգրկվել սահմանամերձ համայնքների սոցիալական աջակցության ծրագրի մեջ, քանի որ չուներ գյուղատնտեսական նշանակության սահմանամերձ հողատարածքներ, որոնք գտնվում են հակառակորդի հրաձգային խոցման տակ: Սակայն 2017թ.-ին միավորվել է մեկ համայնքի կազմում (Նոյեմբերյան), նախկինում Ջուջևանի համայնքապետարանի տիրապետման տակ գտնվող հողերն էլ ամբողջությամբ անցել են Նոյեմբերյանի համայնքապետարանի տիրապետման տակ: Այսինքն՝ Ջուջևանը ստացել է բնակավայրի կարգավիճակ Նոյեմբերյան համայնքի կազմում, ըստ որի՝ այն արդեն որպես Նոյեմբերյան համայնքի մաս, ունի հակառակորդի գնդակոծման հետևանքով չօգտագործվող գյուղատնտեսական նշանակության սահմանամերձ հողատարածքներ, հետևաբար Ջուջևան բնակավայրն էլ Նոյեմբերյան համայնքի այլ բնակավայրերի հետ միասին պետք է ներառվեր վերը նշված օրենքի սոցիալական աջակցության ծրագրում:

Խնդիրն այն է, որ համայնքների խոշորացման ծրագիրը ժամանակին անցել է առանց հանրային լայն քննարկումների, ինչի պատճառով սույն հարցը արհեստականորեն հիշյալ ծրագրում չի ներառվել: Խոշորացված համայնքի բոլոր բնակավայրերի կարգավիճակը չի դիտարկվել մեկ հարթության մեջ, ինչի հետևանքով Նոյեմբերյան համայնքի ութ բնակավայրերը (Նոյեմբերյան, Բաղանիս, Ոսկեպար, Ոսկեվան, Բերդավան, Կոթի, Բարեկամավան, Դովեղ) օգտվում են ՀՀ Կառավարության՝ սահմանամերձ համայնքներին տրվող աջակցությունից, իսկ Ջուջևանը օրենքից դուրս է մնացել, այսինքն՝ ներառված չէ սահմանամերձ համայնքներին տրվող սոցիալական աջակցության ծրագրում, ինչը Ջուջևանի բնակիչների տեսանկյունից անընդունելի է և անտրամաբանական: Առավել ևս, որ Ջուջևանի բնակիչները հավասարապես հարկվում են Նոյեմբերյան համայնքի այլ բնակիչների նման: Եթե աջակցություն է տրվում համայնքին (ինչպես նշված է որոշման մեջ), ապա մեր բնակավայրի բնակիչներն էլ՝ որպես համայնքի մաս, պետք է ստանան այդ աջակցությունը: Հակառակ դեպքում անհասկանալի է, թե ինչպես է, օրինակ, Նոյեմբերյան համայնքի Նոյեմբերյան բնակավայրը ընդգրկված այդ ծրագրում, որի տարբեր թաղամասեր նույնպես հեռու են հակառակորդի հրաձգային զենքի խոցումից: Ցանկանում ենք նաև հայտնել, որ մեր գյուղում նույնպես կան տներ, որոնք 90-ականներին խոցվել են հակառակորդի կողմից:

Նախկինում այս անարդարության վերացման համար մեր գյուղի բնակիչները բազմիցս դիմել են տարբեր պետական պաշտոնյաների, սակայն խնդրին այդպես էլ լուծում չի տրվել: Այժմ, սակայն, մենք հույս ունենք, որ մեր հասարակությանն ու պետությանը փոփոխություններ խոստացած նորաստեղծ կառավարությունը ուշադրություն կդարձնի և հետևողականորեն լուծում կտա այս խնդրին:

Լուսանկարը` Նանե Ծատուրյանի

Լուսանկարը` Նանե Ծատուրյանի

Խնդրի լուծման համար Ջուջևանի բնակիչներս կազմակերպել ենք ստորագրահավաք: Մենք ակնկալում ենք, որ կառավարությունը առաջիկա նիստերից մեկում կքննարկի այս հարցը: Որպես լուծում առաջարկում ենք, որ Տավուշի մարզի Ջուջևան բնակավայրը ներառվի սահմանամերձ համայնքներին տրվող սոցիալական աջակցության ծրագրում և ստանա համապատասխան արտոնություններ, որոնք ունեն Նոյեմբերյան համայնքի 8 այլ բնակավայրերը: Այլապես անտրամաբանական վիճակ է ստեղծվում. մենք կիսում ենք համայնքի դժվարությունները հավասարաչափ, բայց համայնքին տրվող արտոնություններից զրկված ենք: Այսինքն՝ պարտավորությունները հավասար են, իսկ իրավունքները՝ անհավասար»:

gevorgtergbr

Գևորգ Տեր-Գաբրիելյանի «Անաստված կինոթատրոն» գրքի վերաբերյալ անդրադարձներ

marine israyelyan

«Մանանա» կենտրոնը և Հայաստանի պատանի թղթակիցների 17.am կայքը հայտարարել էին Գևորգ Տեր-Գաբրիելյանի «Անաստված կինո թատրոն» գրքի վերաբերյալ անդրադարձների մրցույթ: Մենք ստացել ենք բազմաթիվ անդրադարձներ, և մինչ ժյուրին կհայտարարի հաղթողներին, դուք նույնպես կարող եք կարդալ և որոշել հաղթողներին:

 Անաստված կինո թատրոն

Գևորգ Տեր-Գաբրիելյանի պատմվածքների և էսսեների «Անաստված կինո թատրոն» ժողովածուն ժամանակակից հայ արձակի՝ 2018 թվականի ձեռքբերումներից է:

Պատմվածքներում արծարծվում են կյանքային թեմաներ, մանկական պատկերներ, հիշողություններ: Հեղինակը լեզվաոճական հետաքրքիր ու հակասական կարծիքների առիթ տվող նորույթ է բերում. առօրյա-խոսակցական խոսքը գործածված է ոչ միայն ուղղակի, այլև անուղղակի՝ հեղինակային խոսքում: Եթե առաջին դեպքում խոսքի միջոցով կենդանանում է նկարագրվող միջավայրը, ապա երկրորդ դեպքում գործ ունենք գրողի ստեղծագործական նախասիրությունների հետ:

Կցանկանայի առավելապես անդրադառնալ էսսեներին, մասնավորապես՝ «Ինչու ետ եկա Հայաստան» և «Ինչու է մարդն ապրում աշխարհում»: Այս էսսեները հեղինակի յուրօրինակ խոհափիլիսոփայական զրույցներն են՝ հագեցած ճշմարտության անդադրում որոնումների, մարդկային հոգու հակասությունների, մարդ-բնություն կապի խախտված ներդաշնակության, բնապաշտության, ազգասիրության ու հայրենասիրության գաղափարներով: Վերջիններս արտահայտվում են ո՛չ թե բարձրագոչ կոչերով ու վերաթռիչ ճառերով, այլ հայ մարդու, ականատեսի՝ սեփական մաշկի վրա զգացածի ազդեցությամբ: «Ինչու ետ եկա Հայաստան» ստեղծագործության մեջ հեղինակն ահազանգում է ուծացման, ազգային ինքնության կորստի մասին՝ նժդեհյան խոսքերով ասած, թե ինչպես են փոքր գետերն անհետանում ծովերի ու օվկիանոսների մեջ.

«Ու հումանիտար-հասարակական ասպարեզի բոլոր ծանոթներս, որոնք, օտարազգի լինելով, Արևմուտքում ապաստանել ու արմատավորվել էին՝ կարծես այդ ատաղձը կորցնեին: Դառնային հեղհեղուկ միջինստատիստիկական մասնագետ, հաճախ՝ ճանաչված, շատ լավ, բայց հո միայն ես էի զգում՝ որ տարրալուծվել է իրենց ինքնությունն ավելի մեծի՝ միջազգայինի, համաշխարհայինի մեջ… Նույնիսկ եթե հայրենասիրությունն ակնհայտ է: Ինչպես ինժեները՝ որ մի մեծ սուզանավ է սարքում՝ հազար հոգու հետ, ու նրա անունն ու գործը տարրալուծվում է սուզանավի մեջ: Իսկ այդ սուզանավը քեզ, քո ազգին պե՞տք է: Դու քո կամքո՞վ ես որոշել, որ այն պետք է սարքել»:

 

Տպավորիչ կերպով արտահայտված են օտարության մեջ գտնվող մարդու զգացողությունները, օտար հողում սեփական գոյությունն ապահովելու համար մղվող պայքարի անողոքությունը, հայրենիքից հեռու լինելու, ուրիշ տեղ ավելորդ լինելու գիտակցումը, հայրենակարոտությունը.

«Այն ամենում, ինչում Հայաստանում մասնագետ կլինեի՝ այնտեղ սիրող էի ինձ զգում… Եթե այստեղ գիտեի հաստատ, որ պետք եմ՝ այնտեղ գիտեի հաստատ, որ ավելորդ եմ, պիտի, եթե ուզեմ մնալ, ինձ տեղ բացեմ, հրհրելով»:

Հումորի նուրբ երանգով է ներկայացվում  ինքնուրույնությամբ,  սեփական վերադասությամբ իր գործն անելու բերկրանքը.

«Եվ չնայած մասնագիտությունը հարգում եմ՝ բայց ես փինաչի եմ: Ես սիրում եմ իմ ձեռքերով, իմ մատներով, իմ ուղեղով իմ գործն անել մինչև վերջ՝ ինչպես կոշկակարը՝ իր մի զույգ կոշիկն է գորովանքով կարում»:

Ստեղծագործության մեջ արտացոլվել է հայի անհատականություն լինելու գենետիկ հատկանիշը, սեփական հողում ինքն իր հետ լինելու գերադասումը ոսկյա հեռուներում բարձունքների հասնելու հեռանկարից.

«Ես ընտրում եմ աշխարհի գյուղում գեներալ լինելը, քան շարքային կամ նույնիսկ ցածրաստիճան սպա՝ աշխարհի մայրաքաղաքներում: Որովհետև էությամբս, ազգովին գեներալ եմ»:

Տեսնում ենք հեղինակի սուրբ հավատամքը՝ ես արարատապաշտ եմ, ծիրանապաշտ եմ, սևանապաշտ եմ: Այնուհետև յուրահատուկ իրոնիայով հնչեցվում է սեփական երկրի նկատմամբ յուրաքանչյուրիս պատասխանատու լինելու գիտակցման անհրաժեշտության մասին.

«Ես զիբիլապաշտ եմ: Մեր զիբիլի պես զիբիլ աշխարհում չկա: Եվ պետք չէ այն մաքրել. եղածն ի՞նչ է՝ միայն ցելոֆանն է երկրով մեկ թափառում, գետերի ափերի երկայնքով փառ կապում, իսկ ցելոֆանն անվնաս բան է և գեղեցկություն (հիշենք «Ամերիկյան գեղեցկություն» ֆիլմը), ու խեղճի օրերը հաշված են…»:

Հեղինակը յուրովի է մեկնաբանում կյանքում ամենակարևորի, արժեքավորի գաղափարը.

«Աշխարհում ամենաարժեքավոր բաները հատուկենտ բաներն են, իսկ փոքր ազգի ամեն մարդ ավելի հատուկենտ է՝ քան մեծինը»:

Ամենակարևորը մեր մի հատիկ Հայաստանն է, նրանում ապրող ամեն մի հայը, այս՝ իր բարդության մեջ պարզագույն ճշմարությունը հայրենյաց մասին հայտնի է հնագույն դարերից, և Սենեկայի խոսքերով ասած՝ հայրենիքը սիրում են ոչ թե նրա համար, որ մեծ է, այլ նրա, որ քոնն է:

«Ինչու է մարդն ապրում աշխարհում» ստեղծագործության մեջ կարմիր թելի պես անցնում է կյանքն ստեղծագործաբար ապրելու, շրջակա միջավայրի ճանաչման ու ինքնաճանաչման, բնապահպանության ու բնապաշտության գաղափարները:

Ո՞վ է մարդը. դեռևս Դելփյան տաճարի բարձունքից մարդուն էր ուղղված աստվածային խորհուրդը՝ Ծանյա՛ զքեզ (Ճանաչի՛ր ինքդ քեզ): Այս խորհուրդն ուղեկցել է մարդուն իր հազարամյակների պատմության ընթացքում և միշտ մնացել անբացատրելի: Յուրաքանչյուր մարդ աշխարհ է գալիս սեփական առաքելությամբ, որը և իրագործում է որոշակի բնագավառում կատարած ստեղծագործական աշխատանքով.

«Ի՞նչ է նշանակում ստեղծագործական: Գործունեություն, որը ստեղծում է նորը՝ որ մինչ այդ չկար, և այդ նորը լավն է»:

Ստեղծագործության մեջ հեղինակը ներկայացնում է երջանկության, մարդկության, մարդկային հոգու առեղծվածի մասին սեփական դիտարկումները: Նա փաստում է այն ճշմարտությունը, որ մարդ-բնություն մերօրյա պառակտվածությունն արհեստական է, որ մարդը բնության ծնունդն է, մասնիկը, շեշտում է ծնող-բնության նկատմամբ անողոք ու անխնա վերաբերմունքի պատճառները՝ դրանք վերացնելու անհրաժեշտության գիտակցմամբ.

«Մարդը մասնիկ է բնության մեծ օրգանի, գործիքի, և նա լավ բան անում է՝ բնության ինքնաճանաչողությունն ու ինքնազարգացումն ապահովելու համար: Իսկ վատ բան անում է՝ սխալմունքից, սխալ կարծիք ունենալուց, սխալ դաստիարակությունից կամ՝ դիտավորյալ, որպես գիտակցված հանցագործություն»:

Մարդն ստեղծվել է աստվածային բնույթով՝ բանականությամբ ու արարչագործությամբ, բայց հաճախ է մոռանում աստվածային շնորհների մասին կամ դրանք ի չարը գործադրում: Յուրաքանչյուր մարդու մեջ թաքնված է ստեղծագործ ոգին, բայց արդյո՞ք մարդն արթնացնում է նրան.

«Յուրաքանչյուր մարդ հանճար է: Բայց ոչ ամեն պահին: Բայց անպայման»:

Հեղինակը ճշմարտացիորեն խոսում է մարդկության այժմյան խելակորույս մրցավազքի և այդ ընթացքում կյանքի իմաստի արժևորման, ժամանակի փիլիսոփայության մասին. «Մենք բոլորս մրցում ենք հասնել մի բանի, բայց հասածը չգիտի, հասել է թե ոչ, իսկ չհասնողը չգիտի՝ գուցեև հասել է, ու տարիներ կամ դարեր հետո դա պարզ կդառնա»: Ապա փաստում է հայտնի ասածվածքը, որ հարկավոր է կյանքն ավելի սիրել, քան նրա իմաստը, կամ մարկեսյան տողերով ասած՝ մի տխրիր, որ դա անցավ, ժպտա, որ դա եղավ:

Շեշտվում է գոհունակությամբ ու ինքնաբավ ապրելու, կյանք-հրաշքը գիտակցելու գաղափարը. «Եվ եթե չհասար էլ՝ կարևոր չէ, գոհ եղիր, քանի որ մասնակից էիր այդպիսի մի խելակորույս հրաշք-վազքի»:

Երազային է թվում հեղինակի՝ գալիքի մասին տեսլականը.

«Իսկ հետո մարդը կհայտնագործի՝ ինչպես ճամփորդել անցյալում, կամ ինչպես այն միավորել ներկայի հետ, ու նոր շանս կտա ամեն անհետացածին՝ լինել, ստեղծագործաբար աշխատել»:

Բայց արդյոք սա երևակայության թռի՞չք է, թե՞ հնարավոր ապագա:

Գևորգ Տեր-Գաբրիելյանի պատմվածքների և էսսեների «Անաստված կինո թատրոն» ժողովածուն ցանկալի գիրք է ընթերցողների սեղանին՝ հասկանալու և ըմբռնելու արդի գրականության, ժամանակակից հայ արձակի սրտի զարկերը:

Հալէպը շատ սիրելի ծննդավայրս է, բայց հայրենիքս Հայաստանն է

Հարցազրույց հալեպահայ գրող, հրապարակախոս, արձակագիր, հասարակական գործիչ, 120 գրքերի հեղինակ, բժիշկ Թորոս Թորանյանի հետ

-Պարոն Թորանյան, երկար տարիներ ապրել ու ստեղծագործելով Սփյուռքում` հայրենադարձվել եք. ի՞նչ տարբերություններ եք տեսնում սփյուռքահայերի ու հայաստանաբնակ հայերի ավանդույթ-սովորույթների միջև, և արդյո՞ք կարոտում եք սիրիական կենսակերպը:

-Յարգարժան Զրուցակիցներ, Ստորագրեալս՝ Թորոս Թորանեան, սիրով կը պատասխանեմ Ձեր հարցումներուն:

Փոխադարձ յարգանքի մէջ տարբերութիւններ չկան, հոս, Երևանի մէջ կը հանդիպիմ անակնկալներու: Այժմ՝ 91 տարեկան ըլլալով, երբ աւտոպուս կը բարձրանամ, չէ պատահած, որ ինծի աթոռ մը պարպելով` զիս չհրաւիրեն նստելու: Պատահած է քանիցս աւելին,- երբ Քիէւեան պողոտայի վրայ թիւ 46 աւտոպուսը կը սպասէի կանգառի մը վրայ, երևանցի մը մօտենալով ինծի հարցուց, -Բիձա ջան, այս տարիքում այս ծանրածանր պայուսակը շալակած ո՞ւմ եք սպասում: -Կը սպասեմ թիւ 46 աւտոպուսը. Այս ըսելուս վարկեան մը չանցած այդ երևանցին տաքսի մը կանչելով և վարորդին Չարենցի նկարով դրամանոց մը անոր ափին զետեղելով ըսաւ.

- Վարորդ ջան, այս երիտասարդը հասցուցէք իրա խնդրած հասցէին: Ես շշմած էի: Երևանի մէջ շատ նորութիւններու հանդիպեցայ, շատերէն մէկը յայտնեմ,- Քիեւեանով դանդաղ կը քալէի, տեսայ երեք հոգի մայթին վրայ: Բարևս սիրով առին: Անոնցմէ մէկը հարց տուաւ. -Բիձա ջան, այդ ինչո՞ւ դանդաղ եք քայլում: -Տարիքի բերումով, եղբայր, դանդաղ կը քայլեմ, որ չիյնամ… –Սա աւտոն տաքսի չի, իմն է, տեղաւորուէք` ձեզ հասցնեմ ձեր ուզած տեղը: -Քիեւեանի վրայ գեղանկարիչ Յակոբ Յակոբեանի տունը պիտի երթամ: Մենք այդ գեղանկարիչին դպրոցակիցը եղած ենք Կիպրոսի մէջ: -Հրամմեցէք, հրամմեցէք: Բարձրացայ վարիչին մօտ ու պայուսակէս իմ նոր ծրագրված գիրքէն մէկ օրինակ տուի իրէն:

Ինչ կը վերաբերի Սուրիոյ հանդէպ իմ կարօտին: Այդ կարօտը կայ ու պիտի մնայ: Ինչո՞ւ` պիտի ըսէք: Պատասխանեմ,- ես ծնած եմ Հալէպի մեջ. մէր ընտանիքը պարտադրաբար թրքախօս դարձած էր: Մայրենի լեզուս սորվեցայ Հալէպի մէջ հայկական մանկապարտէզ երթալով: Սուրիոյ հանդէպ պարտական մնացի: Հալէպը հանգոյն ժամանակներէ հայ բնակիչներ ունեցած է: Հոն ճանչցած եմ հայ ընտանիք մը՝ Սապպանեաններ, որոնք հինգ հարեւր տարինէրէ ի վեր եղած էին Հալէպի բնակիչ և արաբերէնը արաբի նման խօսելով, չէին մոռցած մեր մայր լեզուն: Աւելցնեմ, որ մինչև այսօր կը շարունակէ ապրիլ Հալէպի մէջ մեր Սուրբ Քառասնից մանկանց եկեղեցին, որ հինգ հարեւր տարիները անցած է: Հալէպը շատ սիրելի ծննդավայրս է: Բայց հայրենիքս Հայաստանն է: Մարդ մէկ մայր կունենայ ու մէկ՝ հայրենիք: Երկու մայր չունենար: Սուրիական քաղաքացիութիւնս պահելով դարձայ Հայաստանի քաղաքացի և 2015-ին Պէյրութի մէջ գիրք մը հրատարակեցի՝ «Երկիր երթալն է ճիշտ» վերնագիրով ու… ինքնաթիռս բարձրացայ դէպի Երևան:

-Ի՞նչ հայ մշակութային օջախներ, հասարակական կազմակերպություններ կային Հալեպում. Ձեր մասնակցությունը նրանց գործունեությանը:

-Ունեինք բազմաթիւ մշակութային կազմակերպութիւններ,- 15 եկեղեցի, մի քանի թատերական կեդրոն, որոնք հիսնամեակը անցած էին: Երկու գեղանկարչական ակումբներ, մէկը Մարտիրոս Սարեանի անունը կրողը, միւսը՝ Արշիլ Կորքիի անունը: Ունէինք երգչախումբեր, պարախումբեր ուրի՞շ, մօտ 50 դպրոց, որոնցմէ հինգը դարձան երկրորդական (12-ամեայ) ճեմարաններ:

-Պահպանվո՞ւմ էր արդյոք կապը Մայր Հայաստանի հետ. ինչպիսի՞ գործակցություններ կային հալեպահայ համայնքի և ՀՀ Սփյուռքի նախարարության ու հայաստանաբնակ մտավորականության միջև. «Հայագիտական դասընթացների» դերը:

-Չմոռցած յայտնեմ, որ Հալէպի մէջ երկար ժամանակ Հայկական բարեգործական ընդհանուր միութեան տեղականի մէջ որպէս վարիչ աշխատած եմ և ապա երկար ժամանակ գլխաւոր վարչութեան անդամ ու Սուրիոյ ՀԲԸ Միութեան համար հեղինակած եմ հատոր մը և 300 օրինակ նուիրած եմ Բարեգործականի դարակին, որպէսզի վաճառեն ու դրամը հատկացնեն դպրոցին:

Սփիւռք-Հայրենիք փոխադարձ կապերը յատկապէս խորհրդային իշխանութեան ժամանակ կրնա՛մ վկայել՝ շատ էին, անհատ բանաստեղծներ, գիտնականներ, բժիշկներ, մարզիչներ, թատերական գործիչներ, երաժիշտներ, տարին բոլոր կուգային Սուրիա, յատկապէս Հալէպ ու Դամասկոս: Եկողներուն թիւը մի քանի հարեւր կանցնէր: Երևանի Սփիւռքահայ Կոմիտէյին, որուն նախագահը Վարդգէս Համազասպեանն էր, կը ստանային և մամուլ ու գրականութիւն: Անկախացումէն յետոյ նոյն ընթացքը շարունակելի չեղաւ , երբ հին օրերուն Հալէպէն ևս երգչախումբ ու թատրոն կը մեկնէին Երևան փոխադարձ այցելութեան: Անկախութեան շրջանին Հալէպէն կարգ մը անհատներ կապ կը պահէին Հայաստանի սփիւռքի նախարարութեան հետ: Այս շրջանին ո՛չ մամուլ և ո՛չ ալ գրականութիւն ստացած ենք: Բայց շարունակելի մնացին այս շրջանին Սփիւռքէն հայ ուսուցիչ-ուսուցչուհիներու Երևանի մէջ վերապատրաստումի մեկնումը՝ Երևան:

Այս շրջանին կազմակերպեալ խումբեր Երևանէն՝ Հալէպ չեկան: Հատ ու կենտ անդամներ եկան անշուշտ դասախօսելու և Հալէպի դպրոցներու և ակումբներու մէջ ելոյթներով հանդէս գալու: Ավելցնեմ, որ Հայաստան գալէս ի վեր 2015-ի կէսէն առ այսօր ՝ Հայաստանի մէջ գրած ու հրատարակած եմ 21 անուն գիրք, իմ հրատարակած գիրքերուս թիւը մօտեցնելով երեք հարեւրի , որոնց կէսը ՝ իմ գործերն են, միւս կէսը ՝ սփիւռքահայ և հայրենի գրողներու գործ: Այդ գիրքերը հրատարակած եմ առաւելապէս իմ միջոցներովս:

-Վերջերս Երևանում կայացավ ականավոր դրամատուրգ Արթուր Ադամովի պիեսների ժողովածուի շնորհանդեսը՝ Սաթենիկ Խաչատրյանի թարգմանությամբ: Ինչպե՞ս եք գնահատում Ադամովի ավանդը աբսուրդի թատրոնի պատմության մեջ:

-Այդ շնորհանդէսին ներկայ եղայ: Տուեալ հատորէն կարդացած չէի, կարդացած էի վեց թատերական գործերէն երկու գործ միայն: Ժամանակը քիչ էր: Սփիւռքի նախարարութենէն եկած էր հրաւէրը. վերջապէս յիշած էին գոյութիւնս… Ելոյթս անվերջ ծափի արժանացաւ: Նախարարութիւնը երկու հոգիի նուէր տուաւ- թարգմանչուհի Սաթենիկ Խաչատրեանին և ելոյթ ունեցողիս: Պէտք է յայտնեմ ու շեշտեմ, թէ հա՛յ Ադամովը արժանացած է համաեւրոպական արժևորումի որպէս թատերագիր:

-Անձնապես ծանոթ եք եղել Ադամովին, այնպես չէ՞. ինչպե՞ս եք ընկալում նրա մարդ-առեղծվածի գաղտնիքը:

-Ադամովին անձնապէս ծանոթ եղած եմ: Իր բերածը թատրոնին, պիտի ըսեմ՝ համաշխարհային թատրոնին առեղծվածային չէ: Հայը բազմաթիւ անգամներ անակնկալի բերած է շատ մը երկիրներ մշակոյթի մարզին մէջ.- տամ մէկ քանի անուն.- Գառզու, Ժանսեմ, Թութունճեան Ֆրանսայի մէջ որպէս գեղանկարիչներ, Արշիլ Կորքի Ամերիկայի մէջ որպէս գեղանկարիչ և Ուիլեըմ Սարոյեանը նոյն Ամերիկայի մէջ որպէս ժամանակակից մեծագոյն վիպագիր թատերագիր,- Նիւ Եօրքի Մեթրոփոլիթէն երգչուհիներ ևս կրնամ յիշել, ունեցած ենք ջութակահար մը միջազգային համբաւի տիրացած, որ իր հայեցի անունը չէ փոխած հակուած բազում առաջարկներու: Այդ Ռուբէն Մամուլեանն էր: Նա ևս՝ երևոյթ մը: Յիշեցի բազմաթիւներէն մէկ քանին: Հայաստանը եղած է, կը մնայ ու պիտի շարունակէ մնալ մշակոյթի երկիր. իր մշակոյթը պահպանելու համար պէտք է ունենայ հզօ՛ր բանակ: Մեր մ. ԱԹԵՀի վանքի 10.000 ձեռագիր մատեաններ պատմութեան ընթացքին թաթարներու հողմէ չէին կրնար հրոյ ճարակ դառնալ՝ եթէ այդ ժամանակ ունենայինք հզօ՛ր բանակ: Ուժն է՝ մշակոյթը պահողը: Եթե ուժ ունենայինք, մեր ուժը գործածել գիտնայինք, ազերիները, մեր հազարաւոր խաչքարերը ջարդել կրնայի՞ն… Չէ՞ որ ազերիներ մեր մշակոյթը ջնջել կը փորձեն, ինչպէս թուրքեր մեր Արևմտեան Հայաստանին մէջ ոչ միայն երկու միլիոն հայ ջարդեցին, այլ հազարաւոր մշակութային արժէքներ:

-Ի՞նչ կարծիքի եք հայաստանյան մշակութային դաշտի ներկա խմորումների վերաբերյալ՝ կապված մի շարք նախարարությունների միավորման հետ:

-Վերջին տարիներուն սփիւռքի մէջ ու յատկապէս Սուրիոյ ու Լիբանանի մէջ շարժում մը ծայր առած է, որ զանազան դպրոցներ միացնեն, երկու անունով՝ մէկի վերածեն: Կը հասկնանք: Որովհետև հայ ստուար բազմութիւններ, պայմաններու բերումով,- պատերազմական, լքած ու հեռացած են այս երկիրներէն՝ դեպի ԱՄՆ: Աշակերտները պակսած են.- 12-ամեայ դպրոց մը, եթէ խաղաղութեան ժամանակ ունեցած է 12.500 աշակերտ, հիմա ունի 700 աշակերտ: Միացումը հոս հասկնալի է: Իսկ Հայաստանի մէջ եղածը կը խորհիմ թէ իւրաքանչիւր նախարարութիւն կը կարօտի մեծ գումարի: Միացումը նախարարութիւններու նոյն գումարը կը վերածէ ծախսուածի կէսին: Տնտեսագիտութեան հարց է, գուցէ՝ վիճելի: Բայց տնտեսագիտականօրէն թէև հասկնալի, բայց այս կերպը կը նուազեցնէ պերճանքը նախարարութիւններու: Հարց կը ծագի.- Պերճանքին տալ կարևորութիւն, թէ՞, ծախսերու նուազումին-կիսուելուն:

Յ.Գ Հարցասէրներ, Ձեզի՝ Շնորհաւոր Նոր Տարի եւ Սուրբ Ծնունդը:

«Դեպ Արևելքն աստվածային՝ հայրենիքը իմ հոգու»

Հարցազրույց թումանյանագետ Հրայր Ուլուբաբյանի հետ

18579124_1803277543334845_1844011571_n

-Ողջույն, պարոն Ուլուբաբյան: Բոլորը Ձեզ ճանաչում են որպես թումանյանագետ, բայց, կարծեմ, Դուք միանգամայն այլ կրթություն եք ստացել։ Փորձենք բացահայտել՝ ինչպես և ինչու կյանքի ուղին տարավ Ձեզ դեպի թումանյանական պարզ ու բարդ աշխարհը:

-1973 թվականին ավարտել եմ պոլիտեխնիկը և մինչև 1987 թվականն աշխատել եմ տարբեր գիտահետազոտական ինստիտուտներում որպես ինժեներ-կոնստրուկտոր։ Իմ այդ գործունեության վերջին տարիներին մեր երկրում դպրոցը լքվում էր ուսուցիչների կողմից ցածր աշխատավարձի պատճառով։ Այդ ժամանակ մամուլում հաճախ էին հնչում ահազանգեր, կոչ–հրավերներ՝ դպրոցում աշխատելու… Ես որոշեցի գնալ դպրոց՝ մտածելով, որ, թեկուզ ավելի ցածր աշխատավարձով, նոր սերնդի դաստիարակությամբ զբաղվելով՝ մեր հայրենիքին ավելի մեծ օգուտ կտամ, քան իմ մասնագիտությամբ աշխատելով… Գնացի 183 դպրոցը, և սկսվեց իմ մանկավարժական գործունեությունը։ Սակայն 1988-ի փետրվարին Իգոր Մուրադյանի և էլի մի քանի ընկերների հետ միասին Երևանում կազմակերպեցինք Արցախյան շարժման հայաստանյան առաջին հանրահավաքները… Փետրվարի վերջին օրերին, մեր այդ խաղաղ ցույցերին ի պատասխան, Ադրբեջանի ղեկավարները Մոսկվայի աջակցությամբ Սումգայիթ քաղաքում կազմակերպեցին հայերի ցեղասպանություն…

Երբ 1990–ին իշխանության եկավ ՀՀՇ–ն, ես զգացի և հասկացա, որ մեր երկրի ապագան վտանգված է։ Անհրաժեշտութուն զգացի զբաղվելու երկրի զարգացման գաղափարախոսությամբ, որի մեջ կարևոր, առանցքային դեր պետք է ունենար մանկավարժությունը, նոր սերնդի դաստիարակության գործը… Աշխատանքի անցա ՀՀ ԿԳ նախարարության ուսումնամեթոդական կենտրոնում` նոր դպրոցի ծրագրեր մշակելու նպատակով։ Նոր սերնդի դաստիարակության գործում մեծ դեր պետք է ունենա հայ գրականությունը, որի առանցքային դեմքը, իմ խորին համոզմամբ, կարող է լինել «մեր նոր քերթության անհաս Արարատը»՝ Ամենայն հայոց բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանը։ Ահա թե ինչպես և ինչու սկսեցի զբաղվել այդ չափազանց բարդ, բայց շատ կարևոր (մեր գլխավոր նպատակի համար) գործով՝ թումանյանագիտությամբ։

-Շատերը համարում են, որ Թումանյանի ստեղծագործական աշխարհը լիակատար ուսումնասիրված է, և այլևս բացահայտելու ոչինչ չկա: Դուք ի՞նչ կարծիքի եք այս մասին, ի՞նչ խնդիրների է առնչվում մերօրյա թումանյանագիտությունը:

-Սխալվում են նրանք, ովքեր կարծում են, թե Թումանյանի ստեղծագործական աշխարհը լիակատար ուսումնասիրված է, և որ այլևս բացահայտելու ոչինչ չկա: Նախ, հարկ եմ համարում հիշեցնել, որ երբ 1994 թվականին  Թումանյանի ծննդյան 125–ամյակի առթիվ հարգարժան գիտնական ակադեմիկոսը՝ թումանյանագետ Էդ. Ջրբաշյանը գրեց «Թումանյանագիտության հերթական խնդիրները» ծրագրային հոդվածը, դրանում նա թվարկեց մի շարք դեռևս չուսումնասիրված հարցեր։ Բացի դրանից՝ ընթերցելով այդ հոդվածը՝ նկատեցի, որ կրկին անտեսված են Թումանյանի կրոնափիլիսոփայական, թաքնագիտական աշխարհայացքին վերաբերող հարցերը: Եվ, անհրաժեշտաբար, ստեղծվեց  թումանյանագիտության երկրորդ ճյուղը։ Գրեցի ծրագրային հոդված՝ «Թումանյանագիտության երրորդ փուլը և նրա խնդիրները», որը որոշ կրճատումներով ու աղավաղումներով տպագրվել է «Կրթությունը եվ գիտությունը Ղարաբաղում» պարբերականի 1997թ. N 1-ում։ Նշեմ նաև, որ Թումանյանն իր մահից երկու ամիս առաջ ասել է․ «Ես գիտեմ՝ մի օր, իհարկե, ոչ շուտ, իմ կյանքը մեծ հետաքրքրություն ու աղմուկ է հանելու, շատ բան է պարզվելու, տեսնելու են բոլորովին ուրիշ բան… Գրվածքներս դեռ լավ չեն կարդացել, տեսել…»։ Կարելի է ասել՝ պաշտոնական, ակադեմիական թումանյանագիտությունն այդ «ուրիշ բան»–ի մասին ոչինչ չի ասել։ Ես զբաղվել եմ, հիմնականում, այդ «ուրիշ» Թումանյանի բացահայտմամբ։ Ճիշտն ասած՝ չգիտեմ, թե ինչ խնդիրների է առնչվում մերօրյա ակադեմիական թումանյանագիտությունը։

-Զարգացման ինչպիսի՞ հեռանկարներ ունի թումանյանագիտությունն այսօր, և արդյո՞ք նոր սերունդը հետաքրքրված է այս ուղղությամբ:

-Իմ նշած թումանյանագիտությունը կարող է ծառայել ինչպես հայ գրականության ներկա քաոսային վիճակից ու ճգնաժամից դուրս գալուն, այնպես էլ ազգային գաղափարախոսություն մշակելու գործին։ Ինչ վերաբերում է նոր սերնդին. ավագ սերունդը շարունակում է նրան շեղել իրական արժեքներից։ Անհրաժեշտություն կա ստեղծելու մի նոր թումանյանական «Վերնատուն»։

-Դուք ձեր բազմաթիվ հոդվածներում բացահայտում եք ո՛չ միայն Հովհաննես Թումանյան պոետին, այլև դիտում եք նրան տարբեր հարթություններում՝ Թումանյան-բժիշկ («Ամենայն Հայոց Բանաստեղծը նաև բժիշկ»), Թումանյան-բնասեր («Թումանյանի վերաբերմունքը կենդանիների նկատմամբ»), Թումանյան-քաղաքացի և այլն, նույնիսկ բանաստեղծություն ունեք նվիրված մեծ պոետին (Թումանյանին, 12.03.96), կարո՞ղ ենք ասել, որ թումանյանական աշխարհն ու թումանյանագիտությունը Ձեզ համար ոչ միայն մասնագիտություն է, այլև կենսակերպ:

-Ինձ համար թումանյանագիտությունը միջոց է, կարևոր գործոն է բարձր կուլտուրայի երկիր Հայաստանի գաղափարախոսության հիմքերն ամրապնդելու համար, հայ գրականության զագացման չափանիշներն ու ուղենիշները մշակելու համար։

-Գրող լինելուց բացի՝ Թումանյանը նաև մեծ փիլիսոփա է, ինչի ապացույցը նրա բազմաթիվ քառյակներն են: Զարմանալի է, բայց այդքան փոքր ծավալի մեջ արտահայտված գաղափարները հայելային արտացոլմամբ մեր իրականությունն են պատկերում: Ինչպե՞ս է հեղինակը կարողացել այդքան ճշմարտացիորեն զգալ ժամանակի զարկերակը: Կա՞ արդյոք մի քառյակ, որ Դուք հատկապես առանձնացնում եք:

-Թումանյանը մեր այն հանճարն է, որն իր մտածողության, գիտակցության մեջ համադրել է կրոնը, փիլիսոփայությունն ու գիտությունը։ Իմ ուսումնասիրությունները  հաստատում են, որ բանաստեղծի ողջ կյանքի և ստեղծագործության նշանաբանն էր՝ «միշտ դեպի Վեր», որ նույնն է՝ դեպի Աստված, կատարյալը, անհունը, անհայտը, անճառ մինը։ Եվ այդ հոգու վերելքի ճանապարհին նա դառնում է հեռազգաց (տելեպատ), պայծառատես ու սրտագետ (գաղտնագետ)… Վստահորեն կարելի է ասել, որ ոչ միայն մեր օրերի բանաստեղծներն ու գրողները, այլ նաև փիլիսոփաներն ու հոգեբանները շատ բան կարող են սովորել մեր Մեծ Լոռեցուց…

Թումանյանը քառյակներ շատ ունի, որոնք հատկապես առանձնացնում եմ, կախված միջավայրից, զրույցի թեմայից, մի խոսքով՝ կախված նպատակից։ Հիշեցնեմ դրանցից երեքը։ Մեկը արևելյան փիլիսոփայության, բուդդայականության, յոգայի մեջ հայտնի հոգու վերամարմնավորման օրենքն է, որը Թումանյանը շատ սեղմ ու գեղեցիկ ձևով ամփոփել է քառյակի մեջ.

Հազար տարով, հազար դարով առաջ թե ետ, ի՛նչ կա որ.
Ես եղել եմ, կա՛մ, կլինեմ հար ու հավետ, ի՛նչ կա որ,
Հազար էսպես ձևեր փոխեմ, ձևը խաղ է անցավոր,
Ես միշտ հոգի, տիեզերքի մեծ հոգու հետ, ի՛նչ կա որ:

Երկրորդը քառյակն է, որը կոչվում է «Սի՛րտ».

Դու գիտես մենակ ճամփեն երկնքի,
Դու գիտես գաղտնիքն երջանիկ կյանքի,

Դու գիտես ամենն ամենից առաջ,
Քու խոսքն է օրենքն ամեն օրենքի։

Սա Թումանյանի միակ քառյակն է, որ վերնագիր ունի։ Մի պահ պատկերացրեք քառյակն առանց վերնագրի. կստացվի մի բարդ հանելուկ…

Երրորդ քառյակը, որ հաճախ առանձնացնում եմ գաղափարական, քաղաքական կողմնորոշումների մասին զրույցներում, սա է․

Արյունալի աղետներով, աղմուկներով ահարկու,
Արևմուտքի ըստրուկները մեքենայի և ոսկու՝
Իրենց հոգու անապատից խուսափում են խուռներամ
Դեպ Արևելքն աստվածային՝ հայրենիքը իմ հոգու…

«Փրկության խարիսխը՝ կրթություն, լուսավորություն և հավատարմություն ազգային արմատներին»

Լուսանկարը՝ Աշոտ Գասպարյանի

Լուսանկարը՝ Աշոտ Գասպարյանի

Հարցազրույց բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Լալիկ Խաչատրյանի հետ

-Պարոն Խաչատրյան, սկսելով ամենասկզբից՝ անդրադառնանք Ձեր մանկության երազանքներին. ի՞նչ էիք երազում դառնալ և ինչո՞ւ, այնուամենայնիվ, ընտրեցիք լեզվաբանի մասնագիտությունը:

-Յուրաքանչյուր ոք մանկության (և պատանեկության) տարիներին ապրում է որոշակի երազանքներով, որոնք ձևավորում են առնում մանկական անաղարտ հոգիներում, մինչև կբախվեն իրականության պատնեշներին։

Չորրորդ դասարանի դասագրքերից մեկում պատկերված էր Մոսկվայի Մ.Վ. Լոմոնոսովի անվան պետական համալսարանի համալիրը. մանկական հոգու թռիչքներով երազում էի բարձրագույն կրթություն ստանալ այնտեղ (եթե, իհարկե, հասկանում էի բարձրագույն ուսում հասկացության իմաստը)։ Ժամանակի ընթացքում՝ դպրոցն ավարտելուն զուգընթաց, պատրաստվում էի ուսումս շարունակել ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետում. պատմության ոլորտին տիրապետում էի գերազանց կերպով։ Քննությունների ժամանակ պարզվեց, որ ընդունվելու հնարավորությունը հարցականի տակ է՝ պատմությունից ստացած ցածր գնահատականի պատճառով։ Հայոց լեզվի և գրականության քննության ժամանակ ընդունող դասախոսները, բարձր գնահատելով իմ պատասխանը, ներկայացրին առարկայական հանձնաժողովի նախագահին՝ Սերգեյ Գալստյանին՝ գերազանց գնահատելու համար։ Նախագահն իմ պատասխանները գնահատեց բարձրագույն նիշով և ասաց, որ չընդունվելու դեպքում հաջորդ տարին դիմեմ բանասիրական ֆակուլտետ։

Եվ եղավ այնպես, ինչպես նախատեսված էր։ Հաջորդ տարին ես հայտնվեցի բանասիրականում։ Գրված էր։

-Մարդիկ հաճախ իրենց կյանքի համար ունենում են մի քանի հնարավոր տարբերակներ, որոնցից մեկն է իրականանում միայն (կամ նույնիսկ ոչ մեկը), իսկ Ձեզ համար կա՞ մի երկրորդ այդպիսի տարբերակ՝ եթե ոչ լեզվաբան, ապա՞:

-Այս հարցադրումը կապվում է առաջինի հետ։ Կյանքում նախընտրած բոլոր տարբերակները կապվում են բարձրագույն կրթություն ստանալու հետ։ Ես հաստատորեն որոշել էի պատմաբան դառնալ. թերևս բնատուր հիշողության շնորհիվ անգիր գիտեի հայոց պատմության, Ռուսաստանի (այն ժամանակվա՝ ԽՍՀՄ) և համաշխարհային պատմության առանցքային դեպքերն ու դրանց տարեթվերը, պատմական դեմքերին՝ իրենց ժամանակաշրջաններով, մշակույթի գործիչներին՝ իրենց ստեղծագործություններով. հիանում էի Հին Հռոմի, Հին Հունաստանի, Հին Եգիպտոսի, Հին Հնդկաստանի հերոսական անցյալով, իմ սիրած հերոսներն էին Հաննիբալը, Ալեքսանդր Մակեդոնացին, Հուլիոս Կեսարը, Սպարտակը, Լեոնիդասը, Զրադաշտը, Գաուտամա Սիդհարթան (Բուդդան), հետագայում՝ Սուվորովը, Նապոլեոն Բոնապարտը և շատ ու շատ ուրիշներ։ Ես հիացած էի Ֆրանսուա Ժան Շամպոլեոնի սխրանքով, որը կարողացավ վերծանել եգիպտական գաղափարագրերը, Անտոնիո Գաուդիի տաճարակերտման մտքի թռիչքով, Միքելանջելոյի և Ռոդենի քանդակներով, Բորոբոդուրի տաճարական համալիրով և Փարիզի Աստվածամոր տաճարի ներդաշնակ ճարտարապետական լուծումներով…

Ինձ բախտ չվիճակվեց խորանալ համաշխարհային պատմության գաղտնիքների մեջ, սակայն չեմ դժգոհում. բանասիրական կրթությունն էլ հեռու չէ պատմությունից, մանավանդ, որ դրանք շատ հարթություններում խաչաձևվում են, միմյանց լրացնում, միմյանց օգնում։ Պատմաբանը պետք է նաև բանասեր լինի, ինչպես նաև բանասերը՝ պատմաբան։ Այնպես որ, պատմությունից իմ ունեցած գիտելիքներն օգնում են լեզվաբանական մի շարք խնդիրների լուծմանը՝ մասնավորապես հայերենի և այլ լեզուների ցեղակցության, լեզվական ընդհանրությունների, լեզվական տիպաբանության և հարակից այլ հարցեր քննելու դիտանկյունից։ Ձեր հարցին կպատասխանեմ. եթե ոչ պատմաբան, ապա՝ լեզվաբան։

-Լեզվաբանության մեջ ի՞նչ թեմաներ եք ուսումնասիրում:

-Լեզվաբանությունն անսպառ դաշտ է հետազոտողի համար։ Ինձ հետաքրքրում են այդ դաշտի որոշ վեկտորական ուղղություններ, ինչպիսին են լեզվաբանական ուսմունքների պատմությունը՝ տարժամանակյա և համաժամանակյա կտրվածքներով, լեզվաբանական նորագույն ուղղությունները, հունալատինական փոխառությունները, հայագիտության ոլորտում՝ հայոց լեզվի պատմությունը, հին հայերենի՝ գրաբարի ուսումնասիրությունը, բառարանագրությունը, կաղապարավորման տեսությունը և հարակից այլ հարցեր։

Պետք է խոստովանեմ (անհամեստության թող չթվա), որ այդ բոլոր ուղղությունների վերաբերյալ հրատարակել եմ մենագրություններ և դասագրքեր (գրաբարի բառարաններից մեկը 2016 թ․-ին տպագրվել է Վենետիկում՝ Մխիթարյան Միաբանության ֆինանսական աջակցությամբ և հովանավորությամբ)։

-Ի՞նչ խնդիրների է առնչվում հայերենն այսօր, և ինչպիսի՞ տեղաշարժեր կան հայ լեզվաբանության բնագավառում:

-Հայերենն այսօր առնչվում է անտարբերության խնդիրներին։ Հայերենը ենթարկվում է այլալեզու ազդեցությունների և, այսպես ասած, լեզվական ագրեսիայի. առայժմ որևէ կառույց կամ կազմակերպություն չի կարողանում լուծել լեզվի անաղարտության և պահպանության հրատապ խնդիրները։ Մյուս կողմից՝ հայերենը կարիք ունի նոր մեթոդաբանությամբ խորազնին ուսումնասիրության՝ անշուշտ ներկայի և անցյալի փորձը անվերապահորեն հաշվի առնելով։ Մինչդեռ մեզանում լեզվաբանական միտքը խիստ սահմանափակված է մանրաթեմայնությամբ, առանց լրջագույն խնդիրների ուսումնասիրության, առանց միջազգային ասպարեզ դուրս գալու գիտական պատրաստվածության։ Առանց հին ու նոր օտար լեզուների իմացության հնարավոր չէ լեզվաբանական առանցքային հարցեր ուսումնասիրել։

-Արդյո՞ք տեղեկատվական տեխնոլոգիաների այս ժամանակաշրջանում բանասիրությունը մրցունակ մասնագիտություն է, և որքանո՞վ է երիտասարդությունը հետաքրքրված դրանով:

-Եթե նկատի ունենանք այն հանգամանքը, որ տեղեկատվական տեխնոլոգիաները խարսխվում են լեզվի և լեզուների իմացության վրա, որ մեքենական թարգմանությունը պահանջում է լեզվի (լեզուների) և լեզվաբանության (համակարգչային լեզվաբանության, տեքստի լեզվաբանության, հաղորդակցական լեզվաբանության) իմացություն, ապա ակնհայտ է դառնում բանասիրության մրցունակության և պահանջվածության կարևորությունը։ Այլ հարց է, թե շրջանավարտները կամ մասնագետները որքանով են բավարարում տեղեկատվական տեխնոլոգիաները կառավարելու պահանջները։

Այս հարցերում երիտասարդության հետաքրքրվածության աստիճանը պայմանավորված է նրանց իմացության մակարդակով և այն հանգամանքով, թե նրանք որքանով են պատկերացնում իրենց ապագան տեղեկատվական տեխնոլոգիաների դաշտում։

-Ձեր կարծիքով, ի՞նչ պետք է անել, որ երիտասարդների և երեխաների շրջանում մեծանա հետաքրքրությունը մայրենիի նկատմամբ:

-Երիտասարդության շրջանում մայրենիի նկատմամբ հետաքրքրություն արթնացնելու շատ տարբերակներ կան։ Հարցն այն է, թե երիտասարդության ո՛ր շերտը նկատի ունենք. աշակերտների՞ն, ուսանողների՞ն, թե՞ մեկ այլ շերտի։

Կարծում եմ՝ հետաքրքրություն արթնացնելը պայմանավորված է երկու հանգամանքով՝ մասնագետի պատրաստվածության մակարդակով և սովորողների հետաքրքրվածության աստիճանով։ Եթե դրանք միմյանց ներդաշնակում են, կարելի է արդյունք ակնկալել, այլապես սայլը տեղից չի շարժվի։ Չկա պատրաստի դեղատոմս, որ բոլորին բավարարի։ Եթե գործ ունենք աշակերտների հետ, պետք է նրանց մղել կարդալու հայոց պատմության, հայ եկեղեցու, հայ մշակույթի, արտերկրի հայագիտական կենտրոնների վերաբերյալ գրականություն, ցույց տալ հայերենի և ցեղակից (քույր) լեզուների առնչությունները՝ բառային մակարդակով, նրանց հանձնարարել ինքնուրույն գտնելու լեզվական առնչությունները ներկայացնող օրինակներ և նմանօրինակ այլ հանձնարարականներ տալ։

Ուսանողների պարագայում ավելի հեշտ և համոզիչ մեթոդներ կարելի է գործադրել։ Հետաքրքրություն առաջացնել հին հայերենի նկատմամբ, բացատրել, որ այդ լեզվով թարգմանվել է Սուրբ Գիրքը, որ մեր պատմիչները ստեղծագործել են այդ լեզվով, որ այդ լեզուն ուսումնասիրում են աշխարհի հայագիտական նշանավոր կենտրոններում, որ այդ լեզվի ուսումնասիրության վեհ գործին էին նվիրվել Մխիթարյան միաբանները՝ մեզանից ուղիղ երեք հարյուր տարի առաջ և առայսօր շարունակում են այդ հայրենանվեր առաքելությունը… Պետք է գրաբարի և աշխարհաբարի քերականական կառուցվածքների համեմատական ուսումնասիրություն կատարել և հանձնարարել նրանց նույնատիպ աշխատանքներ՝ իբրև քննության առարկա ունենալով լեզվական համատիպ որևէ իրողություն և այլն։ Բուհական համակարգում այս հարցերի ուսումնասիրությունը հենց այդ նպատակին է ծառայում և, կարծում եմ, որոշակի արդյունք տալիս է։

-Կխնդրեի նշել Ձեր գիտական հրապարակումները, և արդյո՞ք երբևէ փորձել եք Ձեր ուժերը գեղարվեստական ստեղծագործության ոլորտում:

-Իմ գիտական հրապարակումներն ընդգրկում են քսան գիրք (դպրոցական և բուհական դասագրքեր, բառարաններ, մենագրություններ), որոնք վերաբերում են հին հայերենին, գրաբարի բառարանագրությանը, ընդհանուր լեզվաբանությանը, հայերենի բառակազմական և ձևաբանական կաղապարներին, խոսքիմասային տարարժեքությանը, բառակապակցական իմաստաբանությանը, գրաբարի և միջին հայերենի դարձվածային միավորներին և այլ հարցերի։ Հրատարակել եմ շուրջ 150 գիտամեթոդական հոդվածներ՝ նվիրված հայոց լեզվի տարաբնույթ հարցերի ուսումնասիրությանը՝ լեզվի դասավանդման խնդիրներին, ժամանակակից լեզվաբանական ուղղություններին, Աստվածաշնչի լեզվի պատկերավորման համակարգին, Աստվածաշնչի բառային կազմի քննությանը և այլն։ Արտասահմանյան հոդվածներում արծարծել են գրաբարի և գերմաներենի, գրաբարի և լատիներենի քերականական կառուցվածքների տիպաբանական ընդհանրությունների հարցեր, հնդեվրոպական լեզուների քերականական համանունության ընդհանուր խնդիրներ (հայերենի լեզվական նյութի հիման վրա) և այլն։ Ամբողջովին նվիրված լինելով լեզվաբանական հարցերի ուսումնասիրությանը՝ իմ մտքով չի անցել ուժերս փորձել գեղարվեստական ստեղծագործությունների ոլորտում, թերևս, կարծում եմ, կարելի է քայլ անել. հիմա բոլորն են քայլ անում։ Երբ վերջերս խմբագրում էի Արթուր Ադամովի «Պիեսներ» ժողովածուն՝ ֆրանսերենից Սաթենիկ Խաչատրյանի թարգմանությամբ, զգացի, որ որքան լեզվաբան եմ, գուցե նույնքան էլ՝ գրող կամ գրականագետ, և գրական ճաշակի զգացողություն ունեմ՝ Ա.Ադամովի լեզուն փոքր-ինչ հայացնելու առումով։ Արժե մտածել այդ մասին։ Լուիս Քերոլը կարծեմ մաթեմատիկոս է եղել, թեև աշխարհին հայնի է որպես գրող՝ «Ալիսը հրաշքների աշխարհում» գրքով։

-Ո՞րն է Ձեր ամենասիրելի գիրքը, և ինչո՞ւ:

-Բնականաբար բազմաթիվ գրքեր եմ կարդացել՝ սկսած դպրոցական նստարանից։ Այդ առումով շատ դժվար է ասել, թե ո՛րն է իմ ամենասիրելի գիրքը։ Դրանք շատ-շատ են, սակայն գիրք կա, որ պատանեկության տարիներից ինձ ուղեկցում է, և ինչքան գրքեր էլ կարդացել եմ, միևնույն է, այն մնացել է թերևս իմ ամենասիրելի գիրքը կամ գրքերից մեկը։ Դա Ռաֆայել Սաբատինիի «Նավապետ Բլադի ոդիսականը» գիրքն է։ Ինչո՞ւ է այդ գիրքը շուրջ կես դար ինձ ուղեկցում։ Նախ ասեմ, որ այն արկածային վեպ է, որի սյուժետային հենքը շատ ներդաշնակ է պատանեկան տարիքի ցանկացած մեկի հոգեկան աշխարհի հետ։ Ինձ վրա մեծ տպավորություն է գործել վեպի գլխավոր հերոսի՝ Նավապետ Բլադի կերպարը, որ ուժեղ, աննկուն և նպատակասլաց բնավորություն ունի։ Իբրև անգլիական ինքնակալության դեմ խռովարար՝ երիտասարդ բժիշկն աքսորվում է Կարիբյան ծովի կղզիներից մեկը։ Նա, գրեթե ստրուկի կարգավիճակով, միանում է կղզու մյուս աքսորյալներին և, ի դժբախտություն իրեն, սիրահարվում է կղզու նահանգապետի դստերը՝ Արաբելլա Բիշոպին։ Դեպքերի զարգացումը հանգեցնում է նրան, որ աքսորյալ բժիշկը իր համախոհների հետ գրավում է կղզու վրա հարձակված ծովահենական նավը, ինքն էլ դառնում է հռչակավոր ծովահեն՝ ի սարսափ Կարիբյան ծովն ակոսող նավերի։ Նավապետ Բլադն իր հրամանատարական նավն անվանակոչում է Արաբելլայի անունով, նվաճում է իր նախկին աքսորավայր կղզին, ի վերջո հասնում է նույն կղզու նահանգապետի աստիճանին և ամուսնանում Արաբելլայի հետ։ Անշուշտ, դրանից հետո ես բազմաթիվ գրքեր եմ կարդացել, սակայն Ռ.Սաբատինիի վեպը մնացել է իմ հոգևոր աշխարհում որպես ամենասիրելի և անմոռանալի ստեղծագործություն։

-Ըստ Ձեզ, արդյո՞ք մտավորականը պետք է զբաղվի միայն իր նեղ մասնագիտական ոլորտով, թե՞ քաղաքացի լինելը պարտադիր է:

-Մտավորականը, ինչպիսի մասնագիտություն էլ ունենա, չի կարող լիարժեք մարդ համարվել, եթե չի ապրում ժամանակի հոգսերով, ազգային խնդիրներով, եթե չի ըմբռնում ժամանակի քաղաքական իրավիճակը, չի կողմնորոշվում գլոբալ խնդիրների ու մարտահրավերների խաչմերուկներում։ Նա պարտավոր է իր տեսակետն ու կարծիքը հայտնել հանրային ԶԼՄ-ներով, հանդես գալ առաջարկություններով և ուղիներ ցույց տալ խնդրահարույց իրավիճակներում։ Մտավորականը չպետք է պարփակվի իր հոգևոր դաշտում. այդ դեպքում նա կհայտնվի հոգևոր վակուումում, և նրան անօդ տարածությունից դուրս բերել չի կարող նույնիսկ իր մասնագիտական հզոր պատրաստվածությունը։ Դեռևս դպրոցական նստարանից հիշում եմ Ալ. Նեկրասովի խոսքերը. «Նախ՝ քաղաքացի, ապա՝ պոետ»։ Այնպես որ, մասնագետ լինելուց առաջ, նախ պետք է քաղաքացի լինել։

-Ինչպե՞ս եք վերաբերվում կրոնի (հավատքի, Աստծո, աշխարհաստեղծման) գաղափարին:

-Բոլոր գերհզոր կրոնները, մասնավորապես՝ զրադաշտականությունը, բուդդայականությունը, քրիստոնեությունը, մահմեդականությունը, հինդուիզմը և այլն, կոչված են մարդ արարածին մաքրագործելու, նրան զերծ պահելու երկրային ախտերից, կոչված են նրան լուսավորելու և, ի վերջո, Գերագույն ոգուն մերձեցնելուն։ Բոլոր կրոններն այս գերագույն գաղափարը մատուցում են յուրովի։ Զրադաշտը, Բուդդան, Քրիստոսը, Մուհամմեդը, Կրիշնան, Վիշնուն, Շիվան և այլ աստվածությունները, տիրանալով երկնային ոլորտներին, զբաղված են երկրային արարածների ճակատագրերը տնօրինելով։ Այս առաքելությունը գերազանց էին կատարում հին հունահռոմեական դիցարանի աստվածությունները՝ հզորագույն Զևսի գլխավորությամբ։ Կրոնները կամ կրոնական ուսմունքները կոչված էին մարդկանց պահելու բարոյականության դաշտի սահմաններում. դա բացարձակ արժեք է, և աստվածությունների երկրային սպասավորները կոչված էին տարածելու իրենց երկնային տերերի (ԳԵՐԱԳՈՒՅՆ ՈԳԻՆԵՐԻ) պատվիրանները։

Ես դրականորեն եմ վերաբերվում կրոնի գաղափարին, որ ներառում է հավատքի գաղափարը։ Կարծեմ Հեգելն է ասել. «Առանց կրոնի (հավատքի) մարդ արարածը կա՛մ գազան է, կա՛մ աստված»։ Հետևաբար, մեզանից ոչ ոք չի ցանկանա գազան կամ աստված դառնալ։

Մեր սերունդը մեծացել և սնվել է աստվածամերժության, ասել է թե՝ աթեիզմի գաղափարներով։ Երբ Ռուսաստանում խավարամոլ ամբոխը սպանեց Ռոմանովների արքայատոհմի վերջին մոհիկանին և երկնքից վտարեց Աստծուն ու նրա հրեշտակներին, երկրի վրա տիրեցին չարի ուրվականները։ Ժամանակը մաքրագործեց երկնային ոլորտները, որոնք պղծվել էին մարդու ձեռքով, մաքրագործեց, և կապույտ մշուշից անդին երևաց… Աստծո կերպարը… Մենք հավատում ենք Աստծուն։ Ամերիկյան թղթադրամի (դոլարի) վրա գրված է ամերիկացիների հավատքի բանաձևը. In God we trust։

Կարծում եմ, հավատքը պետք է անջատել աշխարհաստեղծման գաղափարից։ Եթե աշխարհ ասելով՝ նկատի ունենք Երկիր մոլորակը, որ համայն տիեզերքի կառուցվածքային բաղադրիչներից մեկն է, պետք է խոստովանել, որ այստեղ Աստծո մատը խառը չէ. կոսմոգենիան ֆիզիկական նյութի պահպանման և փոխակերպման հետևանք է։ Աստծո գոյը տիեզերքում ներդաշնակություն է ապահովում, որի կենսատու շողերը ջերմացնում են Երկիր մոլորակը…

-Որո՞նք են Ձեզ համար ամենագնահատելի մարդկային արժանիքները:

-Մարդ արարածի հոգեկերտվածքի խճանկարում կան և՛ դրական, և՛ բացասական գծեր։ Բացասական գծերը միշտ էլ անախորժություն և տհաճություն են պատճառում դիմացինին։ Մարդուն գնահատում են դրական արժանիքների համատեքստում։ Կարծում եմ, դրական արժանիքները մարդու բարոյական նկարագրի անբաժան մասն են կազմում, որոնք հիմնականում ժառանգական գենային հատկանիշներ են՝ ինչ-որ տեղ այն կրող անհատից անկախ։

Ինձ համար մարդու ամենագնահատելի արժանիքներից են կրթական բարձր մակարդակը, ազնվությունն ու հավատարմությունը, բարոյական առաքինությունը և այլն։

Կիրթ անհատի համար մտքի հորիզոնը լայնարձակ է. ինչքան մարդ բարձրանում է, այնքան հեռուն է տեսնում։ Այստեղ արժե հիշել, թե ո՛րն է Խաչատուր Աբովյանի մեծությունը. այն դեպքում, երբ գրեթե բոլոր բանաստեղծներն ու գրողները ստեղծագործում էին՝ հայացքները Արարատի գագաթին հառած, Խ.Աբովյանն աշխարհին նայում էր Արարատի գագաթից՝ հայացքն ուղղած անծայրածիր հորիզոններին։ Եվ այդ հորիզոնի մեջ նա տեսավ հայ ժողովրդի փրկության խարիսխը՝ կրթություն, լուսավորություն և հավատարմություն ազգային արմատներին…

Մարդուն բնութագրող կարևորագույն հատկանիշներից է առաքինությունը։ Առաքինի մարդը զերծ է մնում դարի ախտերից, նրան խորթ են նենգությունն ու բանսարկությունը. առաքինի մարդը բարոյականության տիպար է, օրինակ՝ բոլորի համար։

Առաքինության դասական օրինակը տալիս է աստվածաշնչյան Ղովտը, որ պատրաստ էր իր դուստրերին զոհաբերել հանուն Սոդոմ և Գոմոր քաղաքների բնակիչների փրկության։ Սակայն այդ քաղաքներն այնքան էին թաղվել անբարոյականության ճահիճը, որ Աստված չընդունեց Ղովտի զոհաբերությունը և կործանեց մեղքերի մեջ թաթախված քաղաքները…

Մինչդեռ Ղովտի դուստրերը չարաշահեցին հոր առաքինությունը…

Մարդու բնավորության մեջ ազնվությունը գերագույն արժեք է. լինել ճշմարտախոս և անաչառ, մտքերն արտահայտել համարձակորեն և չկասկածել ճշմարտության հաղթանակի հարցում։ Լատինական թևավոր խոսքը հնչում է դարերի խորքից. Amicus Plato, sed magis amica veritas (Պլատոնն ընկերս է, բայց ճշմարտությունն ավելի եմ սիրում):

1700թ. Ջ. Բրունոն խարույկ բարձրացավ այն բանի համար, որ հավատարիմ մնաց իր գաղափարին, իր դավանած սկզբունքներին. նա չդրժեց իր գիտական կրեդոն, իր կյանքով հատուցեց իր գիտական սխրանքի համար և ժամանակի ու տարածության մեջ մնաց Արեգակնային համակարգի բացահայտման ռահվիրան այն դեպքում, երբ Գալիլեո Գալիլեյը, վախենալով ինկվիզիցիայի սպառնալիքներից, հրաժարվեց իր ուսմունքից՝ փրկելով սեփական կյանքը։

Պատմությունը հիշում է թե՛ Ջ. Բրունոյին, և թե՛ Գ. Գալիլեյին…

marine israyelyan

«Սոխակի տղան» և «Վերք Հայաստանին»

 Համեմատական վերլուծություն

1886-87 թվականներին «Արևելյան մամուլի» էջերում հրապարակվեց Վրթանես Փափազյանի «Սոխակի տղան» վիպակը: Ազգային մշակույթի ու դպրոցների նկատմամբ ցարիզմի սանձարձակ արշավանքները խորին զայրույթով էին համակել հայ դեմոկրատիային: Երիտասարդ գրող Վրթանես Փափազյանն իր այս վիպակով առաջինն է ձեռնամուխ լինում Արևելյան Հայաստանի «տիրոջ» գեղարվեստական մերկացմանը՝ լայն կտավի վրա: Վիպակի կոնֆլիկտային երկշերտ կառույցի մեջ հեղինակը զուգորդում է մի կողմից ցարիզմի և հայ գյուղացիության քաղաքական հակադրության պարագան, իսկ մյուս կողմից՝ սոցիալական ընդվզումները ազգի բուն ներսում: Վիպակի գլխավոր հերոս Կարապետը՝ Սոխակի տղան, իր ընկերների՝ Առաքելի, Ջհանգիրի, Գրիգորի և այլ ըմբոստների հետ, պայքարում է և՛ պետության, և՛ ազգային բուրժուազիայի դեմ: Նրանք իրենց առջև նպատակ էին դրել դեմառդեմ ելնել ցարական չինովնիկության և արևելահայ գյուղացիության հարստահարիչների դեմ, պաշտպանել նրանց շահկատարություններից հողագործ հայի արդար հացն ու ոտնահարված իրավունքները: «Բլբուլի տղան նախախնամություն էր ո՛չ միայն Արարատի, այլև բոլոր Կովկասի ժողովրդյան համար, ահարկու հրեշտակ կաշառակուրծ մարդերի և քաղաքի ավազակների համար»: Վեպի բուն գաղափարը արտահայտվում է գլխավոր հերոսի խոսքերում. «Մեռնիլ, այո՛… Ինչ է կյանքն այսուհետև ինձ համար… Կմեռնիմ, սակայն պետք է դեռևս փոքր-ինչ էլ հնձել «Չինովնիկների» արտը… Պետք է ոչնչացնել հայերիս այս սարդերն և ապա մեռնիլ»: Գրականագիտության մեջ իրավացիորեն նկատվել է, որ «Սոխակի տղան» կրում է «Վերք Հայաստանիի» ազդեցությունը: Եվ ըստ այդմ՝ այս երկու ստեղծագործությունները ունեն մի շարք ընդհանրություններ: Առաջինը՝ երկու վեպերի հերոսներն էլ կոչվում են Աղասի և քանաքեռցի են: Փափազյանն ինքն է հիշատակում Վերքի հերոսին, ասելով, որ իր հերոսը երկրորդ Աղասին է: «Քանաքեռցին չի մոռանալ յուր հայրենակիցը, նրա գերեզմանը գտնվում է այնտեղ-բլրի գագաթին շինված եկեղեցվո դռան մոտ. ամեն օր քանաքեռցին համբուրում է գերեզմանը. գյուղական կինն երազում է Աղասիին, և այդպես եղավ, որ քանաքեռցի Կարապետի Մարիամ կինը 1856-ին ծնավ յուր որդին, դեմքով ճիշտ նման Աղասիին, և անունը դրվեցավ Աղասի: Մարիամ յուր հղիության միջոցին Աղասիի պատկերն ուներ յուր աչքի առջև և երբ ծնավ՝ Արարատին տվավ երկրորդ Աղասի մը…»:

Թեև հերոսի անունը Աղասի էր, սակայն վեպում նա կոչվում է հոր անունով՝ Կարապետ, իսկ ավելի հաճախ՝ Սոխակի տղա: Վիպական ամբողջ տարածքում զգացվում է աբովյանական շունչը, և ինչպես նշել է Աշոտ Օհանյանը, «Սոխակի տղան» Աբովյանի վեպի յուրատեսակ շարունակությունն է: Այն ժամանակագրորեն հաջորդում է «Վերքին»: Եթե «Վերք Հայաստանին» պատկերում էր Արևելյան Հայաստանում պարսկական գերիշխանության ծանր տարիները, հարստահարությունները, դրանց դեմ ժողովրդի պայքարը Աղասու կերպարով և ռուսական հովանին փրկության ափ դիտելը, ապա Փափազյանի վեպում արդեն պատկերվում է ռուսական իշխանության պարագան: Հայտնի է, որ «Վերքը» գրելուց հետո Աբովյանն ինքն էլ կասկածում էր, արդյոք ճի՞շտ էին իր արտահայտած գաղափարները ցարական իշխանության մասին: «Օրհնվի են սհաթը, որ ռսի օրհնած ոտը հայոց լիս աշխարհը մտավ և ղզլբաշի չար շունչը մեր երկրիցը հալածեց… Աստծուն փառք տանք, որ մեր աղոթքը լսեց, մեզ ռուս թագավորի հզոր աստվածահաստատ ձեռքի տակը բերեց»: Իսկ Աբովյանից մի քանի տասնյակ տարի հետո ռուս թագավորի հզոր «աստվածահաստատ» ձեռքը անսքող դաժանությամբ կտրտում էր հայ ժողովրդի կենսական երակները, ոտքի տակ նետում ու ճզմում, տրորում նրա սրբության սրբոցը՝ դպրոցը, մշակույթը, լեզուն: Այսինքն՝ հայ ժողովուրդը՝ փրկվելով ֆիզիկական ոչնչացումից, կանգնում էր ուծացման անխուսափելի վտանգի առջև, բախվում ցարիզմի սառը և հաշվենկատ քաղաքական ծրագրին, որը 80-ական թվականներին հանգեց չափեր չճանաչող հանդգնության: «Արարատյան նահանգում ռուս «քաղաքակրթյալ» կոչվող իշխանության մեջ գյուղացին չգիտե, թե որտեղից է գալիս հարվածն, ով է հարվածողն և զենքն, այստեղ կողոպուտները, բարբարոսները կառավարության պաշտոնյաներ էին, և քաջալերվում էին նորանից… Այստեղ ևս առևանգվում էին կույսեր, այստեղ ևս ամուսինն յուր աչքով տեսնում էր կնոջ բռնաբարվիլը»: Երկրում տիրող այս վիճակի դեմ էր ելել Սոխակի տղան՝ իր խմբով: Վեպում նշվում է, որ Սոխակի տղան ազգակցական կապերով կապված է Աբովյանի Աղասու հետ և նրա նման, սա ևս օժտված է բազմաթիվ բարեմասնություններով, և հատկապես, աչքի է ընկնում իր արդարամտությամբ: Գովերգվում են նրա արտաքին-ֆիզիկական տվյալները՝ «Ծնված լինելով քաջառողջ կազմվածքով, մանկությունից ի վեր սիրում էր ձի նստիլ, հրացան արձակել և սուր խաղացնել»:

Թե ինչու էր հերոսը կոչվում Սոխակի տղա, հեղինակը բացատրում է այսպես՝ «Քսաներկու տարեկան էր. գյուղացիք այժմյանից նորա անունը Սոխակի տղա էին կնքել, որովհետև անմխիթար մարդուն, ինչպես որ սոխակի երգը հանգչեցնում է, Աղասին էլ յուր խոսքերով քաջալերություններովը հանգստացնում էր յուրաքանչյուր գյուղացու, հաշտեցնում էր նոցա մեջ եղած կռիվները, բարին հարգում էր նորան, իսկ չարն ատում, որովհետև վախենում էր նորանից: Ամեն ոք գիտեր, որ սոխակի որդու տված գավազանի հարվածը նշանավոր էր»: Փափազյանի վեպի նմանությունը Աբովյանի վեպին արտահայտվում է նաև նրա ողբերգական ավարտով. խնջույքում արբեցած Սոխակի տղային, որին տանուտեր Հայրապետը կազակներից թաքցրել էր խոտի դեզի մեջ, այրում են նույն այդ դեզի մեջ: «Մեկնիմեկ մի քանի խուրձեր վար թափվեցին, դեզը փլեց և կրակի մեջ տեսնվեցավ մի դաժան ստվեր, այրվող և ծփացող մազերով, ձեռքերը առաջ տարածած, դեմքը հանդարտ, և սակայն աչքերը կատաղությամբ ուղղած դեպի չինովնիկը…»: Իսկ վերջին պատկերում, ուր նկարագրվում է Աղասու ընկեր Գրիգորի այցը ընկերոջ և նրա սիրեցյալ Վարդուհու գերեզմանին, տեսնում ենք Վերքի «Զանգի» հավելվածի ազդեցությունը:

«Իմացավ, որ մի անհայտ ձեռք գերեզմանի մեջ միացրել է երկու սիրողներին. Կռթնեց ուռենիին, արտասվեց, ապա կռացավ և գրեց գերեզմանի վրա Սոխակի Որդվո երգած երգի երկու տեղերը.

… Լուսին, ծածկվիր, ընկերդ հանգչեց,

Գերեզման, բացվիր, սոխակը լռեց…

marine israyelyan

Երջանկության ճանապարհը

-Կա՜ր, դու երջանի՞կ ես,- երևանյան մի խաղաղ երեկո պատուհանից թափանցող զովի ներքո հնչում է անիմաստ թվացող այս հարցը, երբ քրոջս հետ վայելում ենք ազատ օրվա ջերմ գիտակցությունը՝ մի գավաթ սուրճի ընկերակցությամբ:

-Երջանի՞կ… (մտածում է) դե՜, գիտես… Երջանիկ չլինելու պատճառ չունեմ:

-Չէ՛, դա ուրիշ է, դու երջանի՞կ ես,- Փոքրիկ Իշխանի անկոտրում համառությամբ նորից հարցնում եմ և նույնքան համառությամբ ստանում պատասխանը՝ ուղղակի երջանիկ չլինելու պատճառ չունեմ (և այսպես մի քանի անգամ):

-Իսկ գիտե՞ս՝ ես երջանիկ եմ, ո՛չ թե որովհետև երջանիկ չլինելու պատճառ չունեմ, այլ հենց երջանիկ եմ և շա՜տ…

-Ասում են՝ երջանիկ պետք է լինել լուռ,-նկատում է քույրս:

-Իսկ ես չե՛մ ուզում լուռ լինել: Ուզում եմ կիսել այն, բաժանել, որ բոլորը վարակվեն երջանկության ճաճանչներով: Էյնշտեյն պապիկն ասում էր՝ կարելի է ապրել և վստահ լինել, որ հրաշքներ չեն կատարվում, և կարելի է ապրել ու հավատալ, որ կյանքն ինքը հրաշք է: Կա՜ր, ես զգում եմ այդ հրաշքը:

Քույրս ինձ է հառում այն ջե՜րմ, ներողամիտ ժպիտներից մեկը, որ մենք նվիրում ենք ժպտացող փոքրիկ երեխաներին կամ անուղղելի երազողներին: Եվ խորհրդավոր խոսակցության տրամաբանական ավարտը լինում է խորհախորհուրդ մի լռություն:

Լռությո՜ւն… Իսկ ինձ չի լքում այդ երջանկության յուրահատուկ զգացումը, հայացքս էլ ավելի հաճախ է երախտագիտությամբ երկինքները չափչփում:

Բայց ինչո՞ւ երջանկությունը հայտնվում է ամենադժվար պահին և զուգահեռվում հոգու փոթորկուն հողմերի, հույզերի բորբ հրաբուխների ժայթքման հետ, և զարմանալի է՝ երջանկությունը սոսկ հաճույքներից ու վայելքներից չի բխում. մեկի քանակական աճը սպառում է մյուսի համը: Ու հիշում եմ արքայազնին, որ աշխարհեաշխարհ երջանիկ մարդու շապիկն էր փնտրում, իսկ նա… Շապիկ չուներ:

Իրականում երջանկությունն ավելի բարդ բաղադրություն ունի, որտեղ տառապանքներն ու դժվարությունները միահյուսվում են, վերելքներն ու անկումները զուգակցվում, բարձրանում է հիասթափության իններորդ ալիքը և հեղվում արցունքների գուռի մեջ, կյանքի զոհասեղանին ժպիտներ են մորթվում և ժխորի մեջ կորչում անմահ կուռքին նվիրաբերվողի աղեկտուր ճիչերը:

Աշխարհի հոշոտող աչքերի դեմ մե՛րկ լինել և կարողանա՛լ պահպանել հաղթողի հպարտ կեցվածքը, մե՜ն-մենակ մարտնչել ծովի խելագար, անիմաստ ալիքների դեմ և մնալ կանգուն՝ նվիրական նպատակն արդարացնող բոլոր միջոցների գործադրմամբ: Մենա՜կ, իսկ ո՞վ էր ասել, թե ոտքերս ծակծկող փոշեպատ ուղիներում ուղեկից պիտի ունենայի: Մենա՜կ, իսկ ո՞վ էր ասել, թե նետվող բազմաթիվ քարերից հովանոցի պես թիկունքս պաշտպանող պիտի ունենայի: Մենա՜կ, և մի՞թե մարդ մենակ չպիտի անցնի սեփական առեղծվածը բացահայտող խավարամած ուղին, որ հետագայում վայելի բարձունքների բերկրանքը, ինչպես հեքիաթների իմաստուն ծերունին է սիրում ասել:

Մարդը երջանիկ է, երբ գտնում է սեփական առեղծվածի բանալին, և ոտքերիս տակ ի՛մ առեղծվածի առաջին աստիճաններն եմ զգում…

Ով արհամարհալից համարձակությամբ ձեռնոց է նետում կյանքին, մտնում է արյունաբույր ճակատամարտի մեջ, բայց կյանքը հարգում է հավասար խաղացողներին:

Նպատակի ուժն է, որ լեռներ է ճեղքում. ես լեռներ չեմ ճեղքի, ես կփոշիացնեմ մարդկանց հոգու ժայռերը ո՛չ թե բիրտ քամիների շուրթին ցանելու, այլ իմ քրտինքով ու արցունքներով ջրելու համար, և հավատում եմ՝ ժայռափոշին մի օր արգասաբեր հող է դառնալու, որի վրա խանդաղատության վարդեր պիտ բուսնեն:

Երբ առավոտը բացվում է մեղմ անձրևի ականջահաճո մեղեդով, իսկ հեռվում մառախլապատ հորիզոնի ճերմակաթույր կտավն է, մշուշում է հոգիս և միտքս լողում Հադեսի ոտքը տանող ճանապարհների գնահատման մեջ. կարծում էի՝ մարդուն սպանում են տաք ու սառը զենքերով, նույնիսկ՝ խոսքերո՜վ, բայց ո՛չ, մարդուն անտարբերությա՛մբ են սպանում, իսկ արևընթաց ճանապարհին նույնիսկ մահը սարսափելի չէ:

marine israyelyan

Դրսում գարուն է, մեր աչքերում՝ հույս

Դրսում գարուն է, մեր աչքերում՝ հույս, հավատ վաղվա լուսավոր օրվա նկատմամբ, բայց ինչպե՞ս գա այդ լուսավոր օրը, երբ մենք ամեն օր արգելում ենք նրան գալ:

19-րդ դարի հանճարի բարձունքից Նիցշեն հնչեցնում էր մարդկության ահեղ դատավճիռը. «Աստված մահացավ. մե՛նք սպանեցինք նրան»: Մեր շուրջը, մեր լուսավոր աչքերի դեմ, մեր սրտերում արդեն ո՜րերորդ անգամ մենք սպանում ենք աստծուն: Նա սպանվում է այն մարդու սրտում, որը յուրացնում է մանկատան բյուջեն՝ ևս մի անգամ ապտակելով կյանքի դաժան ձեռքից ապտակված մանուկներին: Աստված սպանվում է վատ ուսուցչի և այն բժշկի սրտում, որն սկսում է մարդուն նայել որպես հերթական գործի և փորձում նրա դժբախտությունից առավելագույն շահ կորզել: Ժողովուրդն ասում է՝ հարուստի սխալները փողն է ծածկում, բժշկինը՝ հողը: Եվ գարնան այս կյանքով լեցուն օրը համրորեն իրար են հավաքվում մի թարմ գերեզմանի երկու եզրեր ու եղբայրաբար գրկելով իրար՝ թաքցնում մեր լուսավոր օրվա դեմ շպրտված մի բժշկի հաղթական քմծիծաղ: Ժողովուրդը նաև ասում է՝ մի կաթիլ յուղը կարող է մի ողջ կարաս մեղրը փչացնել, ու դժվարանում եմ հասկանալ՝ Հիպոկրատի հայ աշակերտների կարասում մե՞ղր է, թե՞ թանձր յուղ: Այսօր Հայաստանում ամենածաղկուն բիզնեսներից մեկը բշժկությունն է դարձել, և սպիտակազգեստ որսորդները հմտորեն իրենց ոստայնն են փաթաթում ձեռքներն ընկած հաճախորդներին (թող ինձ ներեն բոլոր նրանք, որոնց սրտում դեռ մարդկային զգացմունքներ են մնացել, և ովքեր իսկապես արժանի են բժշկի բարձր կոչմանը): Ժողովուրդը բժշկի նկատմամբ հավատ չունի, և պատճառներից մեկն էլ այդ է, որ դանակը ոսկորին հասնելուց հետո են միայն դիմում նրանց: Ձեզ միանգամայն առո՞ղջ եք զգում, դիմեք որևէ բժշկի, և ձեզ բազմակողմանի հետազոտություններից հետո լուրջ դեմքերով կվստահեցնեն, որ դուք այսինչ հիվանդության դեմ խորը և երկարատև բուժման կարիք ունեք, կամ եթե անհապաղ չանեք այնինչ վիրահատությունը, ապա ուղղակի կմեռնեք: Ի վերջո, արդյունքը նույնն է:

Ամեն անգամ, երբ բժիշկներն իրենց պարտքը «բարձր մակարդակով» կատարելուց հետո մարդուն ուղարկում են հավերժական ճամփորդության, տատս պատմում է իր փոքրիկ խնդուկը. «Պոչկեքերիս հմար մի օր Էրևան գնացի մի պռաֆեսրի կուշտը, ասավ՝ պետկ ա անպայման վիրահատես, ասի՝ ինչքա՞ն գարանտյա եք տալի, որ նարկոզից եդ կգամ, ասավ՝ հինգ տոկոս, ասի՝ ես քի խոստանմ եմ դեռ 5 տարի հա՛ստատ ապրիմ,- քմծիծաղում է,- ընդեն դեսը արդեն 15 տարի ա անց կացել…»:

Դրսում գարուն է, իսկ մի թարմ հողաթմբի վրա աջ ու ձախ թափված են մեր հույսի ճերմակ թռչնի արյունոտ փետուրները: