Մանե Տոնոյանի բոլոր հրապարակումները

mane tonoyan

Ավագը լինելու ծանր բեռը

Մեր ընտանիքում ես մեծ զավակն եմ: Ես շատ եմ սիրում իմ ծնողներին և քույրիկիս: Սակայն ինձ երբեմն թվում է, որ նրանք ինձ այնքան էլ չեն սիրում… Հանձնարարությունները չկատարելու համար ինձ հանդիմանում են, իսկ քրոջս` ոչ: Քույրս հաճախ օգտվում է այս դրությունից, նա երբեք չի լսում և երբեք չի ենթարկվում ինձ: Մեծը ես եմ, սակայն միշտ մեղավորը ես եմ: Չեմ հասկանում` ինչու է այդպես…

Ն.Հ.

Շնորհակալություն եմ հայտնում անկեղծ նամակիդ համար:

Մեծ զավակ լինելը բավականին «դժվար գործ է», մանավանդ` երբ  պատասխանատվության առյուծի բաժինը, իսկ երբեմն էլ ողջ պատասխանատվության կրողը համարում են մեծ զավակին:

Սկզբում դա կարող է հաճելի թվալ քեզ. չէ՞ որ «մեծը դու ես» և ինչ-որ առումով դու ստանձնում ես ծնողի դերը: Սակայն մեծ լինելը հաճախ ծնողները նույնացնում են միայն պատասխանատու լինելու  հետ: Երբ քեզ ընդունում են որպես մեծ, դու ինքդ էլ ես սկսում համարել, որ դու մեծն ես և քրոջիցդ էլ սպասում ես, որ նա քեզ պետք է ընդունի որպես իր ծնողի, պետք է լսի և ենթարկվի քեզ: Բայց քրոջդ տեսանկյունից ամեն ինչ այդքան էլ նման չէ քո պատկերացրածին. նա ունի ծնողներ, որոնց պահանջները փորձում է կատարել, և գուցե նրա համար անիմաստ է թվում ունենալ երրորդ ծնողը, կատարել երրորդի պահանջները ևս:

Քո ներկայացրածը նման է իրավիճակի, երբ հրամանատարը  չունի զինվորներ: Իսկ ցանկացած անհաջողություն վերագրում են հրամանատարին և ոչ թե զինվորներին:  Գուցե սրա մասին կռահում է նաև քույրդ` հասկանալով, որ դու ես ցանկացած իրավիճակի միակ պատասխանատուն:

Ի՞նչ է տալիս քեզ այդ կարգավիճակը:

Փորձիր մտածել դրա մասին. ո՞րն է քեզ համար նպաստավոր` լինել հրամանատար և չունենալ զինվորնե՞ր, թե՞ լինել պարզապես քրոջդ գործընկերը` միևնույն ժամանակ, նրանից ակնկալելով աջակցություն և նրա հետ կիսելով պատասխանատվությունը, նրան ևս հնարավորություն տալով լինել պատասխանատու: Եթե կնախընտրես երկրորդը, գուցե կարելի է պայմանավորվել քրոջդ հետ` զրուցելով որպես հավասարը հավասարի հետ:

mane tonoyan

Թեստ՝ երկրաչափական պատկերներ

Հինգ պատկերներից ընտրեք մեկը, որը ձեզ ամենաշատն է դուր գալիս: Իսկ հիմա կարդացեք այն մարդկանց բնութագիրը, ովքեր ընտրում են այս կամ այն պատկերը:

 

Այսպես.

Քառակուսի: Աշխատասիրություն, ջանասիրություն, պահանջմունք և համառություն, որը թույլ է տալիս սկսած գործը հասցնել ավարտին. ահա սրանք են իրական «քառակուսիները»: Համբերատարությունը, դիմացկունությունը և մեթոդականությունը  սովորաբար «քառակուսիներին» դարձնում են իրենց ոլորտի բարձրակարգ մասնագետներ: «Քառակուսիները» սիրում են մի անգամ և վերջնական հաստատված կարգուկանոն. ամեն ինչ պետք է գտնվի իր տեղում և տեղի ունենա իր ժամանակին: «Քառակուսու» իդեալն է ծրագրված, կանխատեսելի կյանքը. նա չի սիրում անակնկալներ և շեղումներ իրադարձությունների սովորական ընթացքից:

Ուղղանկյուն: Անձի ժամանակավոր ձև է, որում կարող են գտնվել մյուս բոլոր կայուն պատկերները կյանքի որոշակի ժամանակահատվածում: Այս մարդիկ բավարարված չեն կյանքի այս շրջանում իրենց վարած կենսակերպով և զբաղված են ավելի լավ վիճակի որոնումներով: Այդ պատճառով ուղղանկյունների լավագույն որակներն են` հետաքրքրասիրությունը, փորձարարությունը, կենդանի հետաքրքրությունը տեղի ունեցող ամեն բանի նկատմամբ և համարձակությունը: Նրանք բաց են նոր գաղափարների, արժեքների, մտածողության և կյանքի ոճերի առաջ, հեշտությամբ են յուրացնում ամեն նոր բան:

 

Եռանկյուն: Սա առաջնորդության խորհրդանիշն է: Իրական «եռանկյունու» ամենաբնութագրական առանձնահատկութունը գլխավոր նպատակի վրա կենտրոնանալու ընդունակությունն է: Եռանկյունները էներգիայով լի, անզուսպ, ուժեղ անձինք են, որոնք ունեն հստակ նպատակներ և որպես կանոն հասնում են դրանց: Նրանք պատվախնդիր և պրագմատիկ անձինք են, կարողանում են իրենց վերադասներին ցույց տալ իրենց և իրենց ենթակաների աշխատանքի արժեքավորությունը: Ճիշտ լինելու և երևույթների ընթացքը կառավարելու պահանջմունքը «եռանկյուններին» վերածում է մշտապես հակառակորդի, ուրիշների հետ մրցակցող անձի:

 

Շրջան: Հինգ պատկերներից ամենաբարյացկամն է: Նրան բնորոշ է բարձր զգայունակությունը, զարգացած էմպաթիան՝ ապրումակցելու, հուզականորեն ուրիշների ապրումներին արձագանքելու ընդունակությունը: «Շրջանները» զգում են ուրիշի ուրախությունը և ցավը որպես իրենց սեփականը: Նրանք երջանիկ են այն ժամանակ, երբ շրջապատում բոլորը համերաշխ են: Այդ պատճառով, երբ շրջանը ինչ-որ կոնֆլիկտ է ունենում, ավելի հավանական է, որ առաջինը շրջանը կզիջի: Նա փորձում է ընդհանուր բաներ գտնել անգամ հակառակ տեսակետներում:

Զիգզագ: Ստեղծագործականության խորհրդանիշն է: Բացարձակ տարբեր, անհամատեղելի գաղափարների համադրումը և դրա հիման վրա ինչ-որ նոր, օրիգինալ բանի ստեղծումը այն է, ինչ դուր է գալիս զիգզագներին: Նրանք երբեք բավարարված չեն այն եղանակներով, որոնցով ինչ-որ բան է արվում այդ պահին կամ արվել է անցյալում: Զիգզագը մյուս հինգ պատկերներից ամենաոգևորվողը, ամենա դյուրագրգիռն է: Երբ նա նոր գաղափար է ունենում, ապա պատրաստ է դրա մասին հայտնել ի լուր համայն աշխարհի: Զիգզագները իրենց գաղափարների անխոնջ քարոզիչներն են և ընդունակ են ներգրավելու շատերին:

mane tonoyan

Որ մասնագիտությունն է ինձ ավելի բնորոշ. թեստ

Երբ ես պատանի էի, մի լավ տանջվեցի, մինչև որոշեցի, թե որ մասնագիտությունը ընտրեմ: Մասնագիտություն ընտրելիս մենք հաշվի ենք առնում շատ տարբեր բաներ՝ մեր կարողությունները, տվյալ մասնագիտության եկամտաբերությունը և պահանջարկը, սեփական ցանկութունից մինչև ծնողների կարծիքը և նրանց երբեմնի երազանքները… Սակայն ընտրությունը կարելի է համարել հաջողված այն դեպքում, երբ հաշվի ենք առնում մեր ոչ միայն ցանկությունները, այլև իրական հակվածությունը, մեր անձի ուղղվածությունը, քանի որ մասնագիտությունը ոչ միայն եկամուտ, այլև կյանքից բավականություն ստանալու միջոց է: Կան մասնագիտկան կողմնորոշման հատուկ կենտրոններ, որտեղ օգնում են մասնագիտության ընտրության հարցում՝ կիրառելով տարբեր հոգեբանական մեթոդներ: Առաջարկում եմ այդ մեթոդներից մեկը՝ մշակված Ե. Կլիմովի կողմից: Հարցարանի միջոցով կարելի է կողմնորոշվել, թե մասնագիտական որ ոլորտի նկատմամբ ունեք հակում և հետաքրքրություն:

Հրահանգ. Ենթադրենք՝ դուք ունեք հնարավորություն անելու այն, ինչ ձեզ դուր է գալիս: Երկու առաջարկվող զբաղմունքներից ո՞րը կգերադասեիք (նշեք նախընտրելի տարբերակները):

Հարցարան

  1. ա. խնամել կենդանիներին

բ.սպասարկել մեքենաները, սարքերը (հետևել, կարգավորել)

  1. ա. օգնել հիվանդ մարդկանց, բուժել նրանց

բ. կազմել աղյուսակներ, սխեմաներ, հաշվիչ մեքենաների ծրագրեր

  1. ա. հետևել գրքային նկարազարդումների, գեղարվեստական բացիկների, պաստառների որակին

բ. հետևել բույսերի զարգացմանը, նրանց վիճակին

  1. ա. նյութեր մշակել (փայտ, գործվածք, մետաղ, պլաստմասա և այլն)

բ. ապրանքները հասցնել սպառողին (գովազդել, վաճառել)

  1. ա. քննարկել գիտահանրամատչելի գրքեր, հոդվածներ

բ. քննարկել գեղարվեստական գրքեր (կամ պիեսներ, համերգներ)

  1. ա. վարժեցնել որևէ ցեղատեսակի կենդանիներ

բ. մարզել ընկերներին (կամ ավելի կրտսերներին) որևէ գործողություն կատարելու հարցում (աշխատանքային, սպորտային)

  1. ա. պատճենել նկարներ, պատկերներ (կամ կարգավորել երաժշտական գործիքներ)

բ. ղեկավարել որևէ տեսակի բեռնատար (վերամբարձ կամ փոխադրիչ) միջոց՝ վերամբարձ կռունկ, տրակտոր, շոգեքարշ և այլն

  1. ա. հաղորդել, պարզաբանել մարդկանց անհրաժեշտ տվյալները

բ. գեղարվեստորեն ձևավորել ցուցահանդեսները, ցուցափեղկերը (կամ մասնակցել պիեսների, համերգների կազմակերպմանը)

  1. ա. վերանորոգել իրերը, ապրանքները (հագուստ, տեխնիկա), կացարանը

բ. փնտրել և ուղղել տեքստերի, աղյուսակների, նկարների սխալները

  1. ա. բուժել կենդանիներին

բ. կատարել հաշվարկներ

  1. ա. ստեղծել բույսերի նոր տեսակներ

բ. կոնստրուկտորավորել, նախագծել արտադրական ապրանքների նոր տեսակներ (մեքենաներ կամ հագուստ, տներ, սնունդ և այլն)

  1. ա. հարթել վիճաբանությունները, մարդկանց միջև կռիվները, համոզել, պարզաբանել, ճշգրտել, խրախուսել, պատժել և այլն

բ. աշխատել գծագրերի, սխեմաների հետ (աղյուսակներ ստուգել, կարգի բերել)

  1. ա. ուսումնասիրել, դիտել ստեղծագործական ինքնագործունեության խմբակների աշխատանքը

բ. դիտել, ուսումնասիրել մանրէների կյանքը

  1. ա. սպասարկել, կարգավորել բժշկական գործիքներ, սարքեր

բ. մարդկանց բժշկական օգնություն ցուցաբերել վնասվածքների, վերքերի, այրվածքների դեպքում և այլն

  1. ա. կազմել ճշգրիտ նկարագրություններ՝ դիտումների, երևույթների, իրադարձությունների, չափվող օբյեկտների մասին հաշվետվություններ գեղարվեստորեն նկարագրել, պատկերել իրադարձությունները
  2. ա. հիվանդանոցում լաբորատոր ստուգումներ կատարել

բ. ընդունել, հետազոտել հիվանդներին, զրուցել նրանց հետ, բուժում նշանակել

  1. ա. գունավորել, նկարներով պատել հաստատությունների պատերը, ապրանքների մակերևույթները

բ. կատարել հաստատությունների մոնտաժ կամ մեքնենաներ, սարքեր հավաքել

  1. ա. հասակակիցների կամ ավելի կրտսերների շրջանում մշակութային արշավներ կազմակերպել դեպի թատրոններ, թանգարաններ, էքսկուրսիաներ, զբոսաշրջային արշավներ կազմակերպել և այլն

բ. խաղալ բեմում, մասնակցել համերգների

  1. ա. ըստ գծագրերի դետալներ պատրաստել (մեքենա, հագուստ), շենքեր կառուցել

բ. զբաղվել գծագրությամբ, կրկնօրինակել գծագրեր, քարտեզներ

  1. ա. պայքարել բույսերի հիվանդությունների դեմ, անտառի, այգու վնասատուների դեմ

բ. աշխատել ստեղնաշարային սարքերի վրա (համակարգիչներ, շարող մեքենաներ)

Աղյուսակում, որը բաժանված է 5 սանդղակների (մասնագիտության ոլորտների) տեղադրեք ձեր արդյունքները և հաշվեք, թե յուրաքանչյուր սանդղակում քանի միավոր եք հավաքել:

 

բնութ. տեխիկ. մարդ նշան գեղ. պատկ.
   
   
     
10ա     10բ  
11ա 11բ 12ա 12բ 13ա
13բ 14ա 14բ 15ա 15բ
16ա   16բ   17ա
  17բ 18ա   18բ
  19ա   19բ  
20ա     20բ  

 

Ընդհանուր առմամբ յուրաքանչյուր սանդղակում միավորների քանակը 0-8-ն է: Որքան բարձր է ձեր հավաքած նիշը, այնքան դուք հակված եք մասնագիտությունների տվյալ բնագավառին:

  • 0–2 միավորը նշանակում է, որ տվյալ մասնագիտական ոլորտի նկատմամբ հետաքրքրությունը գրեթե արտահայտված չէ
  • 3–6 մասնագիտական ուղղվածությունը և հետաքրքրվածությունը արտահայտված են միջին աստիճանի
  • 7–8 մասնագիտական ուղղվածության և հետաքրքրվածության բարձր արտահայտվածություն

Միավորները բաշխվում են ըստ հինգ սանդղակների, որոնք բնութագրում են մարդու կապը հինգ մասնագիտական ոլորտների հետ՝

  1. մարդ-բնություն (ներառում է բուսականության, կենդանիների և անտառային տնտեսության հետ կապված բոլոր մասնագիտությունները)
  2. մարդ-տեխնիկա (տեխնիկական մասնագիտությունները)
  3. մարդ-մարդ (մարդկանց սպասարկման և շփման հետ կապված մասնագիտությունները)
  4. մարդ-նշան (հաշվարկների, թվային և տառային նշանների հետ կապված, այդ թվում` նաև երաժշտական մասնագիտությունները)
  5. մարդ-գեղարվեստական պատկեր (բոլոր ստեղծագործական մասնագիտությունները)

 

mane tonoyan

Ինչո՞ւ ենք հաճախ զայրանում և ինչպես կառավարել այդ վիճակը

Բոլորս էլ զայրանում ենք, սակայն կախված իրադրությունից, մեր վերաբերմունքից, հուզական ինքնակարգավորման հմտություններից, մեր զայրույթն ըստ իր ուժգնության, տևողության կարող է առաջացնել հոգեվիճակների լայն բազմազանություն: Որպես օրինակ կնշեմ մի քանիսը:

Այսպես, մեկը կարող է այնքան հազվադեպ զայրանալ, որ հենց միայն այն փաստը, որ նա զայրացավ, փոխադարձ զայրույթ առաջացնելու փոխարեն առաջացնում է դիմացինի զարմանքը, մյուսը կարող է զայրանալ հաճախ, սակայն հանդարտվել միանգամից, մեկ ուրիշը կարող է երկար ժամանակ թաքցնել իր զայրույթը, սակայն «կրծել իրեն ներսից» և արտաքնապես անտրամադիր թվալ, իսկ կան նաև այնպիսի մարդիկ, ովքեր բառիս բուն իմաստով «քրտնաջան» աշխատանքի արդյունքում վաղուց նվաճել են «ջղային մարդու» պիտակը և քայլում են ահ ու սարսափ տարածելով: Մարդիկ վախենում են նրանց մոտենալ, չեն ցանկանում խլել թանկագին ժամանակը… Վերջին տարբերակում զայրույթի վիճակը դառնում է մի տեսակ կյանքի ոճ` մարդկանց ենթարկեցնելու (արա այնպես, ինչպես ես եմ ցանկանում, թե չէ` կզայրանամ), հակախոհներ չունենալու նպատակով: (Գուցե քրիստոնեության մեջ հիշատակվող ոչ պատահական յոթ մահացու մեղքերի ցանկում հայտնված բարկությունը, նախևառաջ, պետք է պատկերացնել հենց այս տեսքով` կամածին և որպես «գործիք» օգտագործվող զայրույթը):

Ի դեպ` բոլորս էլ կարող ենք դառնալ «ջղային մարդ», եթե ճիշտ ժամանակին չփորձենք կառավաարել մեր զայրույթը: Այս առումով հատկապես որոշիչ շրջան են դեռահասությունը և պատանեկությունը: Ինչու է բռնկունությունը, զայրույթը այցելում հատկապես այդ շրջանում: Սիրելի պատանինե’ր, հիմնական պատճառները երկուսն են:

Առաջին` ֆիզիոլոգիական հասունացման հետ կապված փոփոխությունները, որոնք լարված վիճակում են պահում ողջ օրգանիզմը և նյարդային համակարգը` հատկապես:

Երկրորդ` աշխարհայացքում և առհասարակ հոգեկանում տեղի ունեցող փոփոխություններն են, որոնք միշտ չէ, և բոլորի կողմից չէ, որ հարթ են ընդունվում, և առաջ եկած լարված փոխհարաբերությունները զայրույթի արտահայտման լավ առիթ են:

Ինչպե՞ս  է առաջանում զայրույթը: Պատճառները բազմաթիվ են. հիմնականում զայրանում ենք այն ժամանակ, երբ մեր ծրագրերն իրականություն չեն դառնում, սպասելիքները չեն կատարվում, վտանգ է սպառնում մեզ, մեզ համար կարևոր մարդկանց կամ իրերին ու գաղափարներին և այլն: Զայրույթը նման  է հիվանդության: Այն «անզսպության» որոշակի դրսևորում է և իր հերթին խթան է` հետագայում ավելի բռնկուն դառնալու համար: Յուրաքանչյուր զայրույթի նոպա ճանապարհ է հարթում մյուս անգամ զայրույթի ավելի ազատ դրսևորման համար:

Ինչպե՞ս հաղթահարել զայրույթը: Հաղթահարելու ցանկություն է առաջացնում և, կարելի է ասել, որ հաղթահարման առաջին քայլ է հանդիսանում այդ տարերային վիճակի մասին տեղեկացվածությունը: Այսպես, զայրացած ժամանակ մեր ընկալումները աղճատվում են. ցանկացած բան կարող ենք ընկալել ոչ այնպես, ինչպես դա կա իրականում: Սովորական խոսքը կամ կատակը զայրացած մարդը կարող է չհասկանալ և ընդունել թշնամաբար: Զայրացած մարդու մոտ առաջանում է դիրքրոշում` դիմացինին չլսելու և օբյեկտիվ փաստերը ընկալելու սուբյեկտիվորեն աղճատված ձևով (այս երևույթը նման է «փչացած հեռախոսի»): Սրա արդյունքում մենք կարող ենք հայտնվել հիմար իրավիճակում: Կարելի է թվել բազմաթիվ բացասական այլ հետևանքների մասին, օրինակ.

  • վատանում են մարդկանց հետ փոխհարաբերությունները` մեծացնելով կոնֆլիկտների ռիսկը,
  • առաջանում են կախվածություններ (համակարգչային խաղերից, ծխախոտից, առաջանում են բացասական այլ սովորություններ),
  • դժվարություններ են առաջանում դպրոցում, ընկերական շրջապատում,
  • մարդը դառնում է մտածկոտ, ինչի արդյունքում սխալ գործողություններ է կատարում,
  • զայրույթն ուղեկցվում կամ փոխարինվում է լրացուցիչ բացասական ապրումներով` տխրություն, ամոթ, ընկճվածություն,
  • անդրադառնում է առողջության վրա` առաջացնելով ցավային զգացողություններ, ինչպես նաև լուրջ հիվանդություններ:

Կարծում եմ կհամաձայնեք` արժե չզայրանալ` թեկուզ միայն այս ամենից խուսափելու համար… Հոգեբանական պրակտիկայում զայրութը կառավարելու նպատակով առաջարկում են.

  • Խորը շնչեք գոնե երեք անգամ և ներշնչեք ինքներդ ձեզ, որ ցանկացած խնդիր հաղթահարելի է և յուրաքանչյուր խնդրի կարելի է մոտենալ մի քանի կողմից: Խորը շնչելու «դեղատոմսը» շատերի կողմից ժպիտով է ընդունվում և համարվում է հիմարություն, սակայն զայրացած մարդու համար թերևս ամենադժվար բանը մի վայրկյան ընդմիջելը և խորը շնչելն է: Ի գիտություն` խորը շնչառությունը ինտենսիվորեն թթվածին է մատակարարում օրգանիզմին` թույլ չտալով, որ ուղեղը մթագնի:
  • Փորձեք լսել: Միայն լսելով է կարելի հնարավորություն տալ դիմացինին բացատրվելու, և սա միակ տարբերակն է հասկանալու, թե ինչու եղավ կամ ինչու պիտի լինի այսպես կամ այնպես:
  • Եղեք ավելի հետևողական և պնդեք ձեր ասածը` չհուսահատվելով դա անելու առաջին անհաջող փորձից: Տրվելով զայրույթին` մենք ի վիճակի չենք լինում դիմացինին հայտնելու և հիմնավորելու մեր տեսակետը:
  • Հիշեք մի քանի սխալ որոշում, որ կայացրել եք զայրացած վիճակում…
  • Փորձեք ներել: Մի ներեք սեփական նյարդերի և ինքներդ ձեզ «կրծելու» հաշվին: Մենք ներում ենք այն ժամանակ, երբ մոռանում ենք ցավ պատճառող միտքը և այն մաստակի պես չենք պտտում մեր գլխում:
arxiv

Անուշի ծննդյան օրը

Դասերն արդեն վերջացրել էինք ու դասարանի աղջիկներով ժամ էինք որոշում, որ գնանք Անուշենց տուն: Մենք գոհ էինք, որ Անուշի ծնունդն էր, իսկ գլխավորը` դասարանցիներից ոչ մի տղա չէր գալու:

-Լավ, երեխեք, ես ժամը 2-ին ձեզ կսպասեմ,-ասաց Անուշը ու ափալ-թափալ գնաց տուն, որ սեղանը դնի:

-Ուխ,-մտածեցի ես ու թաքուն ժպտացի:

Մեր դասարանի Աննան ընդհանրապես մոռացել էր, որ Անուշի ծնունդն էր ու նվեր չէր գնել: Նա արագ-արագ վրա բերեց.

-Մանե, ես Անուշենց տան տեղը չգիտեմ, կզանգե՞ս ինձ, որ միասին գնանք:

Ես ու Անին սկսեցինք այնքան ուժեղ ծիծաղել, որ ստիպված էինք իրարից բռնվել:

-Աննա, դու Անուշենց տան տեղը չգիտե՞ս,-ծիծաղելով հարցրեց Անին:

-Չէ,-վախեցած ասաց Աննան:

-Քո տունը շինվի, ոնց որ մեր դասարանից չլինես,-ասացի ես ծիծաղելով, հետո լրջացա ու ավելացրեցի,-լավ, կզանգեմ, իրար հետ կգնանք:

-Լավ, ես գնամ,-ասաց Աննան ու վազելով գնաց, որ հասցնի նվերը գնել:

-Մեկ է, ամենալավ նվերն իմն է, ուխ,-դարձյալ մտածեցի ես:

Բոլորը գնացին: Արդեն ժամը 2-ն էր: Ես վերցրեցի Անուշի նվերը ու թռչելով ուզում էի գնալ:

-Ման, բա հաց չես ուտի՞,-հազիվ հասցրեց իմ հետևից կանչել մայրս:

-Չէ, մամ, ի՞նչ հաց, ծնունդ եմ գնում…

Ճանապարհին մտածում էի, թե ինչ համով բաներ եմ ուտելու, ինչքան եմ պարելու ու դրա համար էլ ուշադրություն չէի դարձնում, որ շուրջս գարուն է:

Անուշենց տանն ենք: Աղջիկներով զրույց էինք անում` առանց իրար լսելու, երբ Անուշենց հեռախոսը զնգաց: Զանգողը Աննան էր: Ես նրան մոռացել էի հետս բերել: Հիմա պիտի իջնեի դուրս ու Աննային դիմավորեի: Արդեն 10 րոպե էր, ինչ ես ու Անին, փողոցում կանգնած, սպասում էինք Աննային:

-Երևի նվերն է գնում,-ասացի ես:

-Եսիմ,-պատասխանեց Անին:

15 րոպե էլ անցավ: Ես պատկերացնում էի, թե ինչպես են Անուշն ու մյուս երեխեքը ուտում սեղանին շարված աղցանները, իսկ ես բոլորովին սոված էի:

10 րոպե էլ անցավ: Մենք սկսեցինք քայլել նրան ընդառաջ, բայց նա չէր երևում:

-Երևի հիմա վազելով կգա,- հույսը կտրած` ինձ հույս տվեց Անին:

Մի հինգ րոպե էլ չանցած, մեկ էլ տեսնենք՝ մեզ մի աղջիկ է մոտենում.

-Ան, ոնց որ Աննան լինի,-ասում եմ ես:

-Չէ, այ Ման, ինչ ես ասում, ոնց որ ֆրանսուհի լինի,-պատասխանեց Անին: Ֆրանսուհին մոտեցավ մեզ, Աննան էր: Այնքան էր գեղեցկացել, մազերը ֆրանսիական ոճով էր հարդարել` մի վարսակալով, գեղեցիկ ականջօղեր էր կախել:

-Մենք էլ ասում ենք, թե նվեր է գնում, իսկ նա հարդարվում էր,- ականջիս շշնջաց Անին:

Վերջապես մենք սեղանի շուրջը նստած ուտում էինք, առաջինը ինձ մատուցեցին:

-Անուշ, դո՞ւ ես պատրաստել,-հիացած հարցրի ես:

-Չէ, մաման,-ասաց Անուշը:

Առաջին պատառն էի ուզում ուտել, երբ ափսեիս մեջ մազ տեսա: Չկերա: Լուռ նստած էի, իսկ երբ հարցրեցին, թե ինչու չեմ ուտում, պատասխանեցի, որ կենաց ունեմ ասելու: Վեր կացա ու կարդացի ճառը: Հետո ստիպված սկսեցի որոշ բան ուտել:

-Անուշ, այս աղցանը դո՞ւ ես պատրաստել,-հարցրի ես:

-Չէ, տատիկը,-ժպիտը դեմքին ասաց Անուշը:

-Դե իհարկե, տատիկը, չէ՞ որ մեջը սպիտակ մազ կա,-մտքիս մեջ փնթփնթացի ես:

Հետո կռահեցի, որ երևի շիկահեր մորաքույրն էլ է աղցան պատրաստել: Բոլորը ուտում էին, բոլորը ծամում էին: Իսկ ես ստիպված եղա մի քանի կենաց էլ խմել: Բոլորը ինձնից էին հոգնել, ես` կենացներից: Ես շուտ դուրս եկա, որովհետև պիտի ուրիշ տեղ գնայի:

-Շնորհակալություն համով հյուրասիրության համար,-մի կերպ արտաբերեցի ես ու դուրս եկա:

Հաջորդ օրն իմացա, որ իմ գնալուց հետո պաղպաղակ էլ են կերել: Շատ ուրախացա, չէ՞ որ շատ դժվար կլիներ նայել, թե ինչպես են մյուսները պաղպաղակ ուտում. չէ՞ որ իմ պաղպաղակի մեջ մազ էր լինելու:

Մանե Տոնոյան 14տ., 2003թ.

arxiv

Անտեղի մտքեր

-Ալլո:

-Ալլո, բարև ձեզ, Անիին կարելի՞ է:

-Մեկ րոպե,- ինձ է պատասխանում մի անծանոթ սառը ձայն, որը, թեև ինձ չգիտեր, սակայն կարծես թե սպասում էր իմ զանգին:

Սրտի թրթիռով սպասում էի, թե երբ կանցնի այդ «մեկ րոպեն»:

Վերջապես:

-Անին զբաղված է, մի քիչ հետո զանգահարիր, հա՞:

-Լա՛վ, ներեցեք:

Դե լավ, Անի՛, չուզեցիր, հա՞, պատասխանել: Նոր ընկերուհի ես գտել, հա՞, բայց նա քեզ ի՞նչ ընկերուհի, միայն նրա համար, որ մի քանի կցմցած լո՞ւր է քեզ պատմում: Քեզ հարկավոր չեն նրա կցմցած լուրերը, ո՛չ էլ նրա լարած «դավերին» ուշադրություն դարձրու: Այսինքն, չգիտեմ, քո գործն է: Ավելի լավ է դաս անեմ:

Արդեն 10 րոպե անցել է, միգուցե նորի՞ց փորձեմ:

-Ալլո:

-Ալլո, ներեցեք, Անին չազատվե՞ց:

-Ո՞վ է հարցնում:

-Փոխանցեք, որ Մանեն է:

-Մեկ րոպե:

Հեռախոսի միջից ինձ է հասնում.

-Անի՛, Մանեն է:

-Ասա՝ ես իրեն կզանգահարեմ,- այնքան թույլ է լսվում Անիի ձայնը, որ չեմ կարող նույնիսկ գուշակել` արդյո՞ք զայրույթ կա նրա ձայնի մեջ:

Անծանոթուհու ձայնը դարձյալ ինձ է դիմում.

-Մանե՛, Անին քեզ կզանգահարի:

Այս անգամ հեռախոսը ցած դրեցի մի ուրիշ զգացողությամբ:

Այո, հիմա հասկանում եմ, թե ինչ է եղել: Ինձանից նեղացել ես: Ի՜նչ հիմարն ես, չէ՞ որ մի պահ տեսա քո զայրացած հայացքը: Այո, հենց դա է պատճառը: Հասկացա. երբ ես ուրախանում էի մյուս ընկերներիս հետ, այդ ժամանակ մեկը թիկունքիցս հրում էր. Անին էր: Բայց, Անի՛, եթե դու իմ ամենամտերիմ ու ամենալավ ընկերուհին լինեիր, լսափողին կմոտենայիր: Չէ՞ որ ես այսօր տխուր էի և հազիվ էի հասցրել ուրախանալ, ու դու այսպիսի «պատմություն» սարքեցիր: Էլ մի շաբաթ չես ժպտա: Լավ, քո գործն է, դու ինձ չհասկացար:

Արդեն մեկ ժամ անցել է: Դաս էլ չեմ արել: Հեռախոսը զնգաց: Տխուր-տրտում վերցրեցի լսափողը:

-Ալլո, Մանե՛ ջան, կներես, իսկապես շատ զբաղված էի: Նոր կահույք ենք գնել, իրերն էի տեղավորում,- ուրախ ձայնով վրա բերեց Անին:

arxiv

Այստեղ ես տանն եմ

Հնչեց դպրոցի զանգը, ես արթնացա: Պարզվում է, որ ոչ թե դպրոցի զանգի ձայնից եմ արթնացել, այլ հացի փռի դռռոցի ձայնից, որը երազիս մեջ, իբրև սարսափ-ձայն, հնչում է ճիշտ դպրոցի զանգի նման: Քնաթաթախ մոտենում եմ պատուհանին, բացում ու դուրս կախվում: Տարածվում է թարմ հացի հոտը: Քիչ հետո հնչում է երկրորդ զանգը՝ կանաչ մեքենայի ազդանշանը:

Հիմա դպրոցի ճանապարհին եմ, որը հիշեցնում է շինհրապարակ՝ քարքարոտ, վնասված խողովակաշարերի ջրով ողողված: Այս «կանաչ» ու դեպի գիտությունը տանող ճանապարհով ինձ հետ միասին շատերն են անցնում:

-Բարև, Մանե,- ինձ է նայում ժանգագույն մազերով մի դեմք, որը խանձված եգիպտացորեն է հիշեցնում,- Սոնան դասի գալո՞ւ է:

Քրոջս դասընկերն է:

-Այո, հիմա կիջնի, մազերն է սանրում:

Առաջ եմ գնում, որտեղ գրեթե միշտ տեսնում եմ դասընկերոջս՝ լույսով ողողված դեմքը:

-Բարև:

-Բարև,- քնկոտ ձայնով ողջունում եմ:

Ես նրան շատ եմ հարգում ու սիրում: Նա իմ ամենամոտ ընկերն է:

Հիմա դասից վերադարձել եմ: Ժամը երկուսն է, խոհանոցում խաղաղ ճաշում եմ: Իսկ պատուհանիս տակ.

-Պապ, Աշոտին ասա հեծանիվն ինձ տա:

-Այ տղա, հեծանիվը տուր Գևորգին:

Նախաճաշեցի: Հիմա գազօջախի մոտ ցցված՝ սուրճ եմ եփում: Դրսում.

-Այ տղա, Տիգրան, տուն արի: Արի, դաս արա,- մեր հարևանուհու ձայնը դուրս է թռչում պատուհանից և քիչ է մնում՝ ձայնին հետևի և ինքը՝ հարևանուհին:

-Հա, մամ, հիմա գալիս եմ:

Սա ամենահետաքրքիր պահն է. պետք է Մուշին դուրս իջեցնեմ: Երբ սայլակի մեջ մի կերպ հանգիստ գտած եղբորս թաղամասի հետ եմ ծանոթացնում, գժի եմ նմանվում, քանի որ սայլակ վարել չգիտեմ: Անցնում եմ տղաների «լավագույն տասնյակի» կողքով: Այդ կազմի մեջ են Ծիտը, Մխոն, Բիձան, Աբոն… (շարունակությունը չգիտեմ):Նրանց չեմ սիրում բոլորովին, հատկապես՝ Աբոյին, որովհետև «տասնյակում» առաջինն է, իսկ իմ կարծիքով՝ առաջին տեղը պետք է գնած լիներ խանութպան-ավագանի Արոն: Եղբորս «ջիպը» ջարդուխուրդ անելով՝ առաջ եմ գնում: Այդ ժամերին մանկապարտեզի բակում միշտ տեսնում եմ ընկեր Արուսին՝ բարության ու հեքիաթների թագուհուն: Նրա՝ ծիծաղից առաջացած կնճիռներն ինձ հիշեցնում են «Ծիլիմոնի հեքիաթը», որն ինձ էր ուղեկցում մինչև աչքերս փակվելը: Շատ եմ սիրում ընկեր Արուսին: Նա հիմա ուրիշներին է պատմում, բայց, չգիտեմ, հեքիա՞թ, թե՞ Զոռոյի արկածները:

-Ատո,- մատը տնկած՝ բլբլում է Մուշը:

Նրա ձայնից արթնանում եմ: Հիմա տանն եմ, ժամը վեցն է: Խոհանոցում դաս եմ սովորում, համենայն դեպս, սեղանիս վրայի գրքերն ինձ են սպասում:

-Պապ, Գևորին ասա, թող հեծոն ինձ տա:

-Տիկո տղա, շուտ տուն արի,- Նառա մորաքույրն է:

-Ա՜, չեմ գալիս:

-Այ տղա…,- գնաց…

Գրքերս ինչպես որ շարված էին, այնպես էլ մնացին շարված, միայն թե հիմա ժամը ութն է:

-Մի տուն արի, Տիգրան տղա, քո վերջը կտեսնես…

Իմ փողոցի մասին շատ բան չեմ կարող պատմել, որովհետև ողջ օրը «դաս եմ անում», դուրս չեմ իջնում ու հիմա էլ ժամանակ չունեմ, որ պատմեմ, որովհետև շատ դաս ունեմ սովորելու:

Մեր թաղամասից տեղափոխվելու ենք շուտով: Բայց ես կկարոտեմ իմ ձանձրալի ու տխուր թաղը:

Մանե Տոնոյան 15տ., 2004թ.

arxiv

Պատերազմի փիլիսոփայությունը

Մարդը մկներին ոչնչացնում է, քանի որ ինչքան էլ նրանց բացատրի, որ չծակեն պարկերը և կրեն ցորենը, միևնույն է, քանի որ մկները ոչ մեզ են հասկանում, ոչ էլ՝ պատրաստվում են սովից սատկել: Մարդն էլ «ստիպված» ոչնչացնում է մկներին (չնայած, կարող էր օգտագործել նրանց որևէ մի աշխատանքում և փոխարենը՝ առատ կերակրել նրանց, բայց երևի ինքը՝ մուկը, չցանկանար այդպես ապրել):

Մարդը սպանում է փղերին, աղվեսներին, կովերին, թռչուններին (և էլի շատ կենդանիներ կան, որոնց սպանում է), քանի որ նրանցից օգուտ ունի: Փղից ստանում է փղոսկր, որը շատ թանկարժեք է, աղվեսից՝ մորթի, կովից՝ միս, թռչուններից՝ փետուր: Օգուտ ունենալը մարդու համար արդարացում է:

Ինչքան էլ ցավալի է, բայց մարդը սպանում է մարդուն, ազգը ազգ է բնաջնջում: Ախր, նրանք կարող են, չէ՞, իրար հետ խորհրդակցել ու լեզու գտնել: Էհ, խորհրդակցում են, բայց լեզու չեն գտնում: Եվ այսպես է սկսվում մարդկային պատմության մեջ ամենացածր արարքը՝ պատերազմը: Բայց այստեղ էլ պատճառաբանություններ են գտնում:

Պատճառաբանությունները շատ են. մեկը նավթ է ուզում, մեկը՝ ելք դեպի բաց ծով, մեկը պատճառ է բռնում, թե եթե ինքը չհարձակվի, իր վրա կհարձակվեն… Եվ բոլորը պատճառաբանություն ունեն, նպատակ, որի կատարման համար ոչ մի միջոցի առաջ կանգ չեն առնի:

Ահա հիմա մտածում եմ այդ պատճառների մասին ու ինքս էլ չգիտեմ, թե որն է ճիշտ, որտեղ է ավելի ապահով: Պետությունները մեծ ու փոքր են, հզոր ու թույլ, հարուստ ու աղքատ: Ով թույլ է, մի հարվածով կուլ է գնում, ով հզոր է՝ նրա վրա էլ վախից են հարձակվում: Որ պետության ընդերքում «համով» բաներ կան, ապա նրա երգն էլ երգված է: Ում աշխարհագրական դիրքն է լավ, ապա նրա վիճակն էլ լավ չի լինելու: Ու եթե այսպես նայենք, ապա ոչ մի տեղ մարդն իրեն ապահով չի կարող զգալ: Գուցե այսօր բոլոր ազգերը հենց այս մասի՞ն մտածեն ու կա՞նգ առնեն:

Մանե Տոնոյան, 14տ, 2003 թ.