Anahit Ghazakhetsyan

Փոփոխության դիմանկարը

«Չնեղվես, էլի կհանդիպենք»-ը կյանքի մի շրջանում աշխարհի ամենակարևոր, ամենատաք, ամենասպասված ու ամենապետքական արտահայտությունն է, մանավանդ, երբ ասում է նա, ում հետ չհանդիպելը ամենաշատ նեղվելու առիթն է տալու:

Որ հանկարծ թեկուզ մտքիս ծայրով փոփոխություն բառն ա անցնում,  միանգամից գամվում ես ուղեղիս աջ կիսագնդին: Չնայած քո մասին ես ձախով էլ եմ մտածում: Այ, հիմա գրում եմ փոփոխության մասին, որն արդեն քո հոմանիշն ա:

…Գիտե՞ս՝  ես նկատել եմ՝ էն մարդիկ, ում առաջին հայացքից, խոսքից, ժեստից չենք հավանում, ամենասիրելիներն են դառնում:

Փոփոխությունները իրենց գցում են մեր նեղ-նեղլիկ կյանք՝ սիրած երգը, հայացքը, աչքերի գույնը փոխելու, նոր կետից ինչ-որ բանին առաջին անգամ նայելու, ինչ-որ բան առաջին անգամ ցույց տալու համար, իսկ էդ մեզ մեկ-մեկ շատ ա պետք: Դե, որովհետև լճանում ենք: Դե, դրանից վատ բան մեկ էլ նորից չհանդիպելն ա:

Երեք գդալ շաքարավազի պես լցվեցիր կյանքիս անհամացած թեյի մեջ:

Սառը անձրևից հետո, որ ուսիդ բրդյա, տաք ժակետ են գցում, այ, դու էդ ժակետն ես:

Դու ոնց որ մի բաժակ սառը ջուր լինես: Էն ջուրը, որ ի վերջո հասցնում են  ծարավից մեռնողին:

Ասենք՝ իմ ամենասիրած կանաչ, թթու խնձորն ես:

Դու Բրելի  «Մի՛ լքիր դու ինձ» կոչն ես ու Սքորփիոնսի  «Դեռևս սիրում եմ քեզ»-ը՝ ընկալածս բոլոր տողատակերով:

Դու էն նամակն ես, որ սոսնձում են օրագրում՝  երբեք չկորցնելուն հավատալով:

Դու ականջակալներումս գնացող-եկող ջազն ես՝ ազատ, անսահման, խորը, ուրիշներից չընկալելի:

Դու պայքար ես, ընդդիմություն, կարծրատիպ ու կարծրատիպային կարծիք կոտրող:

Այ, կյանքում կմտածեի՞ր, որ կդառնաս կախվածության մարմինը, ամենաիրական մարմնացում:

Դու փո-փո-խութ-յունն ես՝ թարգմանած աշխարհի բոլոր լեզուներով: Էն ամենը՝ ինչից սկիզբ է առնում նորը, իմը ու քոնը: Այսինքն, դու էս տողերն ես, նաև գրիչիս թանաքը, անգամ ձեռագիրս:

Դու էն վերջին գրկախառնությունն ես, որ խեղդում ա ու խեղդվում ա տխրությունից:

Վերջերս գրել էի, որ հեռացումը նոր վերադարձ է ենթադրում, դրա համար էլ չեմ նեղվելու:

Փորձելու եմ չնեղվել:

Դեռ:

Մինչ նոր հանդիպում ու երբեք հաջողություն:

Գրկում եմ ոնց որ միշտ:

meri antonyan

Դիլիջանյան մեդիա ճամբար. Հուշապատում

Այսօր արդեն տանն եմ, ու զգում եմ,  որ ինձ պակասում են դիլիջանյան հովն ու ճամբարական միջավայրի ջերմությունը։ Իդեալական դուետ-համադրություն էր հոգումս բարենպաստ կլիմա ստեղծելու համար։

Իհարկե, միայն հոգու եղանակով հիանալու համար չէինք մոտ հիսուն հոգի Հայաստանի տարբեր ծայրերից հավաքվել Դիլիջանում։ Եթե միայն դա լիներ, ես դժվար թե հիմա իմ տպավորություններով կիսվեի, որովհետև վաղուց արդեն զգացել եմ, որ ինձ համար առօրյա դարձած երևույթների գեղեցկությունն սկսում եմ չնկատել։ Ամեն նոր բանով հիանում եմ միայն առաջին տպավորության պահին, հետո ժամանակի հետ այն դառնում է սովորական, իսկ որ մի քիչ էլ սպասեմ, գուցե սկսի ձանձրացնել, ո՞վ իմանա։ Ու այլևս հարկ չեմ համարի գրել այդ մասին, ինչպես, օրինակ, չեմ գրում ջուր խմելուս, ոտքերիս վրա քայլելու կամ էլ, ասենք, ծանոթ մարդիկ հանդիպելիս նրանց բարևելու մասին։ Սովորական բաներ են, չէ՞։ Բայց չէ որ մեր ծնողներն իրենց աշխարհի տեր են զգացել, երբ մենք առաջին անգամ ինքնուրույն քայլեր ենք արել, խոսել, առաջին անգամ ատամ հանել,  առաջին անգամ դպրոց ենք գնացել, առաջին տառն ենք գրել, առաջին գերազանց գնահատականն ստացել, երբ առաջին անգամ արդեն այնքան ենք հասունացած եղել, որ մասնակցել ենք իրենց լուրջ խոսակցություններին, արդեն մեծավարի իրենցից խորհուրդ ենք հարցրել ու այդպես շարունակ։ Ճիշտ է, որովհետև դա եղել է առաջին անգամ։ Հիմա մեր ամեն քայլի կամ արտասանած բառի համար չեն ուրախանում, մեկ-մեկ գուցե շատ խոսելու համար էլ բարկանում են։

Մի բան կար մեր ճամբարում, որ թույլ չէր տալիս առաջին հիացական տպավորությանը ցրվել, ու հիմա ստիպում է ինձ գրել ավելի մեծ եռանդով ու սրտի ջերմությամբ, քան ճամբարական առաջին օրը կգրեի։ Առաջին պահին չես կարող միանգամից զգալ հետագա օրերի կուտակվելիք  ջերմության, հարազատության ու մտերիմ կապերի ամբողջ հոգեկան ուժը, չես կարող նախապես զգալ, թե ինչքան շատ ես ուզելու բաժանման պահը հետաձգել ու թե բաժանվելուց հետո էլ վերադառնալու ինչ մեծ ցանկությամբ ես հիշելու արդեն անցյալում մնացած մեկ շաբաթը։ Նշածս զգացողություններն աստիճանաբար են սողոսկում ներսդ, աստիճանաբար, դանդաղ՝ համատեղ աշխատանքի ընթացքում։  Ըհըն, աշխատանքը, տրիոն լրացնողը, ա՜յ ն երրորդը, որն էլ հենց թույլ չտվեց նման օրակարգով մի քանի օրերին դառնալ ուղղակի միօրինակ առօրյայով երկարուձիգ, անհետաքրքիր օրերի շարասյուն։ Շարասյուն ասվածը երկար բան է, չէ՞, թվում։ Հա՜ հա, հենց այդպես էլ կա, ինձ նույնիսկ մեկ օրն է այդքան երկար թվում, երբ որ զբաղմունքս ձանձրալի է լինում։ Բայց մեր օրերն ակնթարթի պես անցան, իսկ ակնթարթը ժամանակի չափման իմ իմացած ամենափոքր միավորն է (մի կողմ դնենք վայրկյանի մեկ հարյուրերորդական ու հազարերորդական մասերը, դրանք անուններ չունեն)։ Բայց աշխատանքը, մանավանդ թիմային աշխատանքը, որտեղ անդամները պատանիներ են (ու սա ամենևին էլ տարիքի հետ կապ չունի, խոսքը ներքին երիտասարդության մասին է)՝ ամեն մեկն իր աշխարհայացքով, հետաքրքրություններով ու հոգու հարստությամբ, երբեք չի կարող ձանձրալի դառնալ, նամանավանդ՝ մեդիա ոլորտում։ Ամեն պահի կա մի անսպասելի հետաքրքրություն, մի նոր դիպված, մի նոր ծանոթություն։ Մեր ճամբարականներից ում հարցնես իր, իր բնակավայրի կամ իր ընտանիքի մասին, կասի. «Արդեն էդ մասին գրել եմ, կարաս կարդաս»։ Իսկ մենք անհետաքրքիր բաների մասին չենք գրում… Դե պատկերացրեք, որ ամեն մեկն ունի իր սիրուն պատմությունը։

Բա այսպիսի միջավայրը երբևէ կհոգնեցնի՞։  Բա այսպիսի իրադարձության մասին չգրե՞ս նույն ոգևորությամբ, չհիշե՞ս ներսդ հուշերով տաքացնելով, մի քիչ էլ աչքերդ թրջելով, թեկուզ թող ամիսներ անցած լինեն…

Եթե միայն հավատաս` հրաշքներ վրանում էլ կլինեն

Արարատից՝ Լոռի, Վանաշենից՝ Լեռնավան ձգված ուղի: Ավերված տնից՝ մինչև մեռածի հարություն տեսած աչքեր: Ցավալի կորուստներից՝ մինչև դժվարությունների հաղթահարում ու ժպիտ…  49 տարվա խրթին ճանապարհ, որը լի է եղել ինչպես հետաքրքիր ու դրական, այնպես էլ հուզիչ, ծանր ու դժվարին իրադարձություններով ու պատմություններով:

Զրույց մորս՝ Ժաննա Այվազյանի հետ:

-Կխնդրեի՝ մի փոքր պատմեիր քո մասին:

-Ծնվել եմ 1966թ.-ին Արարատի շրջանի Վանաշեն գյուղում: 1974-1984 թթ. սովորել եմ գյուղի միջնակարգ դպրոցում, այնուհետև ընդունվել եմ ԵՊՀ Կիրառական մաթեմատիկայի ֆակուլտետ: Նախքան ավարտելս ամուսնացել և եկել եմ Լոռու մարզի Լեռնավան գյուղ: Ավարտել եմ 1989թ.-ին և նույն տարում էլ ընդունվել եմ Սպիտակի Ֆ. Նանսենի անվան հիվանդանոցում որպես ավագ տնտեսագետ: Այնտեղ աշխատել եմ 7 տարի: Մոտ 10 տարի ընդմիջումից հետո, որի ընթացքում մեծացրել եմ 3 երեխա, 2010թ.-ից աշխատանքի եմ անցել Լեռնավանի գյուղապետարանում, որպես՝ գյուղապետի օգնական:

-Ի՞նչ կպատմես ձեր հայրական գյուղից՝ Վանաշենից:

-Գյուղի բնակչության մի մասը գաղթել է Վանից, իսկ մյուս մասը հայրենադարձվել են Իրանից և Սիրիայից: Գյուղի նախկին անունը եղել է Թայթան, հետո, երբ Հովհաննես Շիրազը այցելել է գյուղ, իր առաջարկությամբ գյուղը անվանափոխվել է՝ Վանաշեն: Գյուղն ունի շատ գեղեցիկ դպրոց, մանկապարտեզ, մշակույթի տուն, իսկ վերջերս Եղեռնի հարյուրամյակի առթիվ գյուղում բացվել է հուշակոթող: Գյուղի բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է հողագործությամբ, այգեգործությամբ: Գյուղում հայերի հետ կողք-կողքի համերաշխ ապրում են նաև եզդիներ: Բավականին բարեկեցիկ գյուղ է:

- Ի՞նչ կասես Լեռնավանի մասին, որտեղ այժմ բնակվում ես:

-Լեռնավան համայնքը ոչ մեծ գյուղ է: Ունի 1600 բնակչություն: Այս գյուղի նախկին անունը եղել է ՝ Ղաչաղան: Տեղացիների մի մասը գաղթել է Արևմտյան Հայաստանի Բասեն գավառից, իսկ ավելի փոքրաթիվ մասը՝ Մշո Գոպալ գյուղից: Գյուղը  շատ է տուժել երկրաշարժից. երկրաշարժի ժամանակ քանդվել են բոլոր կարևոր նշանակության շինությունները: Նախկինում ունեցել է մշակույթի տուն, մանկապարտեզ, գրադարան, որոնք մինչև այժմ չեն վերականգնվել: Գյուղում կա 19-րդ դարի եկեղեցի, որը վերակառուցվել է բարերար Մանվել Կարապետյանի միջոցներով 1996 թ.-ին: Գյուղի աջաթևյան բարձունքում կա պուրակ, որտեղ տեղադրված են Հայրենական Մեծ պատերազմում զոհվածների անվանական  հուշաքար և հուշակոթող, դրանց հարակից՝ երկրաշարժի զոհերի հիշատակին՝ խաչքար, ինչպես նաև վերջերս՝ գյուղի ազատամարտիկներից՝ Վոլոդյա Հովհաննիսյանի (Քեռի) մահից հետո տեղադրվեց աղբյուր-հուշաքար: Գյուղը շրջապատող լեռներից մի քանիսում կան դեռևս չուսումնասիրված քարանձավներ, օրինակ՝ Արջի բուն, Թագավորի թախտ անունները ստացած քարանձավները: Գյուղում գործում է դպրոց և նախակրթարան՝ մեկ շենքում: Գյուղի տղամարդկանց մեծ մասը մեկնում է արտագնա աշխատանքի, իսկ բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է հողագործությամբ և անասնապահությամբ:

-Որո՞նք են Վանաշենի և Լեռնավանի գլխավոր տարբերությունները:

-Վանաշեն գյուղը ունենալով մշակույթի տուն, գրադարան, մարզասրահ, գյուղի երեխաներին, երիտասարդությանը լրացուցիչ կրթվելու և հագեցած առօրյա ունենալու հնարավորություն է տալիս: Իսկ Լեռնավանը չունի նմանատիպ կառույցներ: Վանաշենը, գտնվելով մայրաքաղաքին մոտ, ավելի լայն հնարավորություն է ստեղծում բնակչության համար: Շատ է նաև կլիմայական տարբերությունը, քանի որ Արարատյան դաշտավայրում ամռանը շատ շոգ է, իսկ Լեռնավանը գտնվելով լեռնային շրջանում, գտնվելով ծովի մակարդակից 1700մ բարձրության վրա ավելի զով է:

-Մեկում ծնվել, հասակ ես առել, իսկ մյուսում ապրում ես արդեն երկար տարիներ, այժմ ո՞ր գյուղն է քեզ ավելի հոգեհարազատ և ինչո՞ւ:

-Այս գյուղը, որովհետև այստեղ ես տուն եմ կառուցել, լավ այգի եմ հիմնել, իմ երեխաները այստեղ են ծնվել, մեծացել: Այստեղ աշխատում եմ և իմ աշխատանքով ինչ-որ չափով իմ ներդրումն ունեմ գյուղի զարգացման հարցում: Եվ հետո, ես Վանաշենում ապրել եմ ընդամենը 17 տարի, այսպես ասած, երեխա հասակում, և շատերին չեմ ճանաչել, այդ պատճառով շատ կապված չեմ այնտեղի բնակչության հետ: Իսկ Լեռնավանում ապրել եմ իմ գիտակից կյանքի տարիները և աշխատանքի բերումով արդեն կապվել եմ, կարելի է ասել, ամբողջ գյուղի բնակչության հետ:

-Դու նշեցիր, որ ԵՊՀ-ն ավարտել ես 1989թ.-ին, այսինքն՝ Սպիտակի երկրաշարժից մեկ տարի անց, բայց ամուսնացել և Լեռնավան ես տեղափոխվել ավելի վաղ: Երկրաշարժի ժամանակ դու գյուղո՞ւմ ես եղել, ի՞նչ հիշողություններ ունես կապված այդ չարաբաստիկ աղետի հետ:

-Ոչ, գյուղում չեմ եղել: Քանի որ դեռևս ուսանող էի, ամսի 6-ի երեկոյան Սպիտակից ամուսնուս հետ եկանք Երևան: Երկրաշարժի պահին գտնվել եմ հանրակացարանի իմ սենյակում: Շենքն ահավոր ցնցվեց, վազեցի միջանցք, բոլորը խառնվել էին իրար՝ չհասկանալով՝ ինչ է կատարվում: Երբ ցնցումն անցավ, մի քանի համակուրսեցիներով հավաքվեցինք մի սենյակում, քննարկում  և անգամ կատակում էինք՝ չիմանալով, թե ինչ է կատարվել այստեղ…

-Ինչպե՞ս իմացար, թե ինչ է եղել:

-Այն ժամանակ ամուսինս նույնպես ուսանող էր և այդ պահին դասի էր: Երբ վերադարձավ դասից, որոշեցինք գնալ Երևանում ապրող իր քրոջ տուն: Երբ գնացինք, քրոջ ամուսինն արդեն իմացել էր, և ամուսինս վերջինիս հետ եկան Սպիտակ, իսկ ինձ ասաց, որ առավոտյան գնամ Վանաշեն: Երբ ես առավոտյան գնացի Վանաշեն, պարզվեց՝ հայրս երեկոյան իմանալով դեպքի մասին, և չիմանալով, որ ես արդեն Երևանում եմ եղել այդ ժամանակ, մեքենայով անհապաղ մեկնել է Լեռնավան: Հեռվից քանդված տեսնելով ամուսնուս հայրական տունը, մեծ վախ է ապրել, հետո մոտենալով, դրսում տեսել է ամուսնուս հորն ու մորը: Բայց քանի որ մեզ չի տեսել, մտածել է, թե մենք մնացել ենք փլատակների տակ, և ընկել է ծանր հոգեկան վիճակի մեջ: Հետո է միայն իմացել, որ մենք դեռ ամսի 6-ին մեկնել էինք Երևան: Բայց դեռ չէր հավատում: Ինքը լինելով Լեռնավանի հարևանությամբ գտնվող՝ Ջրաշեն գյուղի ծնունդ, գնում է այնտեղ, տեսնելու իր հարազատների վիճակը: Դրսում՝ անօթևան մնացած  հարազատներից մի քանիսի երեխաներին իր եկած մեքենայով, իր հետ եկած մարդու հետ ուղարկում է Վանաշեն, և պատվիրում է այդ մարդուն, տեսնել՝ իրո՞ք ես այնտեղ եմ, թե ոչ, ու վերադառնա: Այդ մարդը գալ-գնալով հաստատում է իմ ողջ լինելը, բայց հայրս 40 օր մնաց Ջրաշենում՝ օգնելու ում ինչպես կարողանա…

-Ձեր ընտանիքը ինչպիսի՞ կորուստներ ունեցավ երկրաշարժի պատճառով:

-Ամենամեծ կորուստը մարդկային էր… Մահացան ամուսնուս քույրը և տղան… Քանդվեց տունը: Հայրդ, գիտես, մասնագիտությամբ նկարիչ էր, թեև երիտասարդ տարիքին, արդեն հասցրել էր ունենալ մի քանի ցուցահանդեսներ և բավականին ճանաչում: Պատրաստվում էր հերթական ցուցահանդեսին՝ Վանաձորում, և ներկայացվելիք նկարները թողել էր հայրական տանը: Երկրաշարժի հետևանքով նկարների մեծ մասը վնասվեցին… Փրկվեցին միայն մի քանիսը… Մեծ կորուստ էր նաև այն, որ Երկրաշարժից հետո հետո նա այլևս երբեք վրձին ձեռքը չառավ…

-Ի՞նչ ապրումներ ունեցար, երբ  եկար և ամեն ինչ տեսար ավերված:

-Երբ եկա ու տեսա, սարսափ ապրեցի… Ինձ թվում էր, որ էլ երբեք հնարավոր չի լինի վերականգնել այդ ավերածությունները: Շատ մեծ ցավ ապրեցի:
Հայրիկիդ պատմած մի դեպք եմ հիշում: Երբ գալիս հասնում են Սպիտակ, գիշեր է լինում: Դե, պարզ է, որ այն ժամանակ էլ լույսի հնարավորություն չկար: Երբ քայլերն ուղղում է քրոջ բնակարանի կողմը, ասում էր՝ զգացի, որ ոտքս մի կլոր բանի դիպավ, մտածեցի ինչ-որ առարկա է, բայց… Կրակայրիչի լույսը երբ գցում է ոտքի ճամփան տեսնելու համար, տեսնում է մահացած կնոջ գլուխ… Եվ այդ պահին ահավոր վախ է ապրում…
Երբ ավարտեցի՝ 1989թ.-ի ամռանը, վերադարձա Լեռնավան: Ապրում էինք վագոն-տնակում: Երբ աշխատանքի անցա Սպիտակի հիվանդանոցում, հիվանդանոցը գործում էր Սպիտակի ստադիոնում՝ վրանային պայմաններում, և մի քանի վագոն-տնակներում: Այդ ժամանակ հիմնականում Երևանից եկած բժիշկներ էին, մի տղայի՝ 17 տարեկան, հոսանքահարված վիճակում բերել էին մեզ մոտ: Ծնողները կարծում էին, թե այլևս հույս չկա: Մի երիտասարդ բժիշկ՝ Գուրգեն Հարությունյան էր անուն-ազգանունը՝ լավ եմ հիշում, արեց նույնիսկ անհնարինը, և շատ ջանք թափելուց հետո կարողացավ կյանք տալ գրեթե մահացած այդ պատանուն… Բոլորը ասում էին, թե մահացած է, իզուր մի տանջվիր, բայց փառք Աստծո, իր բարձր գիտելիքների, թե մեծ հավատի շնորհիվ՝ չգիտեմ,  չլսեց ոչ ոքի, և արդյունքում փրկվեց մի երիտասարդ կյանք… Բոլորը մտածում էին, որ դա հրաշք է… Դա տպավորվել է իմ մեջ, քանի որ այդ ժամանակ հասկացա, որ հրաշքներ լինում են, անգամ վրաններում…
Եվ հիմա զարմանում եմ նաև մի բանի վրա, թե ինչպե՞ս էի այն ժամանակ, երբ շատ բաների հետ մեկտեղ չկար նաև տրանսպորտ, ոտքով մոտ 10կմ անցնում՝ անգամ ձմռան ցրտին, որը այս շրջանում սարսափելի է լինում,  որպեսզի հասնեմ աշխատանքի, և նույն կերպ այդ նույն ճանապարհով վերադառնում…

Երևի մարդ արարածը պետք է համակերպվի նրան, ինչն իր համար բախտորոշված է: Գիտակցում էի, որ դա միայն իմ տառապանքը չէր, այլ շատ-շատերս էինք նույն օրի… Հասկանում էինք, որ երկիրն ավերվել էր, պատերազմ էր… Կարևորը մեզ համար այն էր, որ խաղաղություն հաստատվեր, քանի որ խաղաղ պայմաններում արդեն մարդն ամեն ինչ էլ կստեղծի…

-Իսկ Արցախյան պատերազմից ի՞նչ ես հիշում:

-Այն ժամանակ շատ երիտասարդ էինք: 1988-ին, երբ սկսվեց Արցախյան շարժումը, մենք նույնպես մասնակցել ենք: Քանի որ Ղարաբաղ կոմիտեի անդամ Վազգեն Մանուկյանը մեր ֆակուլտետում դասախոս էր, ինքն էր մեզ առաջնորդում ցույցերին: Դժվար տարիներ էին… Իմ երկու գյուղերից էլ եղան կամավորներ: Այստեղի՝ Լեռնավանի 6 կամավորները բոլորը, փառք Աստծո, վերադարձան, միայն Քեռին էր վիրավոր,  իսկ Վանաշենի մոտ 40 կամավորներից եղան զոհեր և անհետ կորածներ…

-Ես այդ տարիներից շատ հետո եմ ծնվել, և ուզում եմ իմանալ այդ դժվար տարիներին արդյոք չկա՞ր ինչ-որ լուսավոր կետ: Մի՞թե «մութ ու ցուրտ»  որակում ստացած տարիները իրոք ամբողջությամբ սև ու սպիտակ էին:

-Ինձ համար այդ լուսավոր կետը եղել է բարի մարդկանց գոյությունը: Շրջապատված եմ եղել բարի, լուսավոր մարդկանցով: Հենց այդ տարիներին եմ աշխատել այդպիսի մարդկանց՝ բժիշկների հետ, և այդ տեսանկյունից կարող եմ այդ տարիները համարել նաև՝ լավ: Ինչպես նաև, լավ՝ պատերազմի հաղթական ավարտի շնորհիվ…

-Ինչպե՞ս կարողացար դիմակայել այդ տարիներին, արդյոք չեկա՞վ մի պահ, որ ուզեցիր դուք էլ շատերի պես թողնել ու հեռանալ երկրից:

-Երբ մարդու մեջ կա մեծ սեր՝ իր ամուսնու, իր ընտանիքի, իր երկրի, աշխատանքի, իր երեխաների և շրջապատող ամեն ինչի հանդեպ, կարողանում է հաղթահարել ամեն դժվարություն… Մարդու համար ամենաթանկն իր հայրենիքն ա, իր հողն ա. Ուրիշ ոչ մի տեղ չես կարող քեզ ազատ զգալ ու երջանիկ…
Մենք ինքներս պիտի ստեղծենք թե լավ տունը, թե լավ ապրելակերպը, բայց հենց հայրենիքում: Եթե մարդը ունի ձգտում ու աշխատասեր է, իր հայրենիքում էլ կարող է լավ ապրի… Չէ՞ որ կան նյութականից ավելի վեհ արժեքներ… Մի բան էլ պատմեմ…
Էդ դժվար տարիների օրերից մեկն էր: Աշխատավարձը քիչ էր, հոգսերը գնալով շատանում էին: Ամուսինս որոշեց ու իր նկարած նկարներից երեք նկար տարավ, որ վաճառի… Շատերն էին հետաքրքրվել, որ գնեն՝ ընդ որում, շատ բարձր գնով, սակայն չէր վաճառել ու հետ էր բերել… Ասում էր՝ ինձ թվում էր, թե իմ էրեխուց պիտի բաժանվեի… Իմ ստեղծածն էր, չկարողացա տալ ոչ մեկին…

-Իսկ ի՞նչ հետաքրքիր պատմություններ կան հիշողությանդ գանձանակում՝ քո հայրենի երկու գյուղերի մասին:

-Այս գյուղի հետ կապված պատմություններին, անկեղծ ասած, լավ չեմ տիրապետում, դա ավելի լավ կարող են տեղացիները պատմել: Իսկ այ, Վանաշեն գյուղի հետ կապված փորձեմ հիշել մեկ-երկուսը:

Իմ մանկության տարիներին մեզ համար շատ հետաքրքիր էր եզդիների հարսանիքը: Երբ հարսին պետք է բերեին փեսայի տուն, փեսան բարձրանում էր կտուրը, ծառի ճյուղի վրա կապում էին կոնֆետներ, փող: Փեսան այդ ճյուղը թափ էր տալիս այնպես, որ վրայի եղածները թափվի հարսի գլխին, ու փեսան կտուրից խնձորով պետք է խփեր հարսի գլխին… Մենք էլ սրտի թրթիռով նայում էինք ՝ հո չի՞ դիպչի, վնասի… Բայց մարդիկ կողքից օդում բռնում էին խնձորը, որ չկպչի… Բացի դա հարսանիքների ժամանակ եզդիների աղջիկներն ու կանայք հագնում էին փայլփլուն, գույնզգույն տարազներ՝ ազգային, շրջան էին բռնում, պարում էին, և մեզ համար գեղեցիկ տեսարան էր դա…
Եվ նորից այդ գյուղի հետ կապված, մի զվարճալի պատմություն պատմեմ:
Քանի որ ասում են, թե վանեցիները ժլատ են, գյուղացիները պատմում են, որ գյուղացի մի վանեցի ծեր կին, տեսնում է, որ աղվեսը իր հավին բռնել, տանում է, վազում է հետևից ու կանչում. «Աղվե՜ս ջան, աղվե՜ս, էտի ածան խավ (հավ) ի, բեր՝ ես քզի հայլոր (աքլոր) կիտամ…»:
Երևի թե այսքանը…

Դիլիջանյան մեդիա ճամբար. Վարպետության դաս. «Մանանա Ֆիլմս» կինոստուդիա

Լուսանկարը՝ GlobalGaz

Լուսանկարը՝ GlobalGaz

«Մանանա Ֆիլմսը» հիմնադրվել է 2009 թվականին` Գոռ և Մուշեղ Բաղդասարյան եղբայրների կողմից, որտեղ նկարահանվում են վավերագրական ֆիլմեր, երաժշտական հոլովակներ ու գովազդային ֆիլմեր: Ստուդիան ունի երեսունից ավել միջազգային մրցանակներ` կինոյի և գովազդի ոլորտում, այդ թվում` մրցանակներ ու անվանակարգումներ աշխարհի գլխավոր վավերագրական փառատոներում` Ամստերդամի «IDFA»-ում, Շեֆիլդի վավերագրական կինոփառատոնում, և այլն:

Այս պահին «Մանանա Ֆիլմսը» աշխատում է մի քանի տարբեր նախագծերի վրա, դրանցից մեկը «Ճանապարհ» արկածային վավերագրական ֆիլմաշարն է, որի առաջին մասը` «Ճանապարհ. Հնդկաստան» ֆիլմը 2014 թվականին համարվել էր «Այթյունզի» 5 ամենահանրաճանաչ վավերագրական ֆիլմերից մեկը, վաճառվել է շուրջ 40 երկրներում և ցուցադրվել է մի շարք միջազգային ավիաուղիների կողմից: «Vimeo»-ն, «Huffington Post»-ը և «Vanity Fair» ամսագիրն անվանել են այն «տարվա լավագույն ճանապարհորդական ֆիլմը»: Այս տարի լույս կտեսնի շարքի երկրորդ սերիան, որը նկարահանվել է Կամբոջայում:

Ստուդիայի մյուս խոշոր նախագծերից է «Գուգլ» ընկերության պատվերով նկարահանվող «YouTube Gamers» ֆիլմաշարը, որը պատմում է տարբեր երկրներում ապրող Յութուբի աստղերի մասին: Առաջին շարքը, որն արդեն հրապարակվել է այս ամառ, նկարահանվել էր Ռուսաստանում, երկրորդ շարքն այժմ նկարահանվում է Մեծ Բրիտանիայում և Արաբական Միացյալ Էմիրություններում և լույս կտեսնի տարվա վերջում:

«Մանանա Ֆիլմսի» մյուս երկարաժամկետ նախագիծն է «Ultrasounds» ֆիլմաշարը` աշխարհի տարբեր նորարարական երաժիշտների մասին: Առաջին կարճամետրաժ սերիան լոնդոնյան «Astronauts» խմբի մասին էր:

Լուսանկարը՝ GlobalGaz

Լուսանկարը՝ GlobalGaz

Պատառիկներ հարցուփորձից

Այսօր մեդիա ճամբարում վարպետաց դաս վարելու համար մեզ հյուր էր եկել «Manana Films»-ի համահիմնադիր Մուշեղ Բաղդասարյանը։ Ֆիլմարտադրության ասպարեզում շատ մրցանակներ ունի, բայց ես, ճիշտն ասած, չհասցրի ամբողջը գրի առնել։ Բայց դե, ինձ թվում է, կարևորը այդ մրցանակների քանակներն ու անունները չեն, այլ այն շոշափելի, տեսանելի արդյունքները, որոնց նա հասել է։ Ու այդ տեսանելի արդյունքների հետ ծանոթանալու նպատակով մենք սկզբից նայեցինք իրենց  նկարած ֆիլմերից թրեյլերները, սոցիալական գովազդներն ու տեսահոլովակները։ Նայելու ընթացքում ամեն տեսանյութի վերջում ուզում էի հարցնել. «Այս ամբողջը դո՞ւք եք նկարել։ Ինչպե՞ս անենք, որ մենք էլ կարողանանք այսպես նկարել»։

Դիտումից հետո էլ բոլորն սկսեցին խառնաշփոթ հարցեր տալ, ես էլ, սուս-փուս նստած, ինչ կարողացա, գրի առա.

-Ինչ-որ տեղ ֆիլմ նկարել սովորե՞լ եք։

-Չէ, ես ավարտել եմ Երևանի պետհամալսարանի կիրառական մաթեմատիկայի ֆակուլտետը։ Ֆիլմ նկարել սկսել եմ «Մանանա» կենտրոնում։ Հիմա երկուսով էլ` ծրագրավորմամբ և կինոյով զբաղվում եմ՝ նայած որ պահին որով եմ ավելի շատ ոգևորվում։

-Նկարելուց ի՞նչ չափանիշներով եք առաջնորդվում։

-Նկարում ենք այն, ինչ մեզ հետաքրքրում է։

-Խաղարկային ֆիլմեր ունե՞ք։

-Ձեր պատկերացրած գեղարվեստական ֆիլմերը չենք նկարում, դերասանների հետ աշխատել չեմ սիրում։ Ունենք բեմականացված նախագծեր, օրինակ` երաժշտական հոլովակներ, որտեղ բեմականացված դերասանական խաղ կա, բայց խաղարկային ֆիլմեր` ոչ:

-Ես չեմ պատկերացնում, նախապատրաստական աշխատանքներն ինչպե՞ս  են ընթանում։

-Դա էլ է կախված նրանից, թե ինչ ես ուզում նկարել։ Նախապատրաստական աշխատանքները համարյա միշտ ավելի երկար են տևում, քան նկարահանումները: Պետք է մանրամասն ուսումնասիրենք թեման, պլան մշակենք, հավաքենք մարդկանց, ում հետ պետք է աշխատենք, ուսումնասիրենք տեղանքները, որտեղ նկարահանելու ենք, և այլն:

-Նկարահանման մեջ կա՞ մի փուլ, որ չեք սիրում։

-Ամեն փուլում էլ կան բաներ, որ դուրդ չի գալիս։ Ես ամենաշատը մոնտաժն եմ սիրում։ Նկարահանումներն ամենալարվածն են, դրա համար չեմ սիրում։

-Մոնտաժի ընթացում դուք անընդհատ նայում եք նույն կադրը, հետ ու առաջ տանում, եթե արդեն մոնտաժել եք:

-Ամենալավ մոնտաժն այն է, որ հանդիսատեսը նայելիս չի հասկանում, թե ոնց կադրը փոխվեց: Եթե ուշադիր ուսումնասիրի` կհասկանա, բայց ոչ պրոֆեսիոնալ հանդիսատեսի համար անցումները ակնհայտ չեն։ Կադրը անընդհատ նայում ես, որ հասկանաս` ինչպես կպցնես, որ անցումն աննկատ լինի։

-Ես կուզեի, որ պատմեք նկարահանումների բարդությունների մասին։

-Մենք լիամետրաժ արկածային վավերագրական ֆիլմերի շարք ունենք, կոչվում է «Ճանապարհ» (Hit The Road): Դրանք ճանապարհորդական ֆիլմեր են, որտեղ երկու ընկեր մասնակցում են տարբեր երկրներում տեղի ունեցող մրցարշավների: Առաջին սերիան նկարել էինք Հնդկաստանում, երկրորդը, որ հիմա ենք վերջացնում` Կամբոջայում: Դրանք երևի ամենաբարդ ֆիլմերն էին: Ֆիզիկապես շատ դժվար էր, որովհետև երկու հոգով էինք նկարում` շատ դաժան պայմաններում ու անընդհատ շարժման մեջ:

-Անձրևի տակ ինչպե՞ս էիք նկարում, դժվար չէ՞ր։

-Հնդկաստանում ամենադժվարը մուսոնային անձրևներն էին, ոնց որ ցնցուղի տակ կանգնած լինեիր, ոչ թե անձրև լիներ։ Կարող է գնայինք, ամբողջ գիշեր վարսահարդարիչով տեխնիկան չորացնեինք, որ հաջորդ օրը նորից նկարեինք։ Կամբոջայում էլ հաճախ մնում էինք վրանի տակ` ջունգլիներում, իսկ մենք պիտի նկարահանած նյութերը դատարկեինք, տեխնիկան նորից լիցքավորեինք: Նման շատ դժվարություններ:

-Ֆիլմերի դերասանները հիմնականում հայե՞ր են, թե՞ օտարերկրացիներ։

-Սրանք վավերագրական ֆիլմեր են, այսինքն, հերոսները իրական մարդիկ են: Հերոսներից մեկը Ամերիկայից է, մյուսը` Կանադայից։ Նրանք մրցարշավին մասնակցող մեկ թիմ էին ներկայացնում, որոնց մենք ընտրել ենք ֆիլմի հերոսներ և իրենց միջոցով նկարահանել մրցարշավը:

-Կա՞ մի դերասան, թեկուզ աշխարհահռչակ, որ կուզեիք իր հետ աշխատել։

-Դե որ գեղարվեստական ֆիլմերի նկարահանմամբ չենք զբաղվում, ոչ մի անգամ չեմ մտածել, թե ում հետ կուզեի աշխատել։

-Իսկ եղե՞լ է ֆիլմ, որ կիսատ եք թողել:

-Այո, եղել է, շատ բաներ հաճախ կիսատ են մնում տարբեր պատճառներով: Օրինակ` պատվերները հաճախ սառեցվում են ու չեն շարունակվում, կամ կարող են դադարեցվել ու շարունակվել մի տարի հետո: Ֆիլմերը կարող են կանգնեցվել ֆինանսական պատճառներով: Լինում են դեպքեր, երբ մի նախագիծ վերջացնում ենք, բայց վերջում որոշում ենք չթողարկել, որովհետև արդյունքը մեզ դուր չի գալիս:

-Լինո՞ւմ է, որ պատվիրատուն չհավանի գործը։

-Պատվիրատուները միշտ մասնակցում են աշխատանքներին ինչ-որ չափով: Նրանք պետք է հաստատեն սցենարն ու պլանը մինչև նկարահանումը, նաև պետք է դիտեն աշխատանքային մոնտաժն ու սևագիր տարբերակները, որպեսզի անակնկալներ չլինեն: Որոշ պատվիրատուներ ներկա են լինում նկարահանումներին: Բայց վերջում միշտ էլ փոխելու բաներ լինում են:

-Իսկ եղե՞լ է այնպիսի պատվեր, որ մերժել եք, ինչո՞ւ։

-Կարելի է ասել` ամեն երկրորդ պատվերը մերժում ենք: Դե կարող է այնպիսի բան ուզեն, որ մեր դուրը չի գալիս, հետաքրքիր չի: Լինում են պատվիրատուներ, որոնք ուզում են իրենք փողը տան ու որոշեն, թե ինչն ինչպես է լինելու։ Դրանք մերժել ենք։

-Հիմա հովանավորներ ունե՞ք։

-Չէ, այնպիսի հովանավոր չունենք, որ մեզ փող տան, ասեն` այսպիսի մի բան նկարեք։ Առանձին նախագծեր կարող են լինել, որ ունեն հովանավորներ, բայց այդպես քիչ է լինում: Սովորաբար դրանք կամ պատվերներ են, կամ ներդրումներ, երբ ինչ-որ մարդ կամ կազմակերպություն հետագայում ֆիլմից շահույթի ակնկալիք ունի:

-Կա՞ այդպիսի  ֆիլմի գաղափար, որ կուզեիք նկարել, բայց հովանավոր չկա։

-Մի ֆիլմաշար ունենք երաժիշտների մասին, կոչվում է «Ultrasounds», որ ուզում ենք մի քանի սերիայով նկարել, առաջին կարճ սերիան փորձնական արդեն նկարել ենք: Հիմա դրա համար բյուջե ենք փնտրում:

-Ձեր նկարածներից կա՞ մի ֆիլմ, որ կառանձնացնեք մյուսներից։

-Հիմնականում ամենավերջին նկարածներն են, որ դուրդ գալիս են, որ տեսնում ես ինչպես ես հատ-հատ աճել։

-Ձեր ֆիլմերից ո՞րն ամենաշատ դիտում ունի։

-Վերջերս նկարածներից ամենաշատը նայում են «Ultrasounds»-ի` երաժիշտների մասին շարքի առաջին սերիան, Լոնդոնում մի իտալական ռեստորանի պատվերով իրենց հիմնադրման պատմության մասին ֆիլմ էինք նկարել, դա միլիոնից ավել դիտում ունի: «Ճանապարհ» ֆիլմի առաջի սերիան էլ են շատ դիտել` վաճառվել է համարյա քառասուն երկրներում: Բայց մենք դիտումները չենք հաշվում, դա մեզ համար այդպես կարևոր չի։

-Հիմա ինչի՞ վրա եք աշխատում։

-Հիմա «Ճանապարհ» շարքի երկրորդ ֆիլմն ենք վերջացնում` Կամբոջայի մրցարշավը: Բացի այդ` հիմա Գուգլի պատվերով կարճամետրաժ ֆիլմաշար ենք նկարահանում` «Յութուբի» տարբեր աստղերի մասին: Առաջին շարքը Ռուսաստանում էր նկարահանվել` ռուսախոս հանդիսատեսների համար, հիմա երկրորդ շարքն ենք նկարահանում` Անգլիայում ու Էմիրաթներում, սա արդեն արաբախոս հանդիսատեսների համար է լինելու:

-Ապագայի համար կա՞ ինչ-որ միտք կամ գաղափար, որ պետք է նկարվի։

-Գաղափարներ շատ ունենք ու աստիճանաբար փորձում ենք բոլորն իրականացնել: Բայց շատ հետաքրքիր նախագծեր հաճախ առաջանում են անսպասելի, օրինակ ինչ-որ հետաքրքիր պատվեր ենք ստանում:

-Այ հիմա այստեղ երիտասարդներ կան, որ կարող է վաղը օպերատորությամբ կամ ռեժիսուրայով զբաղվեն, իրենց ի՞նչ  խորհուրդ կտաք, ի՞նչն է ամենակարևորը։

-Երևի ամենակարևորը`ոգևորված լինեք, ու սիրեք այն, ինչով զբաղվում եք: Պետք է անընդհատ դուք ձեր ճանապարհը բացեք, ու որ դժվար պահերին հետ չկանգնեք։ Երկրորդ կարևոր բանն այն է, որ չմեծամտանաք։

Մեր զրուցակիցը, ինչպես հասկացաք, այդքան էլ չէր սիրում խոսել, ու մեզ շատ բարդ իրավիճակում էր դրել, բայց դե մենք այնքան հարց տվեցինք, որ մի պատառ հարցազրույց ունենանք։ 

Կարծես թե ստացվեց, հը՞ն։

Anahit Ghazakhetsyan

Մասնիկս

9 տարեկանում հայրիկիս խորհրդով առաջին անգամ նայեցի Միլոշ Ֆորմանի «Թռիչք կկվի բնի վրայով» ֆիլմը, որը կինոյում ինձ համար անգնահատելի ու անհամեմատելի արժեք դարձավ: Կիզի, ականջդ կանչի, բոլոր հեղինակները կերազեին՝  իրենց գիրքը էդպես էկրանավորվեր:

Էդպես եմ սիրել կինոն: Ու երևի պարտական եմ պապային ու Ֆորմանին:

Կինոն նախ և առաջ սեր է, ոնց որ մեր սիրած մնացած բաները: Նայում-նայում եմ, մեկ էլ հասկանում, որ չէ, Ալ Պաչինոն էլ դուրս չի գալիս, Շարիզ Տերոնին միշտ չեմ հավանել, Բրանդոյի պես սիրունը չի եղել, Օսկար Այզեկին ռուսի դերը շատ ա սազում, Իննյարիտուի մոտ ամեն ինչ էնքան հողեղեն ա, որ շունչս կտրվում ա ծանրությունից, կենսագրական ժանրի ֆիլմերը ահավոր հավանում եմ, Դորեմուսի մոտ դեռ ավելին կստացվի, Վուդիի ֆիլմերին պիտի մի փոքր ավել ուշադրություն դարձնեմ, էսօր ֆրանսիական Ամելիոտ մի բան եմ ուզում, Քեյջը մենակ “Birdy”-ում ա ստացված, կամ էլ մենակ “Birdy”-ն ա իմը, Դոլանի հետ պիտի անպայման հանդիպեմ, Պենելոպա Կրուզի նմանը չկա, վա՜յ,  ո՞նց առաջ ֆանտաստիկա չէի նայում:

Այ, վերջերս մի ֆիլմ նայեցի. Разрушение: Քանդեց ինձ էդ կինոն: Քանդեց իմ քանդված ու փլված լինելը: Երկու ձեռքով բռնեց շորերիցս ու շրխկացրեց պատին:
Շառլի Բոհեմը ես ոչ մի անգամ չէի ընկալել, նոր եմ հասկանում:
Ներքին երկրաշարժի, ջրհեղեղի, հրաբխի ժայթքման պես մի բան էր. քիչ բան նույն տեղում մնաց:
Էս ֆիլմը ապտակ ա բոլոր մանր-մունր ցավերին: Էս ֆիլմը այտը կարմրացնող ամենաուժեղ ապտակներից ա՝ մի բան արգելող, մի բանից կտրող:

Ու ես դա եմ սիրում: Սիրում եմ ֆիլմերի՝ ոտքերս գետնից կտրող ունակությունը: Ինչ-որ բան հիշեցնելու պարտականությունը միշտ իրենց ուսերին են վերցնում, ու ոչ մի ձախողում:

Ժամանակ եկավ, որ մտածում էի՝ վերջ, պիտի Կինոյի ու թատրոնի պետական ինստիտուտ գնամ, բայց հետո որոշեցի իմ սերը կողքից նայողի սեր թողնեմ:

Համբուրում եմ Ջեք Նիկոլսոնի ձախ այտը:

marat sirunyan

Դիլիջանյան մեդիա ճամբար. կարևոր նշանակության էպիզոդներ

Շատ հաճախ որևէ բանի վրա կենտրոնանալով մենք չենք նկատում և այդպես էլ ստվերում ենք թողնում որոշ մանրուքներ, էպիզոդիկ դետալներ, որոնք երբեմն շատ խորը իմաստով, մտորումների տեղիք տվող, հետաքրքիր բաներ են լինում:

Ճամբարի չորրորդ  օրը ես էլ մասնակցեցի ֆոտոարշավի: Ուղղությունը` Լոռու մարզի Մարգահովիտ գյուղ:

Առաջին կանգառը կատարեցինք Դիլիջան-Մարգահովիտ ճանապարի մի հատվածում` Ֆիոլետովո գյուղում, որտեղ ռուս-մոլոկանները վաճառում էին բանջարեղեն, թթուներ և նման բաներ:  Իրենք հրաժարվեցին նկարվել, բայց ասացին, որ կարող ենք նկարել երեխային, ով նստած էր տաղավարի հետևում հարմարեցված տեղում: Այդ հարմարեցված տեղը` փայտաշեն, պատուհանների փոխարեն ցելոֆան փակցված, մոտ երկու մետր բարձությամբ և կես մետր լայնությամբ մի բան էր, որի ներսում էլ հենց երեխան էր: Բջջայինով միացված մուլտֆիլմ էր դիտում:

Առաջին հայացքից` արտասովոր ոչինչ չկար, բայց երբ մի փոքր ուշադիր էիր նայում և սկսում էիր մտածել` շատ բան կար այդտեղ:
Մեկ նայում էի այն տեղին, որտեղ հարմարվել էր փոքրիկ տղան, մյուս պահին նայում էի երեխայի աչքերին, հայացքին ու հասկանում, որ իրոք երջանկությունն ամենևին էլ ճոխությունից կախված չէ:
Նայում ես այդ ամենին ու տեսնում` պարզություն, անկեղծություն, ինչ-որ տեղ միամտություն, անհոգություն նաև երջանկություն, մի խոսքով` մանկություն:

Մինչ  ես տարվել էի այդ ամենով, խմբակիցներս գնացել էին նկարելու քիչ հեռվում`դաշտում աշխատող գյուղացիներին: Իսկ ես գտա ինձ հետաքրքրող մեկ այլ բան, ու առա~ջ:
Քիչ այն կողմ` հանդամասում արածում էր մի ձի:  Մի գաղտնիք բացեմ` որքան ինձ հիշում եմ, երբևէ ձիուն այդքան մոտիկից չէի տեսել: Երբ մոտեցա, որ նկարեմ,  մի պահ վեր թռավ, ոչ` ծառս չեղավ, ուղղակի երևի հանկարծակիի եկավ: Հետո փորձեցի ավելի մոտենալ: Մեկ քայլ, երկու քայլ, երրորդն ավելի վստահ, և այդպես դանդաղորեն բավական մոտեցա նրան: Սկզբում իրեն ինձնից հեռու էր պահում, բայց մի քանի րոպե նկարելու ընթացքում քիչ-քիչ սկսեց մոտենալ: Մի փոքր անց արդեն կարծես ընկերացավ ինձ հետ: Մոտենում էր այն աստիճան,  որ զգում էի նույնիսկ շնչառությունը, քիչ-քիչ ավելի էր մոտենում ու հպվում ինձ: Նրա հայացքում մի տեսակ տխրություն կար, ճանճերն էլ հավաքվել էին աչքերի շուրջ ու բաց վերքին լցվող աղի նման տանջում էին: Նրա առջևի աջ ոտքին անցկացված էր անազատության շղթա: Բայց ախր, ինքը ծնվել է ազատության գրկում անհոգ վազվզելու, այլ ոչ թե շղթայված պահվելու, ու բանելու համար: Նրա աչքերը մեծ էին ու խորը, ասես` թախիծով լեցուն օվկիանոսներ:
Հիմա եմ հասկանում, որ նա իմ ներկայության շնորհիվ մի պահ կտրվել էր այդ ամենից: Նրան չէին հետաքրքրում ո’չ աներես ճանճերը, ո’չ էլ անգամ դիմացի աջ ոտքի շղթայակերպ դառնությունը:
Նա այլևս մենակ չէր, և ամեն կերպ փորձում էր մտերմանալ ինձ հետ: Ինձ կիպ մոտենալով երևի ուզում էր` շոյեմ իրեն, խաղամ իր հետ: Եվ ես սկսեցի այդպես էլ անել: Ձեռքս կամացուկ տարա բաշին: Չառարկեց… Մի քանի վայրկյան տևեց այդ պահը և ցավոք վերջացավ, քանի որ շտապեցրին` պետք է գնալ:
Չնայած իր ոգևորության պատճառով «թույլ չտվեց» ինձ իրենից լավ կադր ունենալ, բայց միևնույնն է, ես սիրեցի նրան: Հիմա անկեղծ` ես կարոտում եմ նրան` հայացքը, աչքերը, շնչառությունը: Մեղավոր եմ զգում ինձ, որ մենակ թողեցի նրան: Իսկ տեսնես` նա հիմա հիշո՞ւմ է ինձ:
Նա ինձ շատ բան հիշելու ու խորհելու առիթ տվեց: Դժվար թե մոռանամ նրան:

Ցավոք, շատ բաներ հասկանում ենք ուշացած: Ինչևէ, հուսամ նա նորից մենակ չի մնա… Ախր, նա հրեղեն ձի է… Բայց շղթայված…

Ինչպես արդեն ասացի` պետք էր առաջ շարժվել, այդպես էլ արեցինք…
Մարգահովիտ հասնելուն պես սկսեցինք անցնել փողոցներով: Հետաքրքրական մի բան էլ այդ ընթացքում եղավ, քայլելու ընթացքում մի քանի տան դռների ուշադրություն դարձրեցինք, մի քանիսով փորձեցինք ներս մտնել` մի բաժակ ջուր ուզել, բայց դռները փակ էին… Ամեն փակ դռան հանդիպելիս ակամայից մտածում էի արտագաղթի մասին: Բայց չմտածեք, թե բոլորն արտագաղթել էին, ոչ, ուղղակի նման պատկերներ էին… Երբ որևէ գյուղով շրջում ես ու տեսնում կողպված դռներ, որոնք էլ երբևէ գուցե չեն բացվելու, մի տեսակ հոգիդ սկսում է ճմլվել: Մի՞թե չկա մի բանալի` փակ դռներ բացելու, ինչո՞ւ ենք միայն կողպեքների մեջ գտնում փրկությունը… Ախր, դա փրկություն չէ, այլ ճիշտ հակառակը` կործանում… Ազգի ու հայրենիքի կործանում… Հուսամ, ոչ մի դուռ հավերժ կողպված չի մնա, այլ կբացվի ու նոր կյանք կբերի… Ինչպես օրինակ մեզ հանդիպած այն դռներն էին շուտով բացվելու…

Մի քանի բառ կասեմ հաջորդ երևույթի մասին և ենթադրություններն ու մտորումները կթողնեմ ձեզ… Ծանր է տեսնել մանկական կոշիկներ` կիսաքանդ, խարխուլ ու աղքատիկ կիսատան դռան դիմաց…

Բայց հոդվածս ավարտեմ դրական: Մյուս էպիզոդիկ հերոսները դրանք շներն էին: Ամեն բակ մտնելիս, կամ տան մոտով անցնելիս աչքս նրանց էր փնտրում: Պատճառն այն չէ, որ վախենում եմ նրանցից, այլ հակառակը` շատ եմ սիրում: Եվ շատ եմ  ուրախանում, որ տան բակում տեսնում եմ նրանց: Մի քանի տան բակում հանդիպեցին. բոլորն էլ լավն էին, բայց կառանձնացնեմ մեզ հյուրընկալած տան բակում ապաստանող շանը: Նա  առաջինը դիմավորեց մեզ, ուրախ թռվռոցներով ու ծամածռություններով: Ստիպեց ժպտալ… Մի տեսակ այնքան բարություն ու դրական բան զգացի այդ շնից, որքան նրա տերերից… Այսօրվանից ավելի շատ սկսեցի սիրել շներին և ընդհանրապես կենդանիներին…

Շատ մանրուքներ երբեմն ավելի նշանակալից են լինում: Հասարակ զրույցի ժամանակ էլ,  շատ կարևոր բաները հիմնականում ասվում են աննկատ` խոսքի մեջ…

Անտարբերությունը դժվար թե լավ բանի բերի:

Երբ խոսում են ավագները

Հարցազրույց լեռնավանցի 89-ամյա Կոլյա Սիրունյանի հետ

Լուսանկարը՝ Մարատ Սիրունյանի

Լուսանկարը՝ Մարատ Սիրունյանի

Կարծում եմ պատմության ոչ մի դասագիրք չի կարող իր մեջ ներառել այն, ինչ ամփոփված է համարյա մեկ դար ապրած մարդու դեմքի կնճիռ-ձորերում և կյանքի գեղեցկությունն ու դաժանությունը տեսած գեղեցիկ, բայց թախծոտ աչքերում: Դե ինչ, ձեզ եմ ներկայացնում հարցազրույցը…

-Կխնդրեի՝ նախ որպես լեռնավանցիների ավագ սերնդի ներկայացուցիչ մի քանի բառով նկարագրեիք գյուղը, գյուղացիներին:

-Լեռնավանը լավ գյուղ է, մարտիկ աշխադասեր: Շադ լավ գյուղ է, համեն բանով գովելի…

-Իսկ հնո՞ւմ էր գյուղը, ապրելակերպն ավելի լավը, թե՞ հիմա:

-Հիմի: Էն ճաղը, այ բալա ջան, բան չկար ուդելու, էն ժամանագ էլի: Կերտայինկ շալգծի, որ մե-երգու վեդրո գարի կեղնիր, գշալգեինկ, գտանեինկ Նալբանդ կամ Թափանլի գյուղեր կա, ինդեղ ջաղաչ կար, տանեինկ, կաղաինկ, գբերեինկ մայրս ճաշ կեպեր: Շադ ժամանագ էլ, շադ ժամանագ էլ, մերս կսեր, թե` գնածեկ թմբերեն ռսի սինձ կսեին էլի՝ կատնուգ. կատ ունիր, այդի սնձերեն քաղեինկ բերեինկ գը, մերս գջառտեր, լծեր գը ճաշի մեճը, կուդեինկ՝ հինգ երեխա էինկ: Այդման, բալա ջան, հառաճ քյասիբ (աղքատ) էինկ, տո չկար աշխադանկ… Իսկ հիմի հուրդեղ գուզեն էրտան, աշխադին, բերեն, բոլորը ավտո ունին, նստին, ուրախ-զվարտ ման գուկան, երջանիգ են հիմի, շադ երջանիգ են…

-Ի՞նչ կասեք ազգատոհմերի մասին, որտեղի՞ց է գալիս լեռնավանցու արմատները:

-Մերոնկ՝ Սիրունյանները, էգել են Մշո Գոպլվա՝ Կոպ կամ տե Գոպլ (Գոպալ) գյուղեն: Սիրունյանները, Այվազյանները, Տոնոյանները, Ենգոյանները էդոնկ էգել են Մշո Գոպլվա:
Իրանկ հուշ գուկան, շադ հուշ գուկան, չորս տարի հուշ գուկան (նկատի ունի 1915-ից ուշ): Սիրունի աղճիգն, որ գելնի դուս տնիծ, հմը թուրկի տղեն գվազե ու էնոր գքաշքշե: Որ գքաշքշե, հերը դուս գելնի, գելնի տեսնի գը, որ ախճգան թուրկը գքաշքշե, կսե՝ Սրկե, Ենգո, Տոնո, էս գիշերը կերտամ: Կերտան ռսի օկնուտյամպ, ռուսը գուկա էսոնկ սելերը գբառնան իրանծ քոճերը ու գուկան: Գուկան հարի Ջրաշեն գյուղը: Ջրաշեն գյուղը տեղ չի տա. կսե՝ մենկ շադվոր ենկ, իրանկ էլ մշեծի կեղնին էլի, էսոնկ (լեռնավանցիները)` բասենծի: Հեդև գուկան այստեղ բասենու գյուղը՝ Ղաչաղան գյուղ է էղե անունը, էգել են` բասենծիկ չեն թողե: Մշեծիկ ելե էգել են: Չիդե՞ս մշեծու խոսկը, էգե ըսել են, որ այսի գեղի տագը Սրկեն, Սիրունը, Ենգոն էստեղ դի տուն շինեն, ու էս տարածկը մշեծոնծ տեղն է: Ու միշտ էլ մեզի մշեծի կսեն, որ խոսկ կեղնի, էդման իկ (բան) կենեն կսեն խոսկի՝ մշու մայլեն… Այդման…

-Իսկ որ մշեցիները եկել ու հաստատվել են գյուղում, բայց տեղացիները բասենցիներ էին, դա ինչ-որ խնդիր չի՞ հանդիսացել: Անհանդուրժողականություն, վիճաբանություններ չե՞ն եղել:

-Չէ: Էգել են ու համեստ, հիրար հեդ աշխադել են ու աբռել են, ոչ մի դավի-դալաբա: Բայծ նոր որ էգել են մշեծիկ, հարսնկի ժամանագ էղել է, մշու ու բասենու հարսնկի ժամանագ, որ հարսին ժամը (եկեղեցի) գտանին էղել է՝ մշեծիկ ու բասենծիկ կռվել են հիրար հեդ:

-Ի՞նչ պատճառով:

-Հարսին մշեծիկ ուզեծել են հիրանկ թեզ տանին ժամ, բասենծիկ էլ` հիրանկ, այդոր համար կռվել են: Այդի մեգն է էղե:

Լուսանկարը՝ Մարատ Սիրունյանի

Լուսանկարը՝ Մարատ Սիրունյանի

-Շատ բարի: Կխնդրեի պատմել նաև Հայրենական Մեծ պատերազմից, ի՞նչ եք հիշում կամ գիտեք այդ տարիներից:

-Հայրենագան պադերազմի մասնագից, իմ պաբս ունեծել է 9 տղա, 7-ը գնածել են հայրենագան պադերազմ: Քառասնմեգ (41) թվին իմ հորոխպերս էղէլ է վաշտի հրամանատար՝ պադպալկովնիգ:

-Անուն ազգանունը կասե՞ք:

-Սիրունյան Մաթևոս Ավագովիչ:

-Ձեր հայրը նույնպես մասնակցել է այդ պատերազմին, այդպես չէ՞:

-Իմ հայրս մասնակծել էր պադերազմին: Քառասնմեգ թվին գնածել է պադերազմ, քառասնիրեք թվին վիրավորվաձ  հեդ է էգել: Էգել է ու գյուղում աշխադել է ֆերմայի վարիչ, աշխադել է բրիգադիր՝ երգար տարիներ, կատ մշագող:

-Ինչ-որ բան պատմե՞լ է, որով կարող եք կիսվել մեզ հետ:

-Ինճի՞ չեմ կարա, ըսեմ… Շադ բան է պադերազմում էղե: Էղել է, որ, կսե՝ առտեն նեմեծը որ գխպեր՝ վերեվիծ, մենկ էլ դիրկերի մեճն էինկ, մեգմ էլ իմ կողկս էր մեր գյուղածի պարգաձ: Կամանդիրն ադրբեջանծի էր: Հրամայեծ, որ (Հարությունյան էր էլի եղե էդ մեր գեղածու ազգանունը) ՝ Հարությունյան, է’լ այսի գորձը էրա: Էդի մեր գեղածին էլ ըսել էր՝ ինչխոր թիպին գուկա էլի, ես մենագս ի՞նճղ էդի գորձն էնեմ:  Ադրբեջանծին ըսել էր՝ հրամայեմ գը, ե’լ. չէր ելե: Էդտեղ մեր գեղածուն խպել էր: Որ զարգել էր, ղարաբաղծի մե տղեմ էլ ըսել էր՝ քու նանն, ու խփե էդ ադրբեջանծուն, զարգե ու սբանել էր:

-Իսկ ի՞նչ կասեք շրջանի ամենացավոտ թեմաներից մեկի՝ Սպիտակի երկրաշարժի մասին: Լեռնավանին է՞լ էր վնաս հասցրել երկրաշարժը:

-Երգրաշարժնե, ինչ ըսեմ, բալա՜ ջան: Ես չոբան էի, ժամը ինն էր, ոչխարը տարա՝ Սարի հարդ կսենկ, էդ Սարի հարդը, սարի դեշի հեդ գելնեի, մեգ էլ երգրաշարժը ելավ: Ես բռնվել էի քարերեն, թափ կուդար, ոչխարը բոլորս հավակվավ, շներն էլ կողկես փախան: Երգրաշարժը թափ տվեց-թափ տվեց, զոռով-շառով թետեվծավ: Ելա վերևը` դուրան էր, ես ելա դուրանը, ոչխարը կայնավ: Մեգ էլ ներկև սեր էրի (նայեցի) գյուղին էդ բանծռ սարից, որ Ջրաշենը ինչխոր մուխ ու ծուխը բռնել էր, վառիր գը: Եդև դառա մեր գեղին, որ ավտոները կերտան-գուկան, գյուղածիկ գփախին, գելնին սարը: Այդկան բանը…
Հիրգունը ոչխարը բերի գեղ, հնգերս` Շաշիգը էգավ, ըսավ՝ այ տղա, երգիրն ավիրվավ, էս ընճի՞ չես գա:  Ըսի՝ ի՞նճ է էղե, այ տղա, երգրաշարժ էր էղավ, բայծ Որդնավը (Ջրաշեն) շադ մուխ բան եղավ: Տո, ըսավ, մեր գեղնել է էղե, ավիրել է, մարտ է մնածե-մահածե… Ու էդման… Մինճև Երևանիծ օկնուտյուն էգավ, մարտկանծ դիագները հանինկ, հուղարգավորեծինկ: Մարտ էլ կար, որ իրա մեռելին տաս օր էլ չէր կարա գդնի… Այդման…

-Լեռնավաննն ունենալով երկար տարիների պատմություն, ի՞նչ հետաքրքիր, տեսարժան վայրեր ունի:

-Մենկ ունինք քարանձավ, մենձ քարանձավ է, վայտե կիլոմերտրմ էղնի էդ քարանձավը: Ինչ տեսագ բան ըսես կա էդտեղ, հոդեկ (սենյակ) կա… Էդ հոդեկեն մեգի մեջը իմ անունս էլ կա գրաձ, որ աղճգա հեդ սիրահարվել եմ՝ իմ ու ինոր անունը կա էնդեղ գրաձ… Էդ քարանձավը էնկան մենձ քարանձավ էր, որ , Մարատ ջան, 500-1000 գլուխ ոչխար էդ քարանձավի տագը գկայնիր, պարգիր գը, որ ինճկան էլ գուզե անձրև գար, էդոր վրեն մե կատիլմ անձրև չէր հնգնի: Կսեն՝ Կախգլուխ քար, էդ քարանձավին: Հառճի բուն կա, հոդա կար, ավալ (հին, հնում) նառդվններով դրե ելել են հոն, ինդեղ հախպուր կար… Թուրկագան իկ է էղե իդտեղ՝ աբրողներ են էղե:
Մենձ դուռմ կա հոդիմ վրա, էդ դռնեն գը նե մդնեինկ, կերտայինկ նեղ ծագմ կար, էդ ծագով կերտայինկ էնդեղ, մենձ գոլ կար, ոչ տե գոլ՝ ֆոր, էդ հորի մեջնե ջուր էր, լիկը ջուր: Հառջի բնի անուն կուդային էդոր, կսեին՝ Հառճի բուն, յանի հառճն է աբռե էդտեղ…

-Կա՞ն այլ պատմություններ՝ Ձեր կամ գյուղի հետ կապված, որը կուզեիք պատմել:

-Հա, էն պադմուտյունը լավ գիդեմ որ, թուրկը մեր գեղեն պլեն գտանի, այդիգ գպադմեմ:
Թուրկերը գուկան մդնին գը մեր գյուղը, երիտասարդ ժողովրտին գբռնեն, կնիգ ունի-չունի, սաղին բռնեն տանին ու լծեն գը Ջրաշենի ժամը: Հարուր քսան (120) հոկի ժամը գլծեն, որ տանին դի պլեն: Մե երգում պայեն գը ժամի մեջը, հեդո դուս քանեն էդ ժողովրտին: Էս՝ Դեմերեսի կսենկ, էլի, էդ Դեմերեսով բերեն գնստեծուն  էդ սարի դեշը: Մեգիմ գղրգեն, տը` գնա տերդերին ըսա՝ ոսկի տա, էս ժողովրտին բաց թողնունկ: Տերդերը  եսիմ, ոսկի ունեծե՞լ է, չէ՞ ունեծե, չեմ կարա ըսեմ… Չի գա տա, չի տա: Նոր էսոնծ խառնեն հառաճ ու գտանին: Տանին ու տանին ու տանին գը… Էրգու հոկի հեդ գուկա իտտիծ (այդտեղից)՝ Սիրունենծ Գասպարը, մեգե Գալոյենծ Հովագը: Հովագը չալղջի է էղե՝ զուռնա չալող: Էդի հարուր քսանեն էդ էրգուսին գբրախեն, մնածաձը կերտան ու կերտան…

-Իսկ Ձեր կյանքից, Ձեր մասին  ի՞նչ կպատմեք: Ինչո՞վ եք զբաղվել երիտասարդ տարիներին:

-Գնածել եմ բանագ, չորս տարի ծառայել եմ բանագում՝ Կրասնադար քաղաքում: Մենկ ստրայիծելի բատալյոն էինկ: Չորս տարի աշխադանկ, համեն բանով լավ, գովասնագրով էգա… Էգել եմ, կոլխոզին աշխատել եմ հովիվ, ունիմ հմի պաչոտնի գրմտներ (պատվոգրեր): Արդաքին գորձերի մինիստրը Մոլոտովն էր, Մոլոտովեն ես պարկեվներ ունիմ, որ ստածել եմ: Պադվով աշխադել եմ: Գյուխսովետի դեպուտադ եմ էղե, ընձի տարել են լավ աշխադող որբես, ռայկոմի քարդուղարը նստաձ էր. ժողով էր մեմե իմ անունս կարտածին՝ Սիրունյան Կոլյա Հարութի, ըսի՝ ես եմ, ըսավ՝ արի հառաճ: Գնածի, հանեց էն ժամանագվա փողով եռեսնըհինգ (35) մանեթ, հանեծ տվեց ու ըսավ՝ հալալ էղնի, Սիրունյան Կոլյա Հարութի, որ այսպես միշտ աշխադել է ջանասեր: Ու իմ նգարս էլ միշտ զարգաձ է էղե գրասենյագի պադին, որբես լավ աշխադող:

-Որպես վերջաբան՝ ի՞նչ կմաղթեք երիտասարդ, նոր եկող սերնդին:

-Ես գմախտեմ հիմիգվա երիտասարդներուն ջանսաղուտյուն, առողճուտյուն, հաշխարկին` խաղաղուտյուն, իրանկ էլ խաղաղ ու երջանիգ աբրին այս լավ հաշխարհի մեջը…

Զրույցը գրի առավ` Մարատ Սիրունյանը

Սա էլ ես եմ

Անկեղծ ասեմ, սիրում եմ խոսել իմ մասին, իմ թերությունների ու առավելությունների մասին (իսկ կա՞ այնպիսի մեկը, որ չունի թերություններ):
Նախ՝ ես Ես եմ, այնպիսին եմ, ինչպիսին կամ, տարբերվում եմ բոլորից, միևնույն ժամանակ նման եմ բոլորին: Մի աղջիկ եմ, ով ապրելով հասարակությունում՝ կարողանում է համակարանք և նույնիսկ հակակրանք առաջացնել իր հանդեպ: Ինձ վատ չեմ զգում դրանից: Ավելի լավ է լինել ուշադրության կենտրոնում, քան անտեսվել: Ես գիտեմ՝ իմ մտերմները սիրում են ինձ հենց այսպիսին:

Լավատես եմ, երբեք չեմ կոտրվում, հույսս չեմ կորցնում: Իմ մեջ ամենից շատ դուր է գալիս իմ համառությունը: Եթե ինչ-որ բան դնում եմ մտքիս, անպայման հասնում եմ, թեկուզ լինի ուշ:

Լուսանկարը` Միլենա Սեդրակյանի

Լուսանկարը` Միլենա Սեդրակյանի

Սիրում եմ պայքարել, հաղթահարել խոչընդոտներ: Հաղթահարելով յուրաքանչյուր խոչընդոտ՝ ավելի եմ կոփվում: Չափազանց շփվող եմ, ունեմ տարբեր հետաքրքրություններ: Կարդում եմ ամենատարբեր ժանրի գրքեր, բայց հատկապես նախընտրում եմ դետեկտիվ ժանրը: Պետք է նշեմ, որ ունեմ իմ սիրելի գրողը դետեկտիվ ժանրից՝ Ագաթա Քրիստի՝ դետեկտիվի թագուհին: Ամեն անգամ զարմանում եմ նրա հերսների մտքի թռիչքվ, նամանավանդ դուր է գալիս, թե ինչպես են բացահայտում անբացատրելին, փորձում եմ սովորել նրանց նման մտածել: Բայց չմոռոանամ ասել նաև, որ լինելով ապագա սոցիալական աշխատող, ուսումնասիրում եմ մասնագիտական գրականությունը: Կարևորում եմ ուսումը և ամեն ինչ անում եմ ուսման մեջ փայլելու և ընդօրինակելի դառնալու համար: Մտածում եմ, որ այս մասնագիտությունը իսկապես իմն է: Ես կարող եմ շփվել հասարակության լայն զանգվածների հետ, իմ ուժերի ներածին չափով կարող եմ օգնել մարդկանց լուծել իրենց սոցիալական խնդիրները:

Դեմ չեմ, երբ մատնացույց են անում իմ թերությունները, քանի որ հնարավոր է` ես ինքս  իմ այդ թերությունը չնկատեմ և ուրիշների միջոցով կարող եմ շտկել դրանք: Չնայած համարձակ եմ, բայց լինում են դեպքեր, որ ինքս էլ չգիտեմ ինչու, դառնում եմ ամաչկոտ: Շատ շուտ եմ մտերմանում մարդկանց հետ: Ճիշտ է, դա ունի իր լավ կողմը, բայց լինում է նաև հակառակը: Խոստովանեմ, որ կռվարար եմ, բայց նեղացկոտ չեմ, չնայած մարդիկ երբեմն օգտվում են դրանից:

Սիրում եմ մարդկանց ճանաչել ինքնուրույն, տանել չեմ կարողանում կողմնակի միջամտությունը: Կարողանում եմ  ներել, մտածում եմ, որ առանց սխալ գործելու չէինք կարող գնահատել ճիշտը: Ինքս էլ գործել եմ սխալներ, և իմ մտերիմների օգնությամբ, իմ համառ ցանկությամբ դրանց վրա կառուցել եմ ճիշտը:

Ընդունում եմ՝ խենթությունների սիրահար եմ: Սիրում եմ, սիրված եմ, բայց իմ սերը տարբերվում է բոլորից իր խենթությամբ ու տարօրինակությամբ:

Ես երբեք չեմ փորձում նմանվել և տարբերվել հասարակությունից: Ես մի անհատականություն եմ, ով սիրում է կյանքը՝ իր վառ ու մռայլ գույներով, և փորձում է ավելի հետաքրքիր դարձնել կյանքի յուրաքանչյուր վայրկյանը:

Մարդն ապրում է՝ մտածելով իրեն հուզող հարցերի շուրջ, գուցե, և ոչ:

Ինձ հուզում է այն, որ մարդկանց մեծամասնությունը քնում և արթնանում է՝ առանց հասկանալու, որ յուրաքանչյուր օրվա լույսը՝ դա հաշք է: Մարդիկ, խնդրում եմ ձեզ, կարողացեք շնորհակալ լինել, և ոչ այդքան եսասեր, միայն հարստության և բարձության ձգտող: Ես չեմ ասում, թե հարուստ լինելը վատ է: Բայց չէ, ներկա ժամանակում, եթե հարուստ ես, վերջ, դու ամենակարողն ես:

Ինձ հուզում է հենց մարդ տեսակը: Գիտեք ինչո՞ւ: Ես նրանց հետ ապրում եմ  նույն հասարակության մեջ, և տհաճ է ամեն օր ականատես լինել նենգամիտ և չարամիտ մարդկանց ստորություններին:

Ինձ հուզում է նաև իմ ապագան: Շատ հաճախ փորձելով գեղեցիկ ձևով կառուցել իմ ապագան՝ բախվում եմ ոմանց այնպիսի քայլերին, որոնք կոտրում են լավ ապագայի իմ հույերը: Կարողացեք ձեր կյանքով ապել, մարդիկ, և թույլ տվեք ինձ ու մյուսներին՝ փորձել ինչ-որ չափով ճիշտ ապրել:

Meri Antonyan

Անցած դարակեսին

Դեռ փոքր հասակից միշտ սիրել եմ լսել մեծ տատիս համով-հոտով պատմությունները՝ համեմված գյուղական բարբառով։ Ինձ հաճելի է եղել թեկուզ մի քանի ժամ անձայն լսել նրա կյանքի ամբողջական պատմությունը, կյանքի կարևորագույն պահերն ու հիշարժան իրադարձությունները։ Երբեմն նույնիսկ մեջս միտք է առաջացել գրքի տեսքով գրի առնել նրա բոլոր զրույցներն ամենայն մանրամասնություններով։ Ու հիմա վերջապես առիթ է ընձեռվել գրի առնել դրանցից մեկը։ Ստորև զետեղված է իմ ու իմ մեծ տատիկի՝ 83 -ամյա Ռոզա Մելիքյանի զրույցը։ 

-Տատ ջան, մի քիչ կպատմե՞ս ձեր գյուղից։

-Մերի ջան, մըր գյուղը, տեսի, ամենաառաջ, որ ես արդեն դպրոցական էրեխա էի, խելքս արդեն մի որոշ բան էր հասնըմ, ծնողներս ուզըմ էին գնան, դե գյուղից ռայոն են գնըմ, որ ռայոնից իրանց ինչ որ պետք ա, մինչև անգամ նավթ ա, դես ա, դեն ա, սաղ ընդեղերքից էին բերըմ: Դե գյուղում ի՞նչ կա. գյուղումը կարտոլ կար, հացահատիկ կար, գյուղի պայմանները դրանք էին, որ գնըմ էին, ասըմ էին` գնըմ ենք Դաստափյուռ, մըր ռայոնը ամենաառաջ եղել ա Դաստափյուռի շրջան, գյուղ Զագլիկ։ Մի որոշ ժամանակից հետո, որ արդեն հասել եմ 5-րդ, 6-րդ դասարան, արդեն մըր գյուղը, մըր ռայոնը փոխվել ա Խանլարի ռայոն։ Մի էրկու տարուց հետո արդեն Խանլարի ռայոնն էլ ա հեչ ըլել, բերել են Դաշքեսանի ռայոն՝ Քարհատ։ Էդքան բանը լավ եմ գիդում։

Մընք սովորըմ էինք, մընք լավ էինք սովորըմ, բայց պայմանները մըր, գյուղի պայմանները, ճանապարհները լավը չէին. ավտո չկար, ձիով էինք գնըմ ուրիշ տեղերից բան-ման բերըմ, դրա համար էրեխեքն էլ  էդքան ոչ լավ էին հագնըմ, ուտելը, դե հմի, ինչ-որ տեղ աշխատըմ էին, ուտըմ էին: Ով կարըմ էր, կով էր պահըմ, ոչխար, խոզ… Ապրըմ էին։ Բայց մընք, արդեն որ հասա 8-րդ դասարան, պտի 9-ը, 10-ը վերջացնեի, խելքս շատ էր հասնըմ: Մինչև էդ, ես որ գյուղից դուրս եմ եկել, մըր գյուղումը լույս գոյություն չի ունեցել, իսկ որ հանկարծ ցերեկը գնացել ենք դաշտերումը կարտոշկա ենք հավաքել, գործ ենք արել, անասունների համար խոտ ենք հավաքել, որ գալիս էինք, դպրոցում չէինք հասցնում, պտի սովորենք, չէ՞: Լույս չկար, ուշ ենք եկել: Ի՞նչ պետք ա անենք: Դրա համար պեչկը վառըմ էին, փետը վառըմ էին, ով որ ինձ նման խելքը հասնըմ էր, որ ուզըմ ա գնա, գյուղիցը դուրս գա, ավելի լավ սովորի, լավ մարդ դառնա, պեչկի դուռը բաց եմ արել շատ վախտ, նստել եմ ու կարդացել եմ ինչ գրքեր որ տվել են։

Դասատուները ոչ մեկն էլ ինիստուտը ավարտած չէր, բոլորը տեխնիկում, թերի բարձրագույն կամ երրորդ կուրսից եկած, ինչքան որ հնարավոր էր, աշխատըմ էինք սովորենք: Մընք  սովորըմ էինք, մեկը՝ ես։ Հա, շատ լավ էի սովորըմ, մըր դասարանի առաջին էրեխեն էի, խելքս հասնըմ էր, սովորըմ էի։ 

-Իսկ ե՞րբ ես Երևան տեղափոխվել։

-1950 թվին։ Էդ ա, էդ ժամանակ իմ ընկերուհու հերը մըր դպրոցի ռուսերենի դասատուն էր, իրա աղջիկն էլ իմ հետ առաջին դասարանից մինչև տասը իրար հետ վերջացրել ենք: Արդեն մընք պետք ա մըր պասպորտները հանենք, գնացել ենք Դաշքեսան՝ մըր ռայոնը, մինչև անգամ մըր գրասենյակում (կանցելար էինք ասում), որ թուղթ պետք ա տան, թե երբ ենք ծնվել, որ տանենք ռայոնից ծննդական հանենք, անգամ էդ էլ իրան կարգով չեն տալիս: Կա ոչ, ուրիշի, մի էրեխա մահացած ա ըլնում, նրա տեղն ա… Ինձ մի տարով մեծի, (ես իսկական 33 թիվ եմ, ինձ 32 թվով) տվել են։ Տվել են, գնացել ենք Դաշքեսան, էրկու օր գնացել ենք-եկել, որ էդ թուրքերը մըր ծննդականը տան, որ ծննդականի վրա էլ պասպորտ ունենանք։ Գյուղացուն հո պասպորտ չէի՞ն տալիս: Էլի տեղեկանքի պես թուղթ էր, որ գնըմ ենք սովորելու: Էդ տեղեկանքը պիտի ունենայինք, որ գյուղից թույլ են տվել գնանք սովորելու։ Վերջը, մի կերպ էդ տեղեկանքը վեր ենք ունըմ, գնըմ ենք, դառնըմ ուսանող։ Գյուղի էրեխեք … Ճիշտ ա, հայոց լեզու, մյուս  առարկաները լավ եմ սովորել, բայց ռուսերենը… Թուրքերենն անգամ լավ եմ սովորել, ես արդեն տասներորդ դասարանում ադրբեջաներեն էի խոսըմ, բայց ռուսերենը խոսըմ էի, էսօր Մանեն (քույրս է) ա ասըմ. «Տատիկ ախր, ես էլ եմ ռուսերեն խոսում, բայց գրելուց տառասխալներ եմ անում»: Մենք վաբշե հայերենըմ էինք տառասխալներ անըմ, որովհետև մերը բարբառ էր, գյուղի բարբառը, հա, քերականություն էինք անցնըմ, բայց մին-մին «փ»-ի տեղը «ֆ» էինք գրըմ, «ք»-ի տեղը մի ուրիշ բան … էդ ձևով, էլի։ Համենայն դեպս ավարտեցինք, ավարտեցինք-գնացինք (ծիծաղում է)։ Գնացինք  (Երևան): Հիմի մընք գյուղի գնացած էրեխեք ենք, քաղաք ես գնըմ, տանըմ են, օրինակ, որ թղթերը պետք ա տանք, նայըմ ենք շրջապատին: Դե ավելի շատ քաղաքի էրեխեքն են: Նրանք արդեն քաղաքի հագնված են: Մըզ համար էլ շոր են կարել, մի էրկու շոր ունենք, հա, կոշիկ են առել, բայց քաղաքի տեսք չունի, էլի. կոշտ-կոպիտ, չկար էլ, որ գնայիր խանութներից առնեիր: Էն վախտ էդքան ազատ չէր ամեն ինչը: Չկար, որ ինչ ուզես, էն էլ առնես-հագնես։ Հըմի մենք անհարմար ենք զգըմ մեզ: Ես ու ընկերուհիս ենք իրար հետ, իրա հերն ա մըզ տարել Երևան: Նայըմ ենք կողքներիս, մըր շորերը վոլտից (չիթ) կարած բարակ շորեր են, կոշիկներն էլ` ղորդան-ղորդան… Ու անհարմար ես զգըմ, ինչքան ուզըմ ա դու նրանցից կիրթ ըլես գիտելիքով, բայց նրանք ուրիշ են, մընք` ուրիշ, մենք քաշվըմ էինք։ Հիմի մեզ ով տարել ա, Արմիկի (ընկերուհին) հերը, մըզ ասըմ ա` ընենց տեղ ընդունվեք, որ շատ երկար չմնաք Երևանում, հինգ տարի չմնանք, երկու տարի: Այսինքն մենք պետք ա սովորեինք  ռուսական երկամյա ինիստուտ, որ գնանք գյուղումը կամ, ասենք, քաղաքումը տարրական դասարանների դասատու որպես։ Դե, մենք էլ իսկի համալսարանների ոչ հաշիվը գիտենք, ոչ տեղը, թե գնանք համալսարան: Ինձ որտեղ տային, էնքան ռուսերենը գրավոր չեղներ, ես ամեն տեղ էլ կանցնեի։ Բայց ըտե տարել են ռուսական էդ ինիստուտը, քառամյա էլ կա, մըր բաժինը երկամյա էր։ Աշխարհագրությունս հանձնեցի չորսի (մատները հերթով ծալելով՝ հաշվում է), լեզուս հանձնեցի իրեքի, գրականությունս ընգել էր Մաքսիմ Գորկու «Մայր» վեպը, համ հայերեն էի լավ սովորել, համ ռուսերեն, ըտե էլ որ ռուսերեն սկսեցի պատմել, մի քիչ երևի վերջավորությունները լավ չէր ըլում, ընդունող դասատուն ասավ`  հլա հայերեն պատմի։ Դե, հայերեն պատմեցի վեպի վերլուծությունը, չորս ստացա։ Բայց մինչև էդ ռուսերեն գրավոր էինք գրել, մըզ ասեցին՝ գյուղից եկածները եթե էն մնացածը լավ տան, գրավորը երկուս էլ լինի, կընդունենք։ Իմ ընկերուհին հենց առաջինից կտրվեց, բայց ես իրեքն էլ ստացա, գրավորն էլ գրեցի` էրկուս էր։ Որ արդեն քննությունները տվել էինք, պրծել, ես արդեն նենց ա, որ ընդունված եմ, էլ չեմ մտել տեղեկանք վեր ունեմ, որ ընդունված եմ, ինձ վեր կալան, տարան Վարդոանց (տատիկիս քույրն է) տուն, Քանաքեռ էր ապրում։ Ընկերուհուս հերն էլ տանըմ ա թղթերը տալիս ա կոոպերատիվ  տեխնիկում տասի բազայի վրա, հատուկ պլանային բաժին։ Պա՛հ, ես էլ ճամփա եմ պահըմ, ամսվա վերջին, պտի գամ, հանրակացարան ստանամ, որ թուղթ տան, որ գնամ սովորեմ։ Քիրս գալիս ա տենա՝ ընդունվել եմ, էդ հանրակացարանի համար թուղթ վերցնի, մեկ էլ քիրս գալիս ա, ասըմ ա. «Քու ազգը չկա, դու ընդունված չես»։ Ուրեմն քառամյայի ուսանողները, որ չեն անցել կամ ցածր աչոկներ են ստացել, դրանց սաղ բերել են երկամյայի, ու էն, ով որ էլ երկուս ա ստացել մեզ նման, նրանց էլ դուրս են թողել (ժպտում է)։ Իմ փեսեն պադպալկովնիկ էր։ «Բա ի՞նչ անենք, բա ո՞նց անենք, բա էդքանից հետո ուղարկե՞նք գյուղ, տհե ո՞նց կըլի: Բան չկա, դե, Արմիկը ընդե սովորըմ ա, տանենք, քո թղթերն էլ տանք»։ Տհե տանըմ են, դե առանց քննության ա։ Համա դե ժամանակն անց ա կացել, բայց փեսես որ պադպալկովնիկ էր, ի՞նչ ա արել, ո՞նց ա արել, ընդունել են։ Ես էլ պլանային բաժնում սովորեցի։ Ընդունվել եմ, սովորել եմ, շատ լավ եմ սովորել, թոշակը ստացել եմ, մի հետ էլ ա կտրվել չեմ թոշակից: Էէ՜՜, էրկու տարի սովորել եմ, էրկու տարին էլ լրիվ թոշակ եմ ստացել։

-Իսկ որտե՞ղ էիք ապրում։

-Մըզ Բաղրամյանի վրա սենյակ տվեցին։ Թումանյանի տունը սարքել էին մեզնից մի քիչ ներքև։ Ավետիք Իսահակյանի տունն էլ էր Բաղրամյանի վրա, գնալ-գալուց միշտ տենըմ էինք, որ Իսահակյանը ցիլոյով, Դեմիրճյանը, ախր մեկ էլ էն գրականագետը, անունը չեմ հիշում, փոքր մարդ էր, կանգնում նայում էինք, թե ոնց են զրուց անելով, փետը ձեռին անցնում։

-Դու որևէ տեղ աշխատե՞լ ես։

-Ինձ ուղարկեցին Քանաքեռ՝ շրջանային սպառողական կոոպերացիայի գրասենյակ՝ որպես պլանավիկ։ Մի տարի աշխատեցի, մյուս տարի ամուսնացա։ Էս տունն առանք, էկանք ստի (Վանաձոր), էլ գործի չգնացի, ոնց որ, էն որ ասած՝ գյուղիցը փախա, որ գամ քաղաքումը ապրեմ, մըկ էլ նորից էկա գյուղ, մաքուր գյուղ էր, տո մինչև հմի էլ հլա ոնց որ գյուղ էղնի։

-Տատ, Ադրբեջանում կրթությունն ինչպե՞ս էր։

-Ադրբեջանում մընք հայի պատմություն չենք անցել։ Մընք ոչ մի հայկական բան էլ չենք անցել։ Մընք հայկական պատմությունը հայ պատմավեպերից ենք մի քիչ կարդացել, մեկ էլ, որ էկել եմ տեխնիկումում սովորելու, ինձ հայ ժող. պատմություն ընդե են տվել, որ մի թիք սկսել եմ իմանալ։ Նոր պատմություն, Ռուսաստանի պատմություն, աշխարհի պատմություն, բայց հայ ժող. պատմություն չկար, գոյություն չի ունեցել։ Դրա համար ուզըմ էինք դուրս գանք, բոլորս էլ ուզըմ էինք։ Օրինակ՝ ինձ բախտ վիճակվեց, ես դուրս էկա, իմ քիրն ընդեղ էր, պայման կար գնալու։ … Բոլորն են գնացել, միթամ հիմի մարդ կա՞ ընդեղ։

-Ո՞ր շրջանում է եղել ձեր գյուղը։  

-Մըր տարածությունը Սահակ Սևադայի, կարդացել՞ ես Սահակ Սևադայի մասին (գլխով եմ անում), նրա տարածությունն ա էղել, էէէ՜… Կիրովաբադից բռնացրած, Կիրովաբադի հալալ կեսը հայ, հայի չաստ, թուրքի չաստ կար, բայց դե կարացին էլի հայերին դուս անեն։ Բաքուն հայերը ստեղծեն, հայերին դուս անեն,  տհե ո՞նց կըլի։

-Ձեր գյուղում պատերազմական լարվածություն զգացվե՞լ է երբևէ։

-Խանլարը Կիրովաբադին կպած էր։ Ըտեղ լեմսեր էին ապրըմ, նեմեցի գյուղ էր, լեմսեր էինք ասըմ։ Որ պատերազմը դեռ կիսատ էր, արդեն 42-43 թվերն էին, արդեն Գերմանիան առաջ էր գալիս, ըտեղի հրամանատարներց մեկը էդ Խանլարի գերմանացիներին տեղահան ա անըմ, որ հանկարծ, ասենք, նեմեցը գա, սրանք պաշտպանեն ոչ նրանց։ Էդ ժամանակ մեր գյուղացիք, հարևան գյուղացիք, ում խելքը որ հասավ, շուտ գնաց դրանց տների մեջը մտավ, առանց փողի, գնացին ապրեցին, դառան քաղաքացի։

Անընդհատ ահուվախի մեջ էինք։ Որ նենց բան էր էղնըմ, որ նախագահն ուզում էր գյուղի ժողովրդին հավաքեր, ժողով աներ, թե սկսում ենք, օրինակ, խոտհարքը, սկսում ենք հունձը, որ ամենքը գիդենան, հատուկ մարդ կար, կուրիեր էին ասում, կանգնում էր ամենաբարձր տեղը ու ձեն էր տալիս. «Ա՜ ժողովուրդ, լսեցե՜ք…»։ Որ լսելու էղնեն, դպրոցի զանգը տալիս էին։ Որ հանկարծ զանգը տալիս էին, ժողովրդի սիրտը կանգնըմ էր, թե էս ի՞նչ ա պատահել, թուրքը վրա՞ ա տալիս։ Այ տհե վախելու բաներ կար։ Բայց դրանից առաջ էլ ա էղել: Բա սաղ թուրքեր են չորս կողմը, մեջտեղը` մեր գյուղերը։  Մըհել ես տենըմ նրանց անասունները ընգել են մեր կոլխոզի արոտների մեջը, չոբանները սկսըմ են կռվիլը, կամ պահողները՝ ղուրուղչին։ Ըտհե էլ են կռիվ անըմ թուրքն ու հայը։

Մըր ռայոնը միշտ էլ հայ կառավարիչ ա ունեցել։ Եթե առաջին քարտուղարը հայ չի եղել, երկրորդը անպայման հայ ա ըլել։ Բայց եթե հանկարծ թուրք ա ըլել ու հանկարծ հային մը թիքա  պաշտպանել ա, չէ՞, սպանել են իրանց թուրքին, որ հայամետ ա, հայերին պաշտպանըմ ա։ Դրա համար էլ ժողովուրդը էնա փախավ ու փախավ…

-Ապրես, տատ ջա՜ն։ 

Ինձ համար իմ օրվա լավագույն մեկ ժամն էր՝ տատիս կենդանի ու կենսատու խոսքով ուղեկցված։