Ազատ տարածք խորագրի արխիվներ

hripsime baloyan

Իսկ դո՞ւ

Ինչո՞ւ մարդիկ այսքան չարացան մեկ մեկու հանդեպ։  Ամեն օր  քնելուց առաջ ինքս ինձ այս հարցն եմ տալիս։  Ո՞րն է պատճառը․  պատերազմը, համաճարակը, երկրում տիրող իրավիճակը: Ի՞նչն է մարդկանց անսահման վատը դարձրել, այնքան վատը, որ նախընտրում են չիմանալ դիմացինի հաջողությունների,  ձեռքբերումների մասին, որովհետեւ  լսելուն պես անբացատրելի նեղող, տանջող զգացողություն է առաջանում  նրանց մեջ,  որը չեն կարողանում թաքցնել  իրենց, իբր թե,  բարի դեմքերից։

Չեք հավատա,  բայց անկեղծ,  սրտից եկած ուրախությունը այլ կերպ է զարդարում ձեր դեմքը, իսկ կեղծ ժպիտն էլ ավելի է տգեղացնում ձեզ:

Հա, ի՞նչ կլինի,  որ հարևանի տունն ու մեքենան ավելի լավը լինեն, քան քոնը,  ի՞նչ կլինի, որ հարևանի աղջիկն ավելի լավ տեղ հարս գնա,  քան քո աղջիկը,  ի՞նչ կլինի, որ հարևանի պաշտոնը, գործը քոնից լավը լինի:  Չի լինի,  չէ, մի տեսակ նեղվում ես։

Մի բան պատմեմ:

Հյուր էի գնացել, ու պետք է թեյ խմեինք: Տանտիրուհին ասաց.

-Հռիփսիմե,  հանկարծ չթողնես թեյնիկում եղած ջուրը եռա,  թե չէ` հարևաններս կհարստանան:

-Մի հատ էլ ասա,-  ծիծաղելով ասացի ես:

-Հա, հա, որ ջուրը եռա թեյնիկում, հարևանները կհարստանան։

Սարսափելին այն էր, որ հյուրերն ասացին.

-Վա՜յ,  չգիտեինք,  բա շուտ ասեիր, որ մենք էլ  իմանայինք:

Սա չարություն չէ՞:  Բնականաբար թեյնիկում եռացող ջուրը չէր հարստացնելու հարևաններին, բայց նույնիսկ այդ մասին մտածելը ցավ էր տալիս բոլորին:

Որպեսզի տխուր չավարտվի պատմությունս, կասեմ․

Ես կլինեմ թեյնիկի ջուրը մինչև վերջ  եռացնող հարևան,  բարեկամ,  ընկեր քեզ համար։  Իսկ դո՞ւ:

Չեմ մոռացել

Քո մասին պատմող իմ բոլոր մտքերը ամուր կողպել էի հիշողությանս դարակներում, ամենը այնտեղ էր՝ պատերազմից առաջն ու հետոն։ Մի աներևույթ ձեռք կիսաթափանցիկ մատներով հրեց ու բացեց կողպեքը, տառերը իրար հրելով շարվեցին դիմացս ու քո ձայնով հարցրին. «Չե՞ս մոռացել…»

Ժամանակ հնարողը չգիտեր, որ կա հիշողություն, հիշողությունը բռնում է մեր ձեռքը, տանում անցյալ, հետո՝ ներկա, իսկ հետո կանգնեցնում է այդ երկուսի մեջտեղում ու ստիպում է քեզ բթանալ… Բթանում ես ու շարունակում ես չշարունակել։

Հիշում եմ քեզ՝ զինվորականի համազգեստով երդում տալիս. «Ես՝ Մամիկոն Կասոյանս… անձնվիրաբար ծառայել հայրենիքին՝ չխնայելով կյանքս…»։

Քեզ փնտրել եմ ողջերի մեջ. չկայիր… Մեռածների մեջ էլ չկաս։

Իմ մտքերում դու այնքա՜ն ողջ ես, այնքա՜ն իրական, այնքա՜ն կենդանի։ Գիտե՞ս՝ հերոս բառից վախենում եմ, որովհետև հերոսները լքում են մեզ, հեռանում են մեզնից՝ ստիպելով բավարարվել միայն իրենց մասին հիշողություններով։ Նեղացել եմ քեզնից։

Դադար, լռություն, անիմաստ խզբզոցներ թղթին, թաց հիշողություններ, ԴՈՒ… Հոգնել եմ այս՝ անընդհատ կրկնվող շղթայից, շոշափելի իրականությունը ստիպում է անդադար պտտվել հիշողության շուրջը, չհաշտվել դրա հետ, հետո զգալ սեփական անկարողությունը ու թաքնվել իրականությունից։ Նեղացել եմ քեզնից՝ թեև գիտեմ, որ մեղավոր չես։

Ասում են՝ հերոսներին երկնային կյանքում լավ են պահում, լավ մնա իմ՝ հավերժ հերոս ընկեր…

Հրաժեշտներ

«Ձեր ամենալավ տարիքն է, մի կռվեք, մի նեղացրեք իրար, մեծանաք` փոշմանելու եք, երանի եք տալու էս օրերին» և այսպես անթիվ բառերի շարան:

Վստահ եմ, յուրաքանչյուրդ լսել եք նման խոսքեր, ինչու ոչ, նաև խրատներ, բայց դրանք լոկ խոսքեր չէին, ուրիշ ձև էինք հասկանում, ուրիշ ձև էին ասում:

Այո, այո, ճիշտ հասկացաք, խոսքս դպրոցական, անհոգ, ուրախ, սիրառատ, ծիծաղաշատ օրերի մասին է , որ թվում էր, թե անվերջ է, բայց ցավոք, լոկ հիշողություններ ենք տանում մեզ հետ:

2016 թվականի սեպտեմբերի մեկն էր: Կարմրաթուշ, կապույտ, սպիտակ պուտիկավոր երկարափեշ զգեստով աղջնակ էի, ով կարծես նոր պետք է առաջին քայլերն աներ դպրոցում: Սակայն նույն ոգևորությամբ, նույն սրտի թրթիռով  ոտք դրեցի Բերդի պետական քոլեջ: Անծանոթ դեմքեր, նոր շրջապատ, նույնիսկ վախենում էի, թե այս ու՞ր եմ  ընկել, բայց չէի մտածի, որ այդ տարօրինակ էրեխեքը կդառնան լավագույն ընկերներս, տարօրինակ ուսուցիչները կդառնան լավագույն ուսուցիչներս: Իրոք, լավագույն տարիներս էին: Իրոք, լավագույն տարիներն են դպրոցական տարիները:

Այսօր հազարավոր դպրոցականների համար հնչեց վերջին զանգը, և ես նորից հիշեցի իմ դպրոցական տարիներն ու ուսուցիչներիս պատգամները.

«Սիրեք իրար, շատ սիրեք, ինչքան կարող եք, սիրուն գույներ, հիշողություններ վերցրեք, որ հասուն կյանքի բացվող դարպասներից այն կողմ ձեր ամենահավատարիմ  ընկերները կլինեն դժվար պահերին»:

Մանկություն ունեմ թողած…

«…գյուղ էր` փոքր, աշխարհից  մի քիչ հեռու, բայց  ահավոր լավ էր։ Մանկություն ունեմ էնտեղ թողած….»

Պատերազմ… Ցավ ու ողբ ծնող այս չարիքը 44 օր կրակի մեջ էր պահում Հայոց աշխարհը, մարել էր հայ ընտանիքների օջախի ծուխը։ Մանկիկների լուսավոր, պայծառ մանկությունը մթացրել, սպանել իրենց մեջ աշխարհի հանդեպ ունեցած իրենց բարի ու մաքուր պատկերացումները։ Ողջ քաղաքակիրթ աշխարհը գիտեր` ինչ է կատարվում Արցախում, Հայաստանում, բայց լռեցին, իսկ այդ լռությունը թույլ տվեց մատաղ անել մի ողջ սերունդ, մատղա՛շ սերունդ։ Չգիտեն, թե քանի երեխայի գունավոր մանկություն վերածվեց ռազմաճակատի, քանիսը իրենց մանկությունը թողած, զենք վերցրեցին, կռվեցին, քանիսը անմեղ զոհը դարձան այդ չարիքին…. Ինչ սխրանքներ գործեցին, ինչերի միջով անցան, ինչե՜ր տեսան ու ապրեցին… Ի՜նչ կյանք ունեցան:

Առ այսօր մեր շուրջն այնքան զրույցներ են պտտվում, անհավանական պատմություններ, թե չիմանայինք ինչ տեսակի պատերազմ է եղել մեր երկրում, չէինք հավատա: Հերոս են մեր տղերքը, հերո՛ս են, որ 44 «սև կյանք» ապրելուց հետո ժպտում են, ապրում են, ապրեցնո՛ւմ են…:

Ինքս շատ հերոսների հետ եմ զրուցել, լսել, հուզվել, ապշել, հպարտացել իրենց հերոսություններով: Հպարտացել, որ ունեմ հերոս եղբայրներ, ընկերներ: Շատ հաճախ ենք ընկերներով հավաքվում, զրուցում, հիշում այդ չարաբաստիկ օրերը, և շատ անգամներ անձամբ եմ թեման բացում, չէ՞ որ ամեն անգամ մի նոր բան ենք իմանում, բացահայտում, լսում. սա այն թեման չէ, որ միանգամից կպատմեն ամբողջությամբ ու մանրամասնորեն:

Հերթական հանդիպման ժամանակ ծանոթացա մեկի հետ, ում արտաքինից դատելով, կարծում էի  մի 23-24 տարեկան երիտասարդ է, բայց 17 տարեկան պատանի էր, ու  երբ կրկին անդրադարձանք պատերազմին, իմացա, որ նա Արցախից է ու  պատերազմի մասնակից: Փոքր ինչ դժվարությամբ, բայց նա էլ սկսեց պատմել իր պատմությունը: Անկեղծ պատանի էր, բարի, հանգիստ, ժպտերես, թվում էր իր կյանքում ամեն ինչ իդեալական էր, կյանքը եռում էր երակներում, բայց աչքերը… Գեղեցիկ աչքեր ուներ, մուգ կանաչ, բայց այդ գեղեցկությունը կարծես սպանում էր իր շուրջ տարածված կարմիրը, որն ավելի ու ավելի էր մգանում, երբ խոսում էր Արցախում կորցրած իր հողից, տնից, ջրից, կյանքից. դա իր վրեժն էր, որ մատնում էր հոգու ցավը, դատարկությունն ու բարկությունը: Բայց թե ինչպե՜ս էր խոսում իր տան մասին, մանկության, կորցրած շրջապատի. «Ճիշտ ա, գյուղ էր` փոքր, աշխարհից մի քիչ հեռու, բայց ահավոր լավ էր։ Մանկություն ունեմ էնտեղ թողած։ Շրջապատս մեծ էր։ Գյուղով իրար հետ «սպայկա» էինք, ում ինչ պետք էր, հարևաններով հասնում էինք, նույնիսկ ամենաչնչին բանին։ Սովորում էի դպրոցում, զուգահեռ` աշխատում։ Յոթ տարեկանից աշխատել եմ իմ հողում: Այգի եմ դրել, մեծացրել եմ, խնամել եմ։ Դա էր զբաղմունքս։ Այսքանը իմ մասին (ժպտում է)»…: Իր մասին չէր խոսում, համեստ էր, շատը ընտանիքի ու ապագայի մասին էր պատմում: Հայրիկին շատ վաղ տարիքում է կորցրել, կարելի է ասել նաև՝ վաղ տարիքում տունը կորցրեց: Ամեն բառի հետ հուզմունքս խեղդում էր ինձ, անասելի հպարտություն էի զգում, որ դեռ իր մեջ այդքան ուժ կա:

Սեպտեմբերի 27-ին իր առավոտը սկսվել է պատուհանների դղրդյունով ու մանկության նկարը «կորցնելով»:

«…Սովորական կիրակի էր: Որոշել էի մի քիչ շատ քնել, բայց 7:30 վեր կացա սենյակիս պատուհանի դղրդոցից, հետո պահարանիս վերևից նկարս ընկավ՝ մանկության»: Տարօրինակ զգացողություն ունեցա, կարծես նշան լիներ, որ անհոգ ու ուրախ օրերը ավարտված են»: Հարցրեցի՝ արդյո՞ք որևէ արտասովոր բան չի զգացել վերջին մի քանի օրերին: Հետաքրքիր էր, բայց նույն նման զգացողություն է նա ունեցել պատերազմի նախորդ օրը. «26-ին` ստանդարտ, մյուս օրերի պես, սովորական շաբաթ էր։ Դասի, հետո` տուն։ Երեկոյան ընկերոջս բակում էինք, երգելով, ուրախանալով, հայավարի «տժժալով» մեր խաղողի արաղն էինք քաշում։ Հետո գնացինք նռան այգին ջրեցինք։ Հետո հետ եկանք էլի իրենց բակ։ Մոտ մի երկու ժամ էլ մնացինք ու գնացինք տներով։ Սովորական օր էր, բայց արտասովոր ուրախ։ Ոնց որ զգայինք, որ վերջին օրն ա ազատության»:

Ընկա մտածմունքների մեջ: Ինչո՞ւ են միշտ վատ դեպքերի, իրադարձությունների նախորդ օրը մարդիկ սովորականից ավելի ուրախ օր ունենում: Որ թեթև ընդունե՞ն ցավը: Նույնը նաև մահվան վերաբերյալ. ինչպես ասում են` «Մեռնող մարդը զգում ա իր վերջին օրը»:

Կարճատև լռությունից հետո, մեջս ուժ հավաքեցի, հուզմունքս խեղդեցի իմ մեջ ու հարցրեցի, թե ինչպե՞ս հասկացավ, որ պատերազմ է, և ի՞նչ տեսավ շուրջը: Պատմեց, առաջին բանը, որ արել է, դուրս է եկել պատշգամբ, տատիկին հարցրել, թե ինչ ձայներ են: Տատն էլ  այգին հանգիստ մշակելիս է եղել, մտածելով՝ զորավարժություններ են անցկացնում, որովհետև հենց այդպես էլ պատասխանել է. «Երևի «ուչենիներ» են անում»: Տարօրինակ էր, միաժամանակ նաև կասկածելի, քանի որ զորավարժություններ առավոտ շուտ չեն անում, անելիս էլ նախապես  զգուշացնում են, որ ավելորդ խուճապ չսկսվի: Հենց այս մտքով էլ վճռել էր գնալ ձայների հետևից և հասկանալ, թե ինչ է կատարվում. «…Գնացի նույն գիշերվա ընկերոջս բակ. իր եղբայրը զինծառայող էր։ Ի դեպ, ընկերս իմ համադասարանցին էր, միասին էինք մեծացել։ Մտա իրենց բակ, տեսա իրա մաման ձեռները ծնկներին խբելով, դողալով ու լացելով ասում ա` «Տղե՜ս, տղես, տունս քանդվավ, տղես չկա, զանգում եմ` չկաա…»: Հասկացա, որ պատերազմ ա։ Հետո ընկերոջս հետ բարձրացանք բարձունքի վրա, որ նայենք` ինչ ա կատարվում սահմանին։ Սարի վրա էինք հելել։ Հելանք ու տեսանք ամբողջ Աղդամը փոշու մեջ կորած ա։ Աղդամում էլ յոթ հատ Հակաօդային պաշտպանության կայաններ ունեինք, յոթն էլ ավերված, յոթ ՀՕՊ-երն էլ հողին էին հավասար»: Մտածեցի` Աղդամից է, բայց ոչ, ասաց, որ «վերևի գյուղերից» է, չնշեց թե կոնկրետ որ գյուղից:  Շարունակեց, գնահատելով իրավիճակի լրջությունը, հասկացավ իրենց առջև ծառացած վտանգը, որոշեց ու հաստատակամ գնաց առաջ. «Հենց միանգամից հասկացա, որ եթե դրանք չկան, վերտալյոտների ու սամալյոտների ճամփեն բաց ա դեպի մեր գյուղ։ Երկար չմտածելով, տնեցիքին նստացրի ավտոն, հանեցի երկու գյուղ վերև, սարի հետևի գյուղը, որտեղ ավելի ապահով էր։ Ես հետ իջա գյուղ։ Տեսա արդեն կամավորական ջոկատներ են հավաքում գնան սահման, 20+ տարիքայինով։ Ուզեցի ես էլ գնամ, չթողեցին, մոտիկացա գյուղապետին` չթողեց։ Նստեցի ավտոն, որ գնամ, դեմս փակեցին… Ու երբ արդեն բոլորը «Ուրալի» մեջ էին, ես էլ թռա հետները։ Մեր մեծ ախպերներն էին, տարիքով, խնդրեցի վրես շոր քցեն ու մարդու չասեն, որ ես էլ եմ էդտեղ։ Էդ պահին նույն ընկերս իմանում ա, որ «Ուրալի» մեջ եմ, գալիս ա ինքն էլ ա մտնում մոտս, բա` «Կա՛մ իջնում ես, կա՛մ իրար հետ ենք գնում»: Իրար հետ գնացինք։ Հետո էլ չեմ ուզում հիշեմ»: Հուզմունքս չկարողացա զսպել այլևս, բաց թողեցի էմոցիաներս, ու զուգահեռ լսում, պապանձվում, 16 ամյակը օգոստոսին էր լրացել, երեխա էր դեռ, բայց մի ամիս հետո կյանքը տվեց նրան հերթական դառը հարվածը, ինչը հպարտորեն ընդունեց ու պատվով դուրս եկավ: Վեց օր ընտանիքի անդամներից թաքուն մասնակցել է  կռվին, վիրավորվել, վիրավորումից հետո ինքնուրույն գնացել Ստեփանակերտ ու ընկերների օգնությամբ տեղափոխվել Գորիս: Լռել են, ասել են`  «իբր փողոցում էր, ուղղակի ընկավ սնարյադը փողոցի վրա, ասկոլկեն կպավ ոտին…», հավատացել են ու մագնիսի օգնությամբ հանել։ Չի հիշում` ցավ զգացել է, թե ոչ, «Ես էդ ժամանակ տղեքին կորցնելուց բացի ուրիշ ցավ չէի զգում»: Ամբողջ ընթացքում ինձ մեկ հարց էր տանջում, ու չզսպելով ինձ, հարցրեցի. «Ի՞նչ էիք մտածում նման քայլ անելուց առաջ: Գնում էիք ի վերջո պատերազմ, ընտանիքի անդամներից էլ ոչ ոք տեղյակ չի եղել։ Իսկ որ Աստված չաներ, հետ չգայի՞ք»: Պատասխանը իմ մեջ սպանեց բոլոր տեսակի կարծրատիպերը նման տարիքում դժվարություններ ու ցավ ապրած մարդկանց դիրքորոշման ու մտածելակերպի վերաբերյալ. «Չեմ մտածել դրա մասին։ Ես մտածել եմ, եթե գնամ, նենց կլինի, որ իմ մի գնալը կարա նենց «եղանակ փոխի», որ մի քանի հոգի մտածի, որ կարա գնա ու «եղանակ փոխի»… Տենց մի քանի-մի քանի կգա, մի եքա մարդ կկանգնի, տենց էս պատերազմը չէինք պարտվի»: Մտածելակերպ: Խենթանալ կարելի է: Նման տարիքում, նման իրավիճակում մտածել այդպես ու գործել այդպես… Դե իհարկե, եթե շատերը մտածեին այսպես, միգուցե ամեն ինչ այլ կլիներ, այլ ավարտ կունենար… Բայց չմտածեցին… Քչերը մտածեցին, քչերից՝ քչերը համարձակվեցին մեկնել ռազմաճակատ, բայց շատերը որոշեցին լքել իրենց դիրքը, տունը… Շատերը ոչինչ չարեցին, բայց մեղադրեցին բոլորիս:

Զրույցը երկար տևեց: Մթնոլորտը տխուր էր, բայց նաև հետաքրքիր, գերակշռում էր մոտիվացիոն արտահայտությունները, ֆանտաստիկ մտքերը, գաղափարները: Ողջ խոսակցության ընթացքում հասկացա մեկ բան. կյանքը ուրախ մարդկանց չի սիրում: Միևնույն է, մեծ է, թե փոքր, կին թե տղամարդ, մեր ամենախիստ, դաժան դպրոցն է, հետաքրքիր, ցավոտ, արկածներով ու փորձություններով լեցուն, որում ոչ մեկս ապահովագրված չենք: Ամեն ինչ մերն է, բոլորինս, ու մենք պարտավոր ենք հպարտորեն ընդունել ամեն հարվածը՝ դառը թե քաղցր, ուրախ թե տխուր… Ու պատվով դուրս գալ: Մեր հերոսների կերտած պատմությունները մեզ օրինակ: Ամեն իրավիճակում մենք մի նոր բան ենք սովորում, մեզ այլ կերպ ենք դրսևորում, մի նոր բան փոխում մեր կյանքում, ինչպես իմ այսօրվա պատմության հերոսի: Հարցին, թե ի՞նչ փոխեց իր մեջ պատերազմը, պատասխանեց. «Ավելի հեշտ կլինի` ի՞նչ չփոխեց… Էնքան բան փոխեց… Մենակ աշխարհայացքը հերիք ա (ժպտում է)»:

Սխալ ենք ապրում, ինչ խոսք: Չենք գնահատում մեզ ընձեռնված ամեն օրը, ամեն րոպեն… Վստահ եմ, որ բոլորիս մեջ էլ պատերազմը մի ինչ որ բան փոխել է. մեր պատկերացումները կյանքի հանդեպ, մեր վերաբերմունքը միմյանց նկատմամբ, մեր արժեհամակարգը….Պետք է սիրե՛նք կյանքը, ապրե՛նք ու արարե՛նք, ստեղծե՛նք, հզորացնե՛նք մերը… Կյանքը շատ կարճ է, ու լի անակնկալներով: Գնահատե՛նք այն, ինչ ունենք:

Nare Khanangyan

Ես հիշում և պահանջում եմ

Երբ բավականին փոքր տարիքում գնացել էի Ծիծեռնակաբերդ, դեռ ինչ-որ տեղ չհասկանալով, թվում էր, թե այդ օրը լոկ ֆիլմերով է պարփակվում: Ավելի լավ հիշողություններիս մեջ «Մայրիկ» ֆիլմն է, բայց արի ու տես, որ իմ տարիքում եղած մեր տատիկ-պապիկները, նախնիները ինչքան դաժանություն են տեսել, ինչ ողբերգության միջով են անցել Եղեռնից մազապուրծ փրկվածները:  Եվ այսօր 18 տարեկանս, աշխարհայացքս ու մտածելակերպս փոխված, ավելի հասուն ու գիտակից եմ։

Ծիծեռնակաբերդ տանող ճանապարհս անցավ աղոթքով, հույսով ու վրեժի զգացումով: Աչքիս առաջ էին գալիս «Արտույտների ագարակը» ֆիլմի դաժան դրվագները (անհնարին է թվում անգամ պատկերացնելը, որ ամեն ինչ եղել է ավելի դաժան ու իրական), աչքերս արցունքով լցված, խաչը ձեռքումս սեղմած, նորից ու նորից էի հղում աղոթքս առ Աստված, աղոթում ու խնդրում էի նահատակ սրբերի հոգու հանգստությունը, ոսոխի պատիժը։

Ոճրագործներն անպատիժ են դեռ, ավելին, 2020 թվականին մենք համոզվեցինք կրկին, որ թշնամին, եղեռնագործը չի փոխվել. նույնն է և ձեռագիրը, և երազանքը: Այսօր մեր հայրենիքի անվտանգության համար պատասխանատու է մեր սերունդը, նա՛ պիտի որոշի մեր ազգի ու հայրենիքի ճակատագիրը։ Հայաստանը պիտի ոտքի կանգնի, պիտի վերականգնի իր արժանապատվությունը, թելադրի իր կամքը։ Նժդեհի փառահեղ խոսքերն են․ «Հայրենիքից զատ, հայրենիքից դուրս ինձ համար խաբուսիկ են բոլոր դրախտները»։

Հայրենիքը սիրենք այնպես, ինչպես մեր եղբայրները սիրեցին ու ընկան հանուն հայրենիքի, հանուն մեզ՝ բոլորիս․․․

Կա՛նք,պիտի լինե՛նք ու դեռ շատանա՛նք։ Ես հիշում և պահանջում եմ։

Gayane Stepanyan

Հայ գրականությունը

Միշտ զարմացել եմ, թե ինչու են մարդիկ բողոքում հայ գրականությունից, հայ գրողների թողած գանձերից ու նախընտրում միայն արտասահմանյանը։

Օլիմպիադայի գնալիս միշտ ծանոթանում ենք օլիմպիականներով, զրուցում մեր նախասիրություններից ու գիտելիքներով կիսվում։ Մի անգամ նույնպես օլիմպիականների հետ ծանոթացա և շատ հետաքրքիր թեմաներից զրույցներ ունեցա նրանց հետ, իսկ երբ հերթը հասավ գրքերին, ես լինելով հայ գրականության մեծ երկրպագու, սկսեցի պատմել Բակունցի, Րաֆֆու և այլոց հիանալի ստեղծագործություններից, ներկայացնել դրանցից հատվածներ (Օրինակ՝ Սամվելի «Արտասուքի աղբյուր» հատվածը) և այն երեխաները, ովքեր զրույցը սկսել էին Չարենցի կյանքի դաժան պահերը նկարագրելով՝ հեքիաթայինը թողած, կլանված ինձ էին լսում, մոռացած նույնիսկ, որ մի քանի րոպե առաջ ասում էին, որ մեր գրքերը համեմատած արտասահմանյանին, մեղմ ասած, ստացված չեն, սակայն նույնիսկ չէին կարդացել այդ գրքերից գոնե հինգը։

Ուժեղ ձգողականություն ունի Հայ գրականությունը, ամեն թեմայից ակնարկ կա, զարգացած, կիրթ խոսք կա, հայրենասիրության ամենավառ արտահայտումների մասին էլ խոսք չի կարող գնալ։ Հայ գրականության մեջ կան ստեղծագործություններ, որոնք կհամեմատվեն համաշխարհային շատ հանրահայտ գործերի հետ: Ուղղակի պետք է լավ ներկայացվեն։ Լավ ներկայացվելու դեպքում դրանք կարող են դառնալ նույնիսկ Հայաստանի այցեքարտը։

Պետք է սիրել հայրենիքը, հայրենիքի բարձրությունը հասկանալ և չհասկացողի հետ էլ բանավիճել, բայց դատարկ կռիվ չանել, այլ պատմել, ներկայացնել մեր ժողովրդի պատմությունը, անցած ճանապարհը։

Հայ ժողովրդի բարձրությունը ամփոփվում է բոլոր դարերում նրա ծնած զավակների գրած ստեղծագործություններում։