Գոռ Բաղդասարյանի բոլոր հրապարակումները

Լուսանկարը` Հայկ Սարգսյանի

Բջջային հեռախոսից օգտվելու տարրական կանոնները

Երևի արդեն շուրջ քսան տարի կլինի, ինչ Հայաստանում զանգվածային մասշտաբով օգտվում են բջջային կապից (այն տարիները, երբ բջջային հեռախոսները նույնքան հազվագյուտ ու թանկ էին, որքան մասնավոր տիեզերանավերը, չենք հաշվում), բայց, չգիտես ինչու, դրանցից օգտվելու թեկուզ պարզագույն կանոններ չեն ձևավորվում: Եվ դա երբեմն խիստ նյարդայնացնում է:

Առաջինը` եթե մարդիկ նախընտրում են բջջային հեռախոսը միշտ պահել իրենց մոտ, դա դեռ չի նշանակում, որ նրանք ցանկանում են կամ կարող են շուրջօրյա հասանելի լինել և պատասխանել բոլոր զանգերին: Եթե ձեր զանգին չեն պատասխանում, պատճառները կարող են լինել երկուսը` ա. հեռախոսի տերը չի լսում հեռախոսի ձայնը, կամ հեռախոսն իր մոտ չէ, և նման դեպքում որքան էլ երկար զանգեք, նա չի լսի, իսկ եթե ձեր երևակայության մեջ նա այդ պահին գլխապատառ վազում է դեպի հեռախոսը, որպեսզի պատասխանի ձեր բաղձալի զանգին, ապա նույնիսկ այդ դեպքում եթե ժամանակին անջատեք, նա հետ կզանգի մեկ րոպե հետո: Եվ բ. հեռախոսի տերը չի կարող կամ չի ուզում պատասխանել զանգին: Դրա պատճառները անթիվ ու բազմազան են` նա հանդիպման է, որևէ կարևոր գործ է անում, գուցե շատ զբաղված է (կան այդպիսի մարդիկ, պետք չէ զարմանալ) կամ էլ, ինչու չէ, զուգարանում է: Միգուցե նա թատրոնում է, կամ մահացել է նրա սիրելի թութակը, ու նա թքած ունի այն «կարևոր» լուրի վրա, որ դուք հիմա հայտնելու եք: Հնարավոր է, որ նա այդ պահին երկու ծանր տոպրակ բռնած բարձրանում է աստիճաններով` անիծելով գրպանում զնգացող հեռախոսը և ձեզ էլ հետը: Կամ էլ (ի վերջո, հաշտվեք այդ մտքի հետ) այդ պահին ցանկություն չունի ձեզ հետ խոսելու, այդ տարբերակը ինչո՞ւ ոչ ոք երբեք չի դիտարկում:

Այս պարզ երևույթը հասկանալն իրականում բոլորովին բարդ չէ. եթե հեռախոսի տերը չի լսում ձեր զանգը, կամ էլ նրան հարմար չէ պատասխանել, անգամ եթե մինչև Քրիստոսի երկրորդ գալուստը շարունակեք զանգել, ոչինչ չի փոխվի: Էլ չեմ ասում ամենասարսափելիի մասին` երբ կես ժամ շարունակ բարձրախոսի մեջ հնչող ազդանշանները լսելուց հետո զանգողը անջատում է հեռախոսն ու անմիջապես նորից զանգում, ասես թե առաջին զանգը պարզապես անհաջող էր ստացվել, ու հիմա երկրորդ կրակոցը հաստատ կկպնի նշանակետին: Հավատացեք, համառությունն այստեղ չի օգնում: «Ջուրը քար կծակի» կարգախոսը տվյալ պարագայում արդիական չէ: Իսկ երբ ոչ միայն չեն պատասխանում ձեր զանգին, այլև նույնիսկ անջատում են` հստակ ազդանշանելով, որ զանգին պատասխանելու անհարմարությունը հասել է իր կիզակետին, անմիջապես ևս տասներկու անգամ զանգելով դուք նույնացնում եք ձեզ այն նեանդերթալցու հետ, որը բութ քարե դանակով փորձում է սպանել իր որսին:

Այո, բոլորս էլ չենք սիրում, երբ զանգերին չեն պատասխանում, բայց նույնիսկ եթե դուք կարևոր գործով եք զանգում, կամ նույնիսկ եթե ձեր զանգին սպասում են, ավելին` խնդրել ու թախանձել են, որ դուք այդ ժամին զանգահարեք, մեկ անգամ չվերցնելու դեպքում սպասեք առնվազն 20-30 րոպե ու նոր միայն կրկին փորձեք: Երկրորդ անհաջող փորձից հետո մնում է միայն սպասել պատասխան զանգի: Մյուս տարբերակները բացառվում են, եթե, իհարկե, խոսքը հույժ հրատապ զանգի մասին չէ: Տանեցիների առողջական վիճակով ու որպիսությամբ հետաքրքրվելը, որքան էլ դա զարմանալի հնչի հայերի մեծամասնության համար, հույժ հրատապ զանգերի շարքին չի պատկանում:

Նույնիսկ այս ամենը ճիշտ կատարելուց հետո, երբ զրուցակիցը պատասխանել է զանգին, պետք չէ կրկին մոռանալ քաղաքավարության կանոնների մասին: Կա մի ցավալի միտում շատերիս մոտ. մեզ բոլորիս թվում է, թե մեր գործերից ավելի կարևոր բան աշխարհում չկա, և որ բոլոր մյուս մարդիկ պարտավոր են ահով ու սարսափով սպասել մեր զանգերին, և նրանց մտքով անգամ չպետք է անցնի զբաղվել այլ ճղճիմ ու երկրային գործերով` երբ զանգում ենք մենք` միջմայրցամաքային կարևորության գործունեություն ծավալող վերամբարձ անձիքս: Իրականում դա այդքան էլ այդպես չէ, և պետք է քաջ գիտակցել, որ բոլորիս գործերն էլ կարևոր են միայն ինքներս մեզ համար. անծանոթ կամ քիչ ծանոթ մարդկանց դրանք, մեղմ ասած, չեն հուզում, իսկ կոպիտ ասած` նրանք թքած ունեն դրանց վրա: Այդ պատճառով, նույնիսկ եթե ձեր զրուցակիցը ժամանակին է պատասխանել ձեր զանգին, պետք չէ անմիջապես խոսափողի մեջ աղաղակել ձեզ հուզող հարցը: Նախ պետք է հարցնել, հարմար պահի՞ եք արդյոք զանգահարել: Իսկ խոսելու պահին էլ ցանկալի է, որ հեռու գտնվեք ամեն տեսակի բարձր աղմուկից: Օրինակ` բավականին տարօրինակ կլինի, երբ զանգեք սրճարանից այն պահին, երբ վատ ֆիլմի սաունդտրեկի պես հնչում է Ստաս Միխայլովի ոսկե հավաքածուից որևէ մի կատարում (և ընդհանրապես մի լսեք Ստաս Միխայլով, դա ի՞նչ աննորմալություն է, չեմ հասկանում), կամ երբ ձեր խոսակցությանը զուգահեռ հնչում է ձեր ընկերոջ պատմած անպարկեշտ անեկդոտը, իսկ այնուհետև մյուս ընկերների ծիծաղի մեղմիկ դայլայլը: Այդ ամենը կարող է տհաճ տպավորություն թողնել այն մարդու վրա, ում հետ դեռ մտադիր եք պահպանել երկարատև գործնական հարաբերություններ:

Այս կանոնները ես չեմ հորինել, դրանք գոյություն ունեին դեռևս քաղաքային հեռախոսների կիրառման ժամանակներից (հիշո՞ւմ եք, այդպիսի հեռախոսներ կային ժամանակին), պարզապես մի փոքր ձևափոխվել են: Դրա համար հերթական «բոլորովին նոր», կատարելագործված մոդելի հեռախոս առնելուց առաջ կատարելագործենք մեր վարքը, հազար ու մի հարց կա բա:

Լուսանկարը` Սերյոժա Առաքելյանի

Գովազդային կարգախոսներ

Մեկ-մեկ զարմանում եմ, թե ովքեր են թարգմանում կամ հորինում տարբեր գովազդային կարգախոսներ, որոնք բացահայտ հիմարություն են, կամ գուցե շատ լավ ու ճիշտ են հնչում անգլերեն, բայց հայերենում վերածվում են աղետալի գռեհկության, բայց ոչ ոք չի փորձում դրանք մի քիչ փոփոխել:

Կա, օրինակ, մի բավականին անիմաստ նախադասություն, որը, այնպիսի տպավորություն է, թե օգտագործվում է բոլոր այն գովազդներում, որոնց ստեղծողները չեն հասցրել ուրիշ բան հորինել. «Ստեղծված է քեզ համար»: Ո՞ւմ: Ի՞մ: Ի՞նչ իմացաք, որ ինձ համար է ստեղծված:

Ինչո՞ւ է, օրինակ, լվացքի փոշին ինձ համար ստեղծված: Ես խնդրե՞լ եմ: Իսկ ինչպե՞ս եք ինձ համար ստեղծել: Չինական գործարանում Մաո Ցզեդունի փոխարեն իմ լուսապայծառ դիմանկա՞րն եք կախել, որպեսզի չինացի աշխատավորն իմանա, թե ում է պարտական իր հանապազօրյա հացի համար:

Կամ ո՞վ ասաց, որ այս նոր, ուլտրաբարակ (իմ սիրելի բառերից մեկն է) միջադիրները ստեղծված են ինձ համար: Մինչև այսօր, փառք Աստծո, չեմ օգտագործել, կարիքն էլ չեմ զգացել, ոչ ուլտրաբարակ, ոչ սուպերհաստ: Ինչո՞ւ եք իզուր նեղություն քաշել, ծախս արել, ինձ համար միջադիր ստեղծել: Պետք չէր, էրեխեքի արև:

Թերևս ենթադրվում է, որ եթե իմանամ, որ այս կամ այն բանը ստեղծված է ինձ համար, հենց հեռուստացույցի առաջ պետք է կատարսիս ապրեմ ու գլխապատառ վազեմ խանութ` գնելու բոլոր միջադիրները, լվացքի փոշիները, մեկ-երկու պարկ շինանյութ և մի զույգ ձմեռային անվադող, որոնք նույնպես «ստեղծված են ինձ համար»` Աստված գիտի, թե ինչի համար, բայց դե մարդիկ նեղություն են քաշել, ամոթ է:

Ընդհանրապես` ի՞նչ հիմար սովորություն է ուղղակի խոսքով դիմել ինձ հեռուստացույցի միջից: Օրինակ` հարցեր տալ. «Երիտասա՞րդ ես»: Քեզ ի՞նչ: Ակնկալվում է, որ այդ պահին հեռուստացույցի առաջ պետք է վեր ցատկեմ տեղիցս ու գոռամ «այո-ո-ո՞»: Եվ էքստազի մեջ հեռուստացույցի հետ ողջագուրվե՞մ:

«Սիրո՞ւմ ես ապրել ակտիվ կյանքով»: Ի՞նչ իմացաք, մի՞թե էկրանի այն կողմից երևաց, որ հեռուստացույց դիտելու հետ զուգահեռ բոբսլեյով եմ զբաղվում սենյակում:

Չգիտեմ` կան արդյոք մարդիկ, որոնք, լսելով «ստեղծված է քեզ համար» արտահայտությունը, իսկապես կարծում են, որ խոսքն իրենց մասին է: Ավելին` հուզվում են, մտածում` ինչ լավ մարդիկ են, ինձ համար ստեղծել են այս նոր… ը-ը… մազի ներկը, որը կայուն է մնում նույնիսկ գլուխը հինգ անգամ լվալո՞ւց հետո: Ինչ լավ է: Մարդիկ իսկապես մտածել են իմ մասին, մազի ներկ են պատրաստել: Ոչինչ, որ ես տղա եմ, որը երբեք մազերը չի ներկել, բայց միշտ հաճելի է իմանալ, որ կա ինձ համար ստեղծված ներկ:

Վստահ եմ` ոչ ոք հեռուստացույցից հնչող ուղիղ խոսքն իրեն չի վերագրում: Այդպիսի մարդիկ չկան: Կամ էլ կան, բայց նրանք փակված են հոգեբուժարաններում, ու չեմ կարծում, թե նրանք ձեր գովազդի թիրախային խումբն են: Ոչ ոք չի ենթադրում, որ երբ էկրանից հարցնում եք «Իսկ դու վճարե՞լ ես հարկերը», իրականում հարցնում եք հենց իրեն: Դուք ընդամենը հեռուստացույցից հնչող ձայնագրություն եք դիտողի համար: Գովազդեք ապրանքը, իսկ թե ինձ համար է արդյոք ստեղծված այդ ուլտրաբարակ միջադիրը, կորոշեմ ես:

Շնորհակալություն կարդալու համար, չէ որ սա գրված էր քեզ համար:

Տրամաբանական ավարտ

Լուսանկարը` Սերյոժա Առաքելյանի

Լուսանկարը` Սերյոժա Առաքելյանի

«Մեր հաղորդումը մոտեցավ իր տրամաբանական ավարտին»,- սիրում են ասել հաղորդավարները, ու ես երբեք չեմ կարողանում հասկանալ, թե որն է այդ տրամաբանական ավարտը: Ինչպե՞ս այն կարելի է տարբերել սովորական ավարտից: Կամ կա՞ արդյոք անտրամաբանական ավարտ: Ինչո՞ւ, օրինակ, հաղորդումը սկսելիս ոչ ոք չի ասում, որ «մեր հաղորդումը մոտեցել է իր տրամաբանական սկզբին»: Իսկ ինչո՞ւ, օրինակ, հաղորդումները երբեք չեն մոտենում իրենց սոցիոփիլիսոփայական, կամ, ասենք, նիհիլիստիկ-էվոլյուցիոն ավարտին:

Որտեղի՞ց է սկիզբ առել այս եթերային չարիքը: Ովքե՞ր են այս սոփեստական զառանցանքի մեղավորները: Հուսով եմ` նրանց գործունեությունը հեռուստատեսությունում մոտեցե՞լ է իր տրամաբանական ավարտին:

Հետաքրքիրն այն է, որ գրեթե բոլոր հաղորդավարները օգտագործում են այս արտահայտությունը, երբ վերջացնում են իրենց հաղորդումները, բայց չեմ կարծում, թե նրանցից որևէ մեկին երբևէ հուզել է այդ նախադասության անիմաստությունը: Նրանցից շատերին բացարձակապես չի հուզում նույնիսկ ամբողջ իրենց հաղորդման բացարձակ անիմաստությունը, իսկ ես ինչ-որ նախադասություններից եմ խոսում:

Մյուս կողմից, իհարկե, հասկանալի է. ո՞վ է ուզում իր հաղորդումն ավարտել հասարակ, ճղճիմ, ձանձրալի ու տափակ «մեր հաղորդումը մոտեցավ իր ավարտին» կամ «մեր հաղորդումը վերջացավ» արտահայտությամբ: Ես նույնիսկ տեսնում եմ, թե ինչպես են հեռուստադիտողները հիասթափված բղավում «բու-ու-ու», աղջիկները ծամածռում են քթերը` «ֆու-ու, անճաշակ», կամ «այ քեզ գեղացի, յախք», բարձր մտավորականները, ճոճելով բերետները, պնդում են, որ դա «պրիմիտիվ է, կանխատեսելի, գավառական, ֆի»:

Իսկ «տրամաբանական ավարտը» խելացի է հնչում, ընդհանրապես` երբ հաճախ ես ասում «տրամաբանական», դառնում ես խելացի, զարգացած, ժամանակակից, չէ՞ որ դա ինչ-որ խելացի բառ է, հնչում է վեհ ու հանելուկային: Բավական է հաղորդման վերջում շրջվես դեպի տեսախցիկը` ուղղելով քո հիփսթեր-ակնոցը, որը նույնպես դնում ես ինտելեկտուալ շղարշն ապահովելու համար, ու արտասանես կախարդական «դե ինչ, իսկ մեր հաղորդումը մոտեցավ իր տրամաբանական ավարտին» նախադասությունը, իսկ ցանկալի է նաև մատդ Էլվիսի պես ուղղես դեպի տեսախցիկը, և վերջ, դու դեմք ես, եթերի արքան, չէ՞ որ դու գիտես «տրամաբական» բառը, իսկ եթե հաղորդման ընթացքում հասցրել ես օգտագործել նաև «կոնցեպտուալ», «էքսպերիմենտալ» և «սյուռ» բառերը (ցանկացած հերթականությամբ, թեկուզ իրար հետևից), քո հեռուստակարիերան մոտենում է իր վերելքին:

Այս մասին դեռ շատ բան կարելի էր ասել, բայց իմ ժամանակը, ցավոք, մոտեցավ իր տրամաբանական ավարտին:

Լուսանկարը` Լիլիթ Կարապետյանի

Ուղեկիցներ. Տաք օղին

-Դեվուշկա, էս ձեր սամալյոտի մեջ խալադելնիկ կա՞:

-Ի՞նչ,-չհասկացավ ուղեկցորդուհին` որը շտապում էր ինքնաթիռի առջևում հերթական քմահաճ ուղևորին ջուր հասցնել:

-Խալադելնիկ էլի,-կրկնեց ուղևորը` թևքով սրբելով ճակատն ու փոքր-ինչ թուլացնելով «տոնական-ճանապարհորդական» մարզահագուստի շղթան, ասես սառնարանի առկայության դեպքում անձամբ գլխովին դրա մեջ էր նետվելու:

-Իսկ… Ձեզ ինչի՞ համար է սառնարան պետք,-ուղեկցորդուհին նույնիսկ չփորձեց թաքցնել զարմանքը:

Տղամարդը քմծիծաղ տվեց, ասես պատասխանն ակնհայտ էր:

-Արա դե էս ռսները խելք չսովորան էլի,-բացատրեց նա կողքին նստած ընկերոջը` միաժամանակ «Ադիբաս» պայուսակի միջից մերկացնելով խելքի առկայության գրավականը` «Դյութի-ֆրիից» գնված օղու ահռելի շիշը:

-Արաղ,-բացատրեց նա,-վոդկա: Մի թեթև, ոնց որ, սառացնենք էլի, դեվուշկա ջան:

Ուղեկցորդուհին շտապեց մի քանի կում ջուր խմել ձեռքում բռնած բաժակից:

-Տյոպլայա,-իր հերթին բացատրեց ուղևորի ընկերը` մատանիով թակելով շշի ապակուն:

-Ներեցեք… ըհըմ… ներեցեք, բայց ես չեմ կարող այն սառեցնել,-փորձեց արդարանալ երիտասարդ աղջիկը,-նախ` մենք սառնարան չունենք, երկրորդը` ախր ինչի՞ համար սառեցնենք:

Տղամարդը կրկին քմծիծաղ տվեց` վեր քաշելով մարզահագուստի շղթան:

-Նայի, քուր,-սկսեց նա,-էս իմ ախպերն ա: Բրատ, էլի:

Նա, խոսքն ավելի համոզիչ դարձնելու համար, թփթփացրեց ընկերոջ ուսին, իսկ վերջինս տմբտմբացրեց գլուխը` հաստատելով, որ խոսքը, իսկապես, հենց իր մասին է:

-Լավ ախպերն ա,-շարունակեց նա,-հիմա ես էթում եմ Մասկվա, ինքը` Չելյաբիս:

-Բայց դա ի՞նչ կապ ունի…

-…Ու էս արաղը առնվել ա հենց էդ կապակցությամբ,-ուղևորը նորից հետ իջեցրեց հագուստի շղթան,-բայց էդ այրապորտում սառը չկա էլի:

-Լսեք,-խորը շունչ քաշելուց հետո սկսեց ուղեկցորդուհին,-նույնիսկ եթե ես այն դնեմ սառնարանում, ինքնաթիռում արգելվում է օգտագործել դրսից գնված սպիրտային խմիչքներ:

-Հա-ա, դե նայի,-խորամանկ ժպտաց ուղևորը,-ես գիտեմ, որ դուք ունեք խալադելնիկ:

Նա շրջվեց ընկերոջ կողմն ու աչքով արեց, և վերջինս նույնպես ժպտաց` ցույց տալով մի քանի ոսկե ատամները:

-Ասա` ուրդուց:

Ուղեկցորդուհին չհասցրեց հարցնել, թե ուրդուց, քանի որ ուղևորի հարցը, ինչպես շուտով պարզ դարձավ, հռետորական էր, և պատասխանն իրեն երկար սպասեցնել չտվեց:

-Էդ ուտելիքները որ բերում եք, մարդկանց հյուրասիրում եք, էդի բա խալադելնիկի մեջը չե՞ք պահում:

Փաստարկն էլ ավելի անհերքելի դարձնելու նպատակով տղամարդը կրկին վեր քաշեց մարզահագուստի շղթան, իսկ նրա ընկերոջ դեմքին շողարձակում էր հաղթական ժպիտը:

Ուղեկցորդուհին դատարկեց ձեռքի բաժակն ու ցածրաձայն խոսեց.

-Կա սառնարան, թե ոչ, դա ամենևին էական չէ: Ես ասացի, որ ինքնաթիռում արգելվում է դրսից գնված ալկոհոլ օգտագործել:

-Արա ախպեր, թարգի,-խոսեց մյուս ուղևորը` թափ տալով ձեռքը,-տաք կխմենք, ռեստորան չի:

Նա ներողամիտ ժպիտով նայեց ուղեկցորդուհուն` հասկացնելով, որ իրենք չեն բարկանում նրա վրա և չեն պատրաստվում բողոքել ոչ մեկին:

Երբ երկու ժամից ինքնաթիռը վայրէջք կատարեց օդանավակայանում, իմ ուղեկիցը մանկական ոգևորությամբ բացատրում էր իր ընկերոջը, թե որոնք են Մոսկվայի հիմնական առավելությունները Չելյաբինսկի հանդեպ` պարբերաբար օդում ճոճելով օղու դատարկ շիշը:

Լուսանկարը` Անի Ավետիսյանի

Անձնագրի կազմի հիմնախնդիրը

Մարդկային կյանքում և մեզ շրջապատող տիեզերքում կան բազմաթիվ անպատասխան հարցեր, անբացատրելի գաղտնիքներ և կենսական հիմնախնդիրներ, որոնք շարունակ ինձ հանգիստ չեն տալիս:

Այդ հարցերից մեկն է, օրինակ, թե ինչու մենք պետք է հանենք անձնագրի պաշտպանիչ կազմը օդանավակայաններում և դեսպանատներում: Ինչո՞ւ այդ հարցը չի բարձրացվում փիլիսոփայության դասագրքերում:

Անձնագրերը, առնվազն իմ առօրյայում, հիմնականում օգտագործվում են հենց դեսպանատներում և օդանավակայաններում: Այնտեղ տարբեր մարդիկ վերցնում են այն ձեզնից, տրորում են, քաշքշում, նշաններ անում դրա մեջ, թերթում էջերը, հոտոտում այն, մտցնում ինչ-որ լույսերի մեջ, քիմիական նյութեր կաթեցնում, շպրտում են օդ ու նորից որսում` ստուգելով դրա աերոդինամիկան, և երբեմն նույնիսկ հրաժարվում են վերադարձնել ձեզ («Ո՞րն է ձեր այցելության նպատակը, պարոն Բաղ…վռռ…դֆլդռ…սր…յան»):

Քանի որ լինում են տարիներ, երբ իմ անձնագիրն անցնում է մի քանի տասնյակ սահմանապահների ձեռքով, ես խիստ գնահատում եմ անձնագրի պաշտպանիչ կազմը` որպես մի հիասքանչ ու շատ կարևոր երևույթ հասարակական կյանքում: Նույնիսկ, և շատերը գուցե չհամաձայնվեն ինձ հետ, ավելի կարևոր, քան այֆոնի` փոմփոլավոր և ականջներ ունեցող պատյաններն են:

Այդ պատճառով ես ոչ մի կերպ չեմ հասկանում, թե ինչու է պետք անձնագիրը հանել կազմից հենց դեսպանատներում և օդանավակայաններում, որտեղ այն ամենից շատն է անհրաժեշտ: Դեսպանատներում դեռ ինչ-որ կերպ կարելի է դա հասկանալ. այնտեղ կարող են նույնիսկ կորցնել այն (անձնագիրը մեջը), բացի այդ` անձնագրի կազմը կարող է թաքցնել ձեր մութ մտադրությունները, երբ լրացնում եք վիզայի հարցաթերթիկը («Հարց 118. Երբևե մասնակցե՞լ եք ահաբեկչական գործողությունների այցելվող երկրում, կամ որևէ այլ երկրում, և արդյոք իրար հե՞տ են ապրում ձեր ծնողները – այո/ոչ/չեմ հիշում/միգուցե/հը՞/ոչ, բայց շուտով/ամուրի եմ – ընտրեք ճիշտ պատասխանը»), այդ պատճառով այնտեղ կարելի է սեղմել ատամներն ու հանել կազմը:

Բայց ինչո՞ւ օդանավակայանում: Մի՞թե ամենակարևոր տեղեկությունները գրված չեն անձնագրի ներսում: Թե՞ կազմի տակ սովորաբար թաքնվում է մի ամբողջ էմիգրանտ ընտանիք («Խնդրում եմ հետևել ինձ, պարոն Բաղդ…բաղ…սաղ…զավր»), կամ թե՞ առանց պաշտպանիչ կազմի նրանք կարող են ավելի հեշտությամբ պարզել, որ ես ճամպրուկովս թրաֆիքինգի անչափահաս զոհերի եմ տեղափոխում:

Ինչևէ, օրենքն այդպիսին է, ու ես ամեն անգամ Դանկոյի կրքոտությամբ ու ցավով դուրս եմ կորզում անձնագիրն իր պատյանից ու մեկնում այդ որբացած կապույտ գրքույկը անողոք սահմանապահներին: Եվ արդյունքում այն մեկ տարվա ընթացքում էլ ավելի մաշված տեսք է ստանում, քան եթե ընդհանրապես կազմ չկրեր: Եվ եթե ես չեմ փոխում անձնագիրը մեկ տարի հետո, այն հիշեցնում է Միջերկրական ծովը լողալով անցած ալժիրցի փախստականի ծննդյան վկայական: Առանց այդ էլ շատ երկրների օդանավակայաններում մեր անձնագրերը մոտավորապես հենց այդպես էլ որակավորվում են («Այս ի՞նչ տարօրինակ երկիր է: Խնդրում եմ պառկել գետնին և ձեռքերը դնել գլխի հետևում, պարոն Բաղ…զազազա…դը-դը…լավ, գնացեք»), այդ պատճառով որոշ սահմանապահներ, ուսումնասիրելով իմ` բռնություն ու կեղեքիչ ցավ տեսած անձնագրերը, այնպես են ինձ նայում, ասես ես ազատ ժամանակ սիրում եմ երեսուն հոգանոց մալայզիական ընտանիքի հետ նավի բեռնատար մասում լողալ դեպի Հոլանդիա ու ազգային տարազը հագիս բանան վաճառել փողոցներում:

Ո՞ւր են նայում մարդու իրավունքների պաշտպանները: Ինչո՞ւ մեծ մայրաքաղաքներում չեն կազմակերպվում պասպորտ-մայդաններ: Ի՞նչ է կարծում այս մասին Մահաթմա Գանդին:

Ուղեկիցներ. Բաճկոնը

gori nyutՕդանավի կողքերով առաջ վազեցին թռիչքի գոտու ոսկեգույն լույսերը` օդում որսալով անկանոն պարով տարված ձյան փաթիլները. ինքնաթիռը դանդաղ պտույտ գործեց տեղում ու կանգնեց` հսկային վայել համբերությամբ տաքացնելով շարժիչները, մինչև ճանապարհը կազատվեր:

-Հարգելի ուղևորներ, հիշեցնում ենք, որ թռիչքի պահին ամրագոտիներն արձակելն ու բազկաթոռներից վեր կենալը չի թույլատրվում` ձեր իսկ անվտանգության համար,- լսվեց ուղեկցորդուհու քնկոտ, բայց առույգ ձևացող ձայնը,- թռիչքի գոտու ծանրաբեռնվածության պատճառով մեր թռիչքն ուշանում է մի քանի րոպեով, ներողություն ենք խնդրում պատճառած անհանգստության համար:

Պատուհանից երևում էին օդանավակայանի բազմագույն լույսերը, որոնք թարթում ու սահում էին հորիզոնով մեկ հյուսիսային բևեռափայլի պես: Օդանավի կողքին միջատների պես այս ու այն կողմ էին գլորվում ծառայողական մեքենաները:

Ուղևորներից մի քանիսը ծուլորեն զրուցում էին, շատերն արդեն հասցրել էին քնել, մյուսները զանգահարում էին օդանավակայանում իրենց ճանապարհող բարեկամներին` օգտվելով ուշացումից:

-Հարգելի ուղևորներ, մեր ավիաընկերությունը ևս մեկ անգամ շնորհավորում է ձեզ գալիք Ամանորի առիթով և հիշեցնում է, որ տոների կապակցությամբ ձեզ սպասվում են մեծ զեղչեր ու հաճելի անակնկալներ…

-Ուֆ, դե զզվացրեց, է, էսքան խոսալ կլինի, որ էսի ա խոսում,- բարձրաձայն բողոքեց իմ կողքին նստած պապիկը` բութ մատով ու ցուցամատով տրորելով վերին շրթունքը, ինչպես սովորաբար անում են բեղեր ունեցողները,- հլը չենք թռել, իսկ էսի արդեն շան հացը կտրեց:

-…Նոր տարվան մնացել է ընդամենը մի քանի ժամ, և մենք ուրախ ենք տեղեկացնելու, որ ձեր ձմեռային արձակուրդները կարող եք վայելել մեր ավիաուղիների հետ` ուղևորվելով…

-Ասա` ինչի՞ պիտի ես ուզենամ իմ ձմեռային արձակուրդները վայելեմ ձեր ավիաուղիների հետ, դու ինձ կարա՞ս բացատրես, բալամ:

Ես մի փոքր ուշացումով հասկացա, որ հարցն ինձ է ուղղված: Ծերուկն ուղղեց հին, յուղոտ գլխարկը, սեղմեց շրթունքներն ու ունքերը բարձրացրած նայեց ինձ` սպասելով պատասխանի:

- Դե… Ռեկլամ ա, էլի, հո լուրջ չի ասում:

-Ձմեռային արձակուրդներս,- բառերը ծամծմելով սկսեց բացատրել նա,- ես անցկացնելու եմ իմ տղու մոտ: Հասկացա՞ր, տղա ջան: Տղես, հեսա, ինձ տոմս ա առել, որ գնամ իրա մոտ:

Նա շտապեց գրպանից հանել արդեն ճմրթված տոմսն ու ցուցադրել ինձ, թեև այն փաստը, որ նա նստած էր ինքնաթիռում, արդեն իսկ պարզ վկայում էր տոմսի առկայության մասին:

-Իսկ իրանք ստեղ իրեք ժամ կանգնած չեն թռնում,- շարունակեց նա,- բա որ Նոր տարին գա անցնի՞: Առաջին անգամ եմ թռնում, գիտես հե՞շտ ա: Արձակուրդ: Ասում ա` արձակուրդ: Իմ սաղ կյանքը հիմա արձակուրդ ա էլի, գործիս անունը ի՞նչ ա: Բայց դե մի քիչ վախում եմ էլի, առաջին անգամ եմ էս սամալյոտը նստում, էս էլ խոսում ա, խոսում ա… Մի տեղ գնալու համար մարդուն քաշ են տալիս, հանվացնում, հագցնում, պպզացնում, բա ես է՞դ տղեն եմ:

Բարձրախոսը կրկին թխկթխկաց:

-Հարգելի ուղևորներ,- փոքր-ինչ ուրախ ձայնով հաղորդեց ուղեկցորդուհին,- ուրախ ենք հայտնելու, որ թռիչքուղին բաց է:

-Ըհը, Աստված տա` մի թազա բան չհնարեն հիմա,- փնթփնթաց ծերուկը` վախվորած պատուհանից դուրս նայելով:

Ինքնաթիռը դանդաղ պոկվեց տեղից, հետո կտրուկ ոռնաց բոլոր շարժիչներով ու սլացավ գոտու վրայով: Ձյան փաթիլները մոռացան իրենց պարն ու սուրացին մեր շարժմանը հակառակ ուղղությամբ:

-Ուֆ, ուֆ,- կիսաձայն հառաչում էր պապիկն ու պարբերաբար խաչակնքում:

Եվ այն պահին, երբ լուսամուտից այն կողմ հորիզոնը սկսեց շուռ գալ, նա կտրուկ վեր կացավ տեղից ու սկսեց հանել բաճկոնը:

Սրահի առջևից ու հետևից հնչեցին ուղեկցորդուհիների անհանգիստ ճիչերը, որոնք պահանջում էին, որպեսզի ծերուկն ուշքի գա ու զբաղեցնի իր տեղը:

Պապիկն արհամարհանքով նայեց շուրջը, շարունակեց անշտապ հանել բաճկոնը, և, ինչպես սպասելի էր, չկարողացավ պահպանել հավասարակշռությունն ու կարճ, բայց տպավորիչ թռիչք կատարեց դեպի ինքնաթիռի պոչը:

Ուղեկցորդուհիներն ամեն կողմից վազեցին դեպի տուժվածը` օգնելով նրան բարձրանալ տեղից ու հասնել իր բազկաթոռին:

Պապիկը մի կերպ հասավ նստատեղին, արժանապատվորեն ուղղեց թիկունքը, թափ թվեց շալվարն ու անշտապ նստեց:

-Ախր, մի քիչ զգույշ պետք ա լինեք, դրա համար են չէ՞ իրանք ասում, որ մարդիկ մնան նստած թռնելու պահին,- ասացի ես` օգնելով նրան տեղավորել բաճկոնը:

-Տղա ջան,- կրկին բառերը ծամելով բացատրեց նա,- տենց մարդ չկա, որ ինձ ասի, թե ես երբ իմ պենջակը հանեմ, իսկ երբ` չէ, ուզում ա` տասը միկրաֆոնով ասի: Սովետի վախտ չեն կարացել, հիմա էլ չեն կարա: Դե հիմա մի հատ օգնի էս չանգյալը քցեմ:

Ես, պատասխան չգտնելով, օգնեցի նրան կապել ամրագոտին, ինչից հետո իմ ուղեկիցը զարմանալիորեն խորը քուն մտավ` չարթնանալով մինչև թռիչքի վերջը:

Լուսանկարը` Սերյոժա Առաքելյանի

Դեմագոգիա

Ընդհանրապես նկատել եմ, որ մարդկանց խիստ վիրավորում է «դեմագոգ» բառը: Երբ որևէ մեկին հանկարծ ասում ես «Կներեք, բայց դա դեմագոգիա է», կամ ուղղակի «Կարծում եմ` դուք դեմագոգ եք», ձեր զրուցակիցը, որպես կանոն, ցնցվում է, բռնում է սիրտը, ծամածռում դեմքը, իսկ ձեր շուրջը կանգնած մարդիկ ակամայից բացում են ծնոտները, ասես դուք հենց նոր բարձր ու գռեհիկ հայհոյանք պայթեցրիք օդում: Զրուցակիցը խորը զզվանքով նայում է ձեզ` «Ախ, ահա թե ինչ…»,- ասում են նրա աչքերը, իսկ մյուս ներկաները սկսում են փսփսալ. «Լսա՞ր, հենց էրեսին էլ ասեց, է…», «Հա, հա, չեմ էլ ուզում սկի կրկնեմ ինչ ասեց…», «Վա-այ, ինչ ամոթ ա…», «Բայց ինչի՞ հենց դեմագոգ, ախր, նորմալ մարդ ա, շատ ինտելիգենտ ընտանիքից…», «Տո դեմագոգը հենց ինքն ա, որ կա, էղա՞վ», «Հեչ չէի սպասում իրանից, ինչ անաղուհաց մարդիկ կան բայց, հայեցի մի կաթիլ բան չկա մեջները…», և այլն:

Տարիներ շարունակ լռելյալն ականատես եմ լինում այս տարօրինակ մոլորությանը, երբ «դեմագոգ» բառի պատճառով մարդիկ նեղանում են իրարից, նետվում պատուհաններից, պատերազմ հայտարարում կամ ջնջում իրար ֆեյսբուքից: Վերջապես մտածեցի, որ կարելի է փորձել վերջ տալ այդ լպիրշ ու գարշելի դեմագոգիային:

Այո, այս բառը այնքան էլ դրական նշանակություն չունի: Դեմագոգիան հռետորական հնարքների, զգացմունքային ֆոն ստեղծելու և սխալական պնդումները որպես տրամաբանական կուռ շղթա ներկայացնելու շնորհիվ ոչ շատ գրագետ կամ ուղղակի անպատրաստ լսարանին մոլորության մեջ գցելու ունակությունն է (ինչին լավ տիրապետում են աշխարհի շատ քաղաքական գործիչներ ու դիվանագետներ), իսկ Հին Հունաստանում «դեմագոգները» այն մասնագետներն էին, որ կարող էին որոշակի վճարի դիմաց պաշտպանել ձեզ դատարանում, նույնիսկ եթե դուք մեղավոր եք (ոչ մի մասնագիտություն չի՞ հիշեցնում), կամ քարոզել որևէ մարդու օգտին հրապարակներում:

Մի քիչ ավելի պարզ լեզվով ասված` դեմագոգները զբաղվում են պոպուլիզմով («Վաայ, պոպուլիզմո՞վ… Ես էլ մտածում էի նորմալ մարդ ա… Ինչ ամոթ ա, ախր, ամուսնացած էլ ա, է, իրեք էրեխա ունի… Գետինը մտնի»): Բայց իրականում, երբ դուք ինչ-որ մեկին դեմագոգ եք անվանում, նա ցնցվում ու խորապես վիրավորված նայում է ձեզ ոչ թե այն պատճառով, որ «Ախ, այդպե՞ս… Ուրեմն դուք կարծում եք, որ ես պոլեմիկայի ու հռետորական հնարքների շնորհիվ մոլորության մեջ եմ գցում համեմատաբար ոչ շատ գրագետ և հանպատրաստից ամբոխի՞ն, ուրեմն, թքեմ ես ձեր երեսին», այլ որովհետև կարծում է, որ դուք իրեն հայհոյեցիք: Չէ որ ոչ ոք չի վիրավորվում, երբ իրեն «փարիսեցի» են անվանում («Վայ, էնքան եմ սիրում Էյֆելյան աշտարակը»), կամ մեղադրում են «սոփեստության» մեջ (նույնիսկ մի քիչ էլ «խունջիկ-լամիշ» են լինում ու հանելուկային ժպտում). իրականում այդ զազրելի դեմագոգները երևի չեն հասկանում այդ բառի իմաստը, քանի որ «սոփեստն» ու «փարիսեցին» շատ ավելի վիրավորական կարելի է համարել:

Թե ինչու է «դեմագոգ» տերմինը ներծծված բացասական լիցքով, հայտնի չէ, բայց կարելի է ենթադրել, որ պատճառը «էգոիստ» բառի հետ համահունչ լինելն է, ինչպես նաև առօրյա հայերենում զգալիորեն վարկաբեկված «դ» ու «գ» տառերի անբարեհունչ հարևանությունը, որն ամենաանմեղ բառին անգամ հաղորդում է որոշակի կծվություն և երկիմաստություն: Փորձեք, օրինակ, փողոցում բղավել «Արա, այ դեմագոգ», կամ «Հլը էս դեմագոգները ոնց են իրանց ավտոն կանգնացրել». արձագանքը պետք է որ բավականին հետաքրքիր ստացվի:

Լեզուն, ինչ խոսք, լի է բազմաթիվ անակնկալներով, բյուրավոր բաշիբոզուկներով, որոնք անբռնազբոս կերպով ի ցույց են դնում իրենց գարշապարները և գոնդոլաները, բայց դա դեռ առիթ չէ վիրավորվելու համար:

Լուսանկարը` Արտյոմ Մամյանի

Կյանքի մեկ րոպե

Նախաբան

Ինչպես խոստացել էի` այս տարվա սկզբից սկսում եմ ևս մի խորագիր, մյուսներից ոչ պակաս հետաքրքիր:

Ինչպես ոմանք, հավանաբար, գիտեն, բացի իմ սիրելի և անկրկնելի ստուդիայի լայնածավալ ու բազմաշերտ աշխատանքները ղեկավարելուց` ես նաև տարվա մեջ մի քանի անգամ Յունիսեֆի և Ամստերդամի մեկ րոպեանոց ֆիլմերի հիմնադրամի պատվերով տարբեր երկրներում դեռահասների համար կինոյի պրակտիկ դասընթացներ եմ անցկացնում, որի արդյունքում մասնակիցներից յուրաքանչյուրը պետք է մեկ րոպեանոց ֆիլմ նկարահանի: Ֆիլմերի հիմքում հիմնականում հենց իրենց կյանքից վերցրած որևէ պատմություն կամ իրավիճակ է դրվում: Բանն այն է, որ դասընթացների մասնակիցները հիմնականում սովորական դեռահասներ չեն. շատ հաճախ նրանք նախկին թմրամոլներ, հարբեցողներ, անչափահաս հանցագործներ, բանտարկյալներ, մանկատներում դաստիարակվածներ, ՁԻԱՀ-ով հիվանդներ, փախստականներ, պատերազմական գոտիներում հայտնված ու այլ լուրջ ու հաճախ անլուծելի խնդիրներով ապրող երեխաներ են, որոնց կյանքը, աշխարհայացքը, մտքերն ու խոսքը խիստ տարբերվում են համեմատաբար հանգիստ ու խաղաղ պայմաններում ապրող իրենց տարեկիցներից:

Դասընթացների առաջին երկու օրը սովորաբար անցնում է նրանցից յուրաքանչյուրի հետ առանձին զրուցելով: Դա մի լուրջ փորձություն է թե իմ, և թե իմ գործընկերների համար: Զարմանալի են թե կյանքի պատմությունները, որ պատմում են մեզ դեռահասները, թե հենց իրենք` պատմողները: Ոմանք տասնչորս-տասնհինգ տարեկանում աչքի են ընկնում այնպիսի հասուն ցինիզմով բոլոր մարդկային արժեքների հանդեպ, որ Նիցշեն նրանց կողքին ծաղիկներ հավաքող աղջնակ է թվում, իսկ երբեմն էլ, ընդհակառակը, լցված են լինում աննկարագրելի կենսուրախությամբ, թեև իրենց իրավիճակում շատ մեծահասակներ վաղուց պատշգամբից ցած նետված կլինեին:

Այս խորագրի յուրաքանչյուր գլխում կփորձեմ առանց փոփոխությունների ներկայացնել ինձ հանդիպած դեռահասների պատմությունները` իրենց իսկ մենախոսության տեսքով:

Հոլիվուդյան ֆիլմերում հաճախ է խոսվում ազատ ընտրության և սեփական ճակատագրի կառուցման մասին: Արդեն համարյա տասը տարի այս աշխատանքով զբաղվելու արդյունքում ես շփվել եմ հարյուրավոր փոքր մարդկանց հետ, որոնց կյանքը կանխորոշված է եղել դեռևս իրենց ծնունդից առաջ, ու թեև նրանցից եզակիները, ատամները կրճտացնելով ու մկանները պատառոտելով, կարողացել են հետ խլել իրենց ղեկը, մեծամասնությանը դա չի հաջողվել ու թերևս երբեք չի հաջողվի: Այդ պատճառով, երբ ձեր կրտսեր եղբայրը կամ քույրը բողոքում են, ասենք, տնային աշխատանքի առատությունից կամ իրենց չսիրած ճաշից, մի քիչ հակամանկավարժական, բայց շատ օգտակար խորհուրդ` վզակոթին: Որ ուշքի գա:

 

Ուրիշ տարբերակ չկա

-Կարո՞ղ եմ մի բան խնդրել: Ես չեմ ուզում, որ իմ ազգանունը գրվի ֆիլմում, դա հնարավո՞ր է: Չէի ուզենա, որ ծանոթներս տեսնեին: Շնորհակալություն:

Ես ծնվել եմ մի քաղաքում, որը ժամանակին կառուցվել է բանտարկյալների կողմից: Այնտեղ սովորական օրենքները չեն գործում. թե մեծերը, և թե փոքրերը պարտավոր են ապրել գողական օրենքներին համաձայն: Խուսափել հնարավոր չէ: Ձեր քաղաքներում երեխաները կարող են ընտրել, թե ինչով են ուզում զբաղվել: Կարող են սովորել, սպորտով զբաղվել, համակարգիչ խաղալ: Ոչ ոք նրանց ոչինչ չի ասի: Մեզ մոտ այդպես չէ: Եթե խմբում չես, ուրեմն զոհ ես: Ամբողջ քաղաքում է այդպես: Կային տղաներ, որ փորձում էին հեռու մնալ այդ գործից, բայց նրանց շատ արագ ճնշում էին. կամ ստիպում էին վճարել, կամ չէին պաշտպանում մյուս խմբերից, երբ պատերազմ էր սկսվում, կամ պարզապես ծեծում էին այնպես, որ ամիսներով պառկում էր հիվանդանոցում: Կախված` թե ում տարածքում էր նա ապրում: Ուրիշ ելք չկար, եթե ուզում ես կենդանի մնալ ու պատիվդ պահել:

Ես մեր խմբի մեջ էի շատ փոքր տարիքից: Առաջին անգամ մարդ կողոպտեցինք, երբ ես տասներկու տարեկան էի: Ուրիշ տարբերակ չկար: Դժվար էր: Խմբում հիմնականում ինձանից մեծ էին` տասնչորս կամ տասնհինգ տարեկան: Նրանց արդեն ուրիշ ոչինչ չէր հետաքրքրում: Հետևում էին փողոցներում, սպասում, որ ինչ-որ մեկը միայնակ տուն վերադառնալիս լիներ, ու վերջ: Հիմնականում զոհերն անմիջապես տալիս էին իրենց ունեցած-չունեցածը: Եթե հրաժարվում էին` մերոնք երկար չէին սպասում: Շատ դաժան էին ծեծում: Դուք, երևի, մտածում եք, թե տասնչորս տարեկանները ինչպես կարող են ծեծել հասուն տղամարդու: Դա այդքան էլ դժվար չէ: Խմբով եթե հարձակվեն` երկու րոպեից առողջ ոսկոր չի մնա:

Փողը հիմնականում շատ արագ ծախսվում էր: Գլխավոր բաժինը տալիս էինք մեծերին, մնացածը բաժանում էինք մեր մեջ, բայց տուն չէինք տանում: Հիմնականում խմիչքի վրա էր ծախսվում: Խմբերի մեջ ընդհանրապես «իմը», «քոնը» չկա: Ամեն ինչ ընդհանուր է: Այսօր քո վերարկուն մյուսին պետք է` կտաս: Վաղը քեզ մի բան կտան, եթե պետք լինի: Եթե ինչ-որ մեկը փորձում էր խուսափել մեկ-երկու անգամ` պատժում էին ագահության համար:

Երկու-երեք տարում ես արդեն վարժվել էի ընդհանուր առմամբ: Դպրոց չէինք գնում, դե, պարզ է: Տներ էինք կողոպտում, բայց այդ դեպքերում նախապես տեղեկացնում էինք մեծերին: Եթե ասում էին` այդ տուն չմտնեք` չէինք կողոպտում: Եթե ամեն ինչ խաղաղ էր` կարելի էր ապրել: Եթե պատերազմ էր սկսվում, այդ ժամանակ արդեն վատ էր: Նման դեպքերում ամեն ինչ որոշում էր այն, թե ինչքան ուժեղ է քո խումբը: Միայնակ ինչ-որ տեղ գնալն ընդհանրապես բացառվում էր. կսպանեին: Կամ ավելի վատ: Այդպես էլ էր լինում: Մեր մոտից մեկը կար, տասնչորս տարեկան էր, համարյա շարժման մեջ չէր, բայց հիմնականում մեր հետ էր: Պատերազմի ժամանակ հիմարի պես գնացել էր ուրիշ թաղամասում ֆուտբոլ խաղալու: Վերադառնալիս այնպես էին ջարդել, որ խելքը լռիվ թռցրել էր: Ասում են` հիմա էլ հազիվ է խոսում: Բախտը բերել էր` դանակով խփել էին, բայց մահացու չէր վնասվել: Ուրիշներին, պատահում էր, փրկել չէր էլ ստացվում:

Հայր չեմ ունեցել: Մորս ինչքան հիշում եմ` լաց էր լինում: Ասում էր` փոքր եղբայրս նույն ճանապարհով է գնալու, երբ մեծանա, ու ես եմ ամեն ինչում մեղավոր: Ես ի՞նչ կարող էի անել:

Շարժումից դուրս գալն անհնար էր: Այսինքն` դե, դուք էլ երևի լավ գիտեք: Եթե ուզում ես հեռանալ` քաղաքից պետք է փախչես: Չնայած` դա էլ չէր օգնում: Մեծերից մեկը` մի քսան տարեկան էր արդեն, փոքր չէր: Սիրահարվել էր կարծեմ: Ընդհանուր փողի բաժնից վերցրել էր ու փախել քաղաքից: Գտան ու մահապատժի ենթարկեցին: Կատարողին հետո դատեցին, բայց դե կարգն այդպես էր:

Մայրս երբ կուրացավ, ես ասես ուշքի եկա: Նա տան միակ աշխատողն էր, ուրիշ տարբերակ չկար, կամ պետք է փախնեինք, կամ էլ սոված էինք մնալու: Տեղափոխվեցինք ուրիշ քաղաք: Ես ոչ մի պարտք չունեի մերոնց հանդեպ, բայց դե: Գիտեք: Դե, վախենում էի:

Հիմա շինարարությունում եմ աշխատում: Եղբայրս դպրոց է գնում: Մորս խոստացել եմ` ամեն ինչ կանեմ, որ նա համալսարան ընդունվի: Ես արդեն չեմ կարող, բայց ինքը կընդունվի: Չեմ թողնի, որ կորչի: Կամ որ ինչ-որ մեկը ձեռք տա: Կսպանեմ:

Կոլյա, 17 տարեկան: Դատվել է կազմակերպված կողոպուտի կասկածանքով, ազատ է արձակվել: Հաշվառման մեջ է:

Որտեղ է խոսքի ազատությունը

Լուսանկարը` Հայկ Սարգսյանի

Լուսանկարը` Հայկ Սարգսյանի

Նման հռետորական բողոք-հարցեր հաճախ եմ լսում ու կարդում մարդկանց ֆեյսբուք-ստատուսներում. «Այ, Եվրոպայում հո սենց չի՞, Արևմուտքում մարդիկ խոսքի ազատություն ունեն», ու նմանատիպ այլ ոգևորված հայտարարությունները գնալով ավելի հաճախակի են հանդիպում, և երբեմն, ինչն ինձ համար էլ ավելի զարմանալի է, այնպիսի մարդկանցից, որոնք որոշ ժամանակ ապրել են արևմտյան աշխարհի որևէ երկրում կամ առնվազն հաճախ այցելել են:

Ես էլ իմ համեստ, բայց բավականին մտածված հայտարարությունն եմ ուզում անել, որքան էլ որ դա վիճելի հնչի. եթե որևէ տեղ գոյություն ունի խոսքի ազատություն, ապա դա մեզ մոտ է: Ասեմ ավելին` Արևմուտքում այն ընդհանրապես գոյություն չունի:

Արևտմյան ցանկացած երկիր խոսքի ազատության առումով ոչնչով չի զիջում նույն ԽՍՀՄ-ին, շատ հարցերում նույնիսկ գերազանցում է: Ցանկացած միջին քաշային եվրոպացի և ամերիկացի աշխատում է ավելորդ անգամ բերանը չբացել` կրակը չընկնելու համար: Եվ խոսքը հեռուստատեսությամբ ելույթ ունենալու մասին չէ: Նույն Ամերիկայում, օրինակ, երբ սկսեք որևէ նախադասություն արտասանել, որը նույնիսկ ամենահեռավոր կերպով վերաբերվում է սևամորթներին, մինչև նախադասության ավարտին հասնելը դուք, ամենայն հավանականությամբ, կկորցնեք ձեր աշխատանքը, որովհետև ռասիստ եք: Նույնիսկ քաղաքական առումով կոռեկտ «աֆրոամերիկացի» տերմինը լսելիս սրճարաններում մարդիկ թույլ ցնցվում են ու շրջվում` Աստված չանի, գան բոլորիս բռնեն: Աբսուրդն այն աստիճան է զարգացել, որ որոշ վախվորած կերպարներ անգամ Եվրոպայի սևամորթներին են երբեմն անվանում աֆրոամերիկացի, ինչը պարզապես ծիծաղելի է:

Որևէ կարծիք ունեք համասեռամոլների մասի՞ն: Նույնիսկ եթե այն զուտ դրական է, և դուք ուզում եք խոսել ձեր անսահման սիրո մասին նրանց հանդեպ, ավելի լավ է` լռեք, որովհետև որևէ մեկը, միևնույն է, որևէ վիրավորական բան կգտնի ձեր խոսքերի մեջ, և վաղը ևեթ ձեզ երկրից «կաքսորեն»:

«Իմ լավագույն ընկերը հրեա է» նախադասության համար ձեզ նույնպես չեն գովի. դուք պարզապես չար քսենոֆոբ եք ու մոլի հակասեմիտ, որովհետև ձեր այդ նախադասությամբ ուզում էիք ասել, թե հրեաների հետ ընկերություն անելը դժվար է, իսկ դուք մեծահոգաբար ընկերություն եք անում նրանց հետ:

Այդ ո՞վ օգտագործեց «մահմեդական» բառը: Կրոնական ֆանատի՞կ եք: Չե՞ք ուզում, օրինակ, խոշոր տուգանք մուծել ձեր էքստրեմիստական արտահայտությունների համար և, ձեռքի հետ, սուլոցով դուրս թռչել աշխատանքից: Կարևոր չի, թե ինչ էիք ուզում ասել, ձեր ալժիրցի հարևանին դուր չի եկել այն, որ խոսում եք իր կրոնի մասին: Եվ, ընդհանրապես, ինչ-որ կասկածելի տեսք ունեք, հը՞: Ձեր դեմքից զգացվում է, որ դուք որոշակի կարծիք ունեք Հոլոքոստի վերաբերյալ, խոսե՞նք այդ մասին:
Եթե կարծում եք, թե չափազանցնում եմ, ահա մի վառ ապացույց. մի անգամ մի հեղինակավոր կազմակերպություն որոշեց գնել մեր ստուդիայի ֆիլմերից մեկի ցուցադրության իրավունքները, բայց մի պայմանով, որ մենք պետք է հանենք ֆիլմի համար հարցազրույց տված մասնագետներից մեկի կտորը: Երբ մենք հիմնավորում պահանջեցինք (բա կարող ա՞ գիտեք պատվերով համերգ ա ստեղ), նրանք բացատրեցին, որ այդ մարդը չորս տարի առաջ տված մեկ այլ հարցազրույցում ասել է, թե այդքան էլ հիացած չէ համասեռամոլներով և, եթե իրենց ցուցադրության ժամանակ այդ մարդու դեմքը երևա, կստացվի, որ իրենք անուղղակի կերպով համաձայն են նրա մտքերի հետ: Մեր խոսակցությունից հետո նրանք «օճառով լվացվեցին և երեք անգամ խաչակնքեցին», որովհետև տվել էին այդ մարդու անունը:

Բռնատիրական ժողովրդավարության ու հանդուրժողականության ծայրահեղ դրսևորման նման դեպքեր մեր աշխատանքում շատ են պատահում, պարզապես բոլորի մասին չեմ ուզում պատմել` մարդկանց խայտառակ չանելու համար:

Չնայած մեր հասարակության բազմաթիվ թերություններին և կենցաղի ու մշակույթի «կուստուրիցական աբսուրդությանը»` մենք ունենք անփոխարինելի մի առավելություն` շփման ադեկվատություն, երբ կարելի է իրերն անվանել իրենց անուններով, խոսել ցանկացած թեմայով (հաշվի առեք` ես նկատի չունեմ վիրավորանքներ հասցնել այս կամ այն հասարակական շերտի հասցեին, այլ հենց խոսել), կատակել` առանց մեղադրվելու գոյություն չունեցող հետին մտքի համար: Ինձ դուր է գալիս, որ մենք կարող ենք պատմել «հայը, ռուսը, վրացին» անեկդոտներից որևէ մեկը և չհամարվել քսենոֆոբ կամ նացիոնալիստ: Խանութ մտնելիս կանանց ճանապարհ տալով` ուրախ եմ, որ հաջորդ օրը ծանուցում չեմ ստանում դատարանից` ամեն տեսակ սեքսիզմով զբաղվելու մեղադրանքով:

Շատերը շփոթում են խոսքի ազատությունը ուրիշներին անպատիժ հայհոյելու ու վիրավորելու հնարավորության հետ, բայց ես նկատի ունեմ պարզապես ազատ շփումը, որն Արևմուտքում գնալով ավելի ու ավելի քիչ է հանդիպում:

Անկեղծ խոսքի հնարավորությունը մեր ունեցած ամենաթանկ հարստություններից մեկն է, և ես վայելում եմ այն ամեն օր: Դրա վառ ապացույցն այն է, որ իմ հայրենակիցներն այս գրածը կարդալիս պարզապես կծիծաղեն, իսկ շատ արտասահմանցիներ (եթե հայերեն կարդալ իմանան) անմիջապես կզանգեն ոստիկանություն:

Ուղեկիցներ. Ուշացածները

-Դուք ուշացել եք,-մեղադրող ձայնով հայտարարեց ավիաուղիների աշխատակցուհին` ժապավենով փակելով դեպի ինքնաթիռը տանող միջանցքը:

-Ես չեմ ուշացել, ձեր ինքնաթիռն է ուշացել,- պատասխանեցի ես` հասկանալով, որ վիճելն առանձնապես օգուտ չի տալու. պատուհանից այն կողմ արդեն երևում էր, թե ինչպես է ծանր օդանավը տեղում պտույտ կատարում` արևից փայլող քիթն ուղղելով դեպի թռիչքի հեռավոր գոտին:

-Սպասեք, սպասեք, մեզ սպասեք,- լսվեց ինչ-որ մեկի հայերեն բղավոցը:

Միջանցքի մուտքին վազքով մոտեցավ մոխրագույն մորուքով ցածրահասակ մի տղամարդ` շտապեցնելով իր հետևից վազող տասներկու-տասներեք տարեկան որդուն:

-Ուշացել եք,- կրկնեց աշխատակցուհին` աշխատանքային ժպիտը դեմքին:

-…Արման, ուշադիր լսի, որ մի բան եմ պատմում,- կրկնեց մորուքով տղամարդը, երբ մենք արդեն երկու ժամ է, ինչ կանգնած էինք ավիաուղիների գրասենյակի մոտ` սպասելով մեր նոր տոմսերին,- Փարիզի օդանավակայանն աշխարհի ամենահայտնիներից ա իր ճարտարապետությամբ, հասկանո՞ւմ ես:

Տղան գլխով արեց` տրորելով քնատ աչքերը, բայց բողոքել չհամարձակվեց` ամբողջ ուժով ջանալով լսել ու հասկանալ հոր դասախոսությունը:

-Պոլ Անդրեի գործն ա, ինչ գործ եմ ասել, է,- ոգևորված շարունակեց հայրը` մերթ ընդ մերթ անկախ իրենից քշտելով կանաչ սվիտերի թևքերը,- 70-ականներին ա կառուցվել, բայց մինչև հիմա ոչ մեկ էս ոճը չի կարացել կրկնի: Կներեք, էհ, էսկյուզե-մուա,- տղամարդը շտապեց ներողություն խնդրել անցորդներից մեկից, որին պատահմամբ հրեց իր ոգևորված շարժումներից մեկի ժամանակ,- ինչ համարձակ, ինչ հեղափոխական գործ, մարդու քեֆ ա գալիս: Արմա՞ն:

Տղան շտապեց գլխով անել, պատրաստակամ նայեց շուրջը` հետևելով հոր ոգևորված շարժումներին:

-Կմեծանաս` պապայիդ պես ճարտարապետ կդառնաս, այ էն ժամանակ դու էլ սենց մի բան կսարքես,- ավելացրեց տղամարդը, մի պահ մտածեց, գլխով արեց` ասես համաձայնվելով ինքն իր հետ,- ես քեզ ասել եմ` կսովորես, լավ կրթություն կստանաս, ոչ թե… Մենք էդ հնարավորությունները դե չունեինք, հո:

Արևն աննկատ թեքվեց դեպի հորիզոնը` ողողելով Պոլ Անդրեի հեղափոխական ու հակասական կառույցը նարնջագույն, կտրուկ լույսով, որի ճառագայթներն ուղիղ անկյուններով բեկվում էին միջանցքներում` այրելով օդում քարացած փոշու հատիկները, ասես օդանավակայանը ոչ թե հողի վրա էր կառուցված, այլ սավառնում էր տիեզերքում` Երկրի ուղեծրի վրա:

-Սա էլ կեր, Արման, հլը շատ պիտի սպասենք,- կարգադրեց հայրը` սրճարանի մետաղե սեղանի վրայով դեպի որդին սահեցնելով բուտերբրոդը,- հլը տես հա, քոնն էլ չես վերջացրել:

-Կշտացա,- մեղավոր ձայնով քրթմնջաց տղան` ափով խառնշտելով առանց այդ էլ քաոսային վիճակում գտնվող մազերը:

-Էդպես չի լինի, ուժասպառ կլինես, մի քիչ հետո կփակեն սրճարանը, ամբողջ գիշեր կմնաս…

-Կարա՞մ նայեմ,- աչքերը փայլեցնելով հանկարծ հարցրեց Արմանը` նայելով իմ առջև բացված համակարգչին:

-Արման,- խիստ ձայնով սաստեց հայրը,- ի՞նչ պետք ա ասես:

Տղան գլուխը շփոթված կախեց` կծելով շրթունքը:

-Խնդրում եմ, կարելի՞ ա նայեմ,- նորից հարցրեց նա:

Ես շտապեցի նրա կողմը հրել համակարգիչն ու աչքով անել տղային, երբ հայրը չէր նայում: Արմանը հազիվ նկատելի աշխուժացավ:

-Այ էս ապակուց միջանցքները, որ շենքի թևերն իրար են միացնում, ինչ գաղափար էր բայց, ոնց որ ֆանտաստիկ կինոյից հանած լինի…,- շարունակեց խոսել տղամարդը` պարբերաբար լռելով ու ոգևորված շուրջը նայելով:

…Ուշ գիշեր էր, երբ մենք նստած էինք դատարկ սպասասրահում` ոտքներս դրած ճամպրուկներին: Օդանավակայանի աշխատողը հավաքում էր այստեղ-այնտեղ թողած սայլակները` ճոճվելով ականջակալներից հոսող երաժշտության տակ: Սպասասրահում այնքան լուռ էր, որ ես հստակ լսում էի ֆրանսիական ռեպի իրար ձուլված նախադասությունները, որոնք շշուկով կրկնում էր աշխատողը:

Արմանը գլուխը դրել էր հոր ծնկներին ու չէր խոսում:

-Արման, դե ասա, Հռոմի ո՞ր շենքի ճարտարապետությունը քեզ ավելի շատ դուր էկավ,-անսպասելի խոսեց տղամարդը:

Որդին չպատասխանեց, որովհետև վաղուց արդեն քնած էր` բերանը կիսաբաց արած:

Հայրը մի անգամ էլ կրկնեց հարցը, հետո վերջապես հայացքն իջեցրեց որդու կողմը, կծեց շրթունքը, հազիվ լսելի հառաչեց:

-Կսովորի, մարդ կդառնա,- քրթմնջաց նա,- մեր ժամանակ սենց չէ՞ր հո: Հատուկ տարա, որ Հռոմը տեսնի, աչքը սովորի գեղեցիկին, որ մարդ դառնա, էլի: Չգիտեմ:

Նա մատները թաղեց մորուքի մեջ, տրորեց այտերը, նորից հառաչեց:

Ես նայեցի քնած Արմանի կճատ քթին ու կիսաբաց բերանին, մի պահ նախանձեցի, թե ինչքան խորն ու անվրդով է քնել:

Պատուհանից այն կողմ գետնից կտրվեց հերթական ինքնաթիռը, մի պահ ուժգին ճոճվեց, ասես հիմա կընկնի, բայց վերջին պահին բարկացած մռնչաց բոլոր շարժիչներով ու հրթիռի պես մխրճվեց սառը, սև ամպերի մեջ: