Մարատ Սիրունյանի բոլոր հրապարակումները

Ուրիշ` ոչինչ

Վարդերի բույր ուներ,

Աստղերի բույլ ուներ,

Հավքերի բույն ուներ

Իր սրտի մեջ։

 

Մի ավեր տուն ուներ,

Մի կիսատ քուն ուներ,

Մի քոսոտ շուն ուներ

Իր կյանքի մեջ։

 

Մի շեկ կարոտ ուներ,

Մի շեն հավատ ուներ,

Մի շեղ կասկած ուներ

Իր հոգու մեջ։

 

Քրտինքե ցող ուներ,

Ծածուկ մի դող ուներ,

Մաշված մի պող* ուներ

Ձեռքերի մեջ։

 

Խաղաղ գիշեր ուներ,

Անցած հուշեր ուներ,

Դատարկ շշեր ուներ…

Ուրիշ ոչինչ…

 

*Պող – Շորե մեծ կտոր, որը գյուղում օգտագործվում է խոտը տեղափոխելու համար

Բաց աչքերով

75-79 տարի առաջ, Ավագ և Սալվի Սիրունյանների 9 որդիներից 7-ը դարձան Հայրենական Մեծ պատերազմի մասնակից։ Նրանցից 2-ը ծանր վիրավորվելու պատճառով զորացրվեցին նախքան պատերազմի ավարտը, 4-ը այդպես էլ չվերադարձան կռվի դաշտից։ Հետո Պարգև Սիրունյանը, իր «Լեռնավան» գրքում գրեց. «…Եվ այդպես էլ Ավագն ու Սալվին իրենց մահկանացուն կնքեցին աչքերը բաց՝ սպասելով իրենց զավակների վերադարձին…»։

Այդ ՄԵԾ պատերազմից հետո քանի՜-քանի՜ մեծեր ու փոքրեր էլ եղան, քանի՜-քանի՜ հայրեր ու մայրեր այդպես՝ բաց աչքերով դիմավորեցին մահվանը, հանուն հայրենիքի պատերազմի բովը նետված որդիների փոխարեն…

Դա այդ զավակների և այդ ծնողների վճարած անգին վարձքն էր նրա, որ մենք այսօր ունենանք ծեր ծնողի նման «մի բուռ» դարձած մի գրկաչափ հայրենիք։

Իսկ ի՞նչ արեցինք և ի՞նչ ենք անում մենք։

Եվ միթե՞ թողնելու ենք, որ մի օր, մի վերջին Պարգև Սիրունյան իր «Հայրենիք» գրքի վերջին տողում գրի.

«…Եվ այդպես էլ Հայաստան աշխարհը կնքեց իր մահկանացուն՝ աչքերը բաց, սպասելով իր զավակների տուն վերադարձին…»

Լուսանկարում Ավագ և Սալվի Սիրունյաններն են։

Կորած երազներ

Ինքն էր ու իր պատշգամբը։ Անցորդները նրան լավ գիտեին։ Ավելի ճիշտ՝ գիտեին, որ նա կա, եղել է ու մնում է այդտեղ, ինչպես մի կենդանի հուշարձան՝ խիտ ու մազերի պես ճերմակ բեղմորուսի տակ թաքցրած, ասես դարբնի մուրճով կոփած՝ կոշտ ու կոպիտ դեմքով, որի վրա տարիները այրվող շիկահողի մարգերին նմանվող ակոսներ էին բացել։ Ու կապույտ, խորը աչքերով։ Անցորդները նրանից առնելու, ինքը՝ տալու ոչինչ չուներ։ Եղածը մի մեղմաժպիտ բարև էր, որ բաժին էր հասնում ամեն անցնողին։ Ոչինչ, որ չգիտեին՝ ի՞նչ է այդ «Բարև»-ը։ Ինքը գիտեր, ինքն էլ տալիս էր։

Հետո մի քանի օր նրան միայն երեկոները տեսան իր տեղում։ Իսկ լույսը բացվելուն պես, մինչև երեկո, գովազդային վահանակի նմանվող, տախտակին ամրացրած մի թուղթ էր հայտնվում պատշգամբում, վրան անցորդների համար անհասկանալի ինչ-որ բան էր գրված.

«Բարև, ա՛յ մարդ»։

Ուսանող թոռն էր շեղել պապին իր գործից։ Մի օր եկել էր ու կատակել, ի՞նչ կատակել, ախր, ի՞նչ իմանար, որ պապի ուշքն ու միտքն էն աշխարհից կտրել, բերել կպցրել էր նրա համար անսովոր ու այնքան քաղցր հնչող բառերին։ «Ազատ ունկնդիր» ասել էր թոռը, «ի՞նչն է ուշ» ասել էր, էլի բաներ էր ասել, բայց չէր հիշել, և ի՞նչ կարևոր էր հիշելը, «ազատ ունկնդիր» չէ՞ր, էդպես էր, ուրեմն էդպես։ Էլ ի՞նչ ետ կանգնել։ Ամեն առավոտ զարդարվում էր ջահելի պես, դուրս գալիս պատշգամբ, կոշտացած մատներով՝ շոյելու քնքշությամբ սրբում էր պաստառը, կախում իր տեղում ու գնում էր թոռան հետ, երեկոյան՝ թոռան հետ ետ գալիս։ Նստում էր դահլիճի ամենավերջում ու սկզբից մինչև վերջ երանությամբ անդադար նայում չորս բոլորը, թե որսում էր իրեն ուղղված զարմացած հայացքները, կամացուկ շշնջում էր՝ բարև, ու շտապ հայացքը սահեցնում դահլիճով՝ հո չխանգարե՞ց։ Այդպես մինչև հանգստյան օրը։ Իսկ այդ օրը վեր չկացավ անկողնուց, լուռ էր, ինքն էստեղ էր, հայացքը՝ պատուհանից դուրս, հորիզոնից այն կողմ, հեռուներում։ Ծանոթ հայ բժիշկը, որ եկել էր թոռան կանչով, ականջը մոտեցրեց դեմքին լսելու՝ շնչո՞ւմ է, թե՞ ոչ։ Վերջին ուժերով սեղմեց բժշկի ձեռքն ու ինչ-որ բան շշնջաց։

Հետո լուռ էր ամեն ինչ, կարծես աղմկոտ այդ քաղաքն էլ լռել էր։ Ինչո՞ւ։

- Ի՞նչ ըսավ, դոքտոր։

- Ըսավ, որ ան գեղեցիկ շենքին մեջ ինքը բանմն ալ չսորվեցավ, բայց ավելի կարևոր բան մը գտավ հոն. իր վաղո՜ւց կորսնցուցած երազները. «Ան երազները, որ հոն՝ Առաքելոցին պատերու տակ կորցուցի, հոս՝ Քեմբրիջին պատերու մեջ գտա, ի՜նչ է աս կյանքն, Աստուած…»

Պատշգամբին մի նոր վահանակ հայտնվեց, վրան մեծ, նույն անծանոթ տառերով գրված էր.

«Նա մի ողջ կյանք փնտրեց իր կորած երազները, գտավ և իր հետ տարավ գերեզման, որ այլևս չխլեն իրենից»…

Ինձ զենք տվեք

- Ինձ զենք տվե’ք:

- Յա, այ տղա՞, էդ ի՞նչ էղավ, զենքն ինչի՞դ է:

- Պետք է, տո’ւր:

- Լավ, լավ, հասկացա. քո համար փայտե հրացան կսարքեմ:

- Փայտե հրացանը քեզ պահիր. ինձ զենք է պետք, հասկանու՞մ ես, որ թուրքին կրակում է, այ էդ տեսակ:

- Հա՜… Պապդ հիմա ո՞ւմ դեմ է կռիվ ելել:

- Է՜, ասում եմ՝ զենք տուր, դու հարցե՞ր ես տալիս:

- Է՜, գժվեցի՞ր, ինձ որտեղի՞ց էդ տեսակ զենք: Գնա՝ թող պապդ էլ տա:

- Կգնամ… Փայտե հրացանդ էլ թուրքին կտաս…

* * *

- Պապ, քանի Ապոյին չեն զարկել, զենքդ տուր:

- Ի՞նչ զենք, լաո՜:

- Է՜, քո զենքը, հորդ զենքը. դու մեծացել ես, հիմա ինձ տուր:

- Է՜, Լա՜ո, չկա՜…

- Ո՞նց չկա, բա ու՞ր մնաց:

- Թուրքը տարավ:

- Ինչու՞ տվիր:

- է՞, ի՞նճ էնիյ, քզի ղուրբան:

- Կրակեիր:

- Պատրոն չկար:

- Ճարեիր:

- Հուստե՞:

- Թուրքը ո՞նց էր ճարում:

- Թուրկին մենձ երգրներ կիդային:

- Դու էլ ուզեիր:

- Դո՞ր գածիր-եգար:

- Հորիցս զենք ուզելու:

- Է՞, տվե՞ծ:

- Չէ, փայտե հրացան էր ուզում տար, չվերցրի, դրանով Ապոյին ո՞նց պաշտպանեի:

- Մենձ երգրներ լը մըզի համեն ինչ փեդե կիդայն՝ փեդե զենք, փեդե խոստում, փեդե հույս… Երևի մեր փայ Աստվաձ լը փեդե էր… Ըդոր համար լը թուրկի տվուգ կրագներու մեջ վառվան, պարբան… Դու խելոկ իս, հա՜, որ փեդե բան չսվերծի…

- Հետո՞:

- Մանուգ Ապոյի պադմուտյան վե՞րջ քարծուս, ըսիմ…

- Չէ, չպատմես… Մինչև զենք չճարես չպատմես: Ես անզենք ի՞նչ խղճով ու նամուսով Ապոյի աչքերին նայեմ:

- Զի՜մ ծուռ, սկզբուց պադմի՞մ: Ապոն լը քզի պես մանչ մեր…

- Մի՜, մի՜, մի’ պատմի՜ր… Ապոյին ասա դիմանա, ես հիմա եկա՜…

- Էդ դո՞ր, լա՜ո, կեծի՜:

- Զենք ճարելու՜, Ապոն մենակ է, ես ի՞նչ խղճով նայի՞մ…

- Տո, ծո՜ւռ, Մանուգ Ապոն զարնվա՜վ, Ապոն էլ չկա՜, տղա՜…

- Չէ՜, չէ՜, դու էդ պատմությունը լավ չգիտե՜ս, մի պատմիր… Ապոն էնտե՜ղ է, էնտեղ կռի՜վ է, Ապոն դեռ կռիվ կենե, հիմա՜, հիմա եկա՜…

* * *

Ինձ զե՜նք տվե՜ք…

marat sirunyan

Գաղթականը

«Գաղթականի պապակ շուրթին պաղած,

Սուրբ աղոթքի նման հնչող անեծք,

Որ ավերակ զանգակատան խորքից,

Դեռ կանչում ու հառաչում է՝ ամե՜ն…»

Ամբողջ գյուղով իրեն էդ գաղթական անունն էին տվել։ Ամբողջ գյուղով գաղթական էին, բայց էդ անտեր անունն իրեն էին բաժին հանել։

Ամեն անգամ, երբ գյուղացիներից մեկը ձայն տալիս անվան կողքին այդ բառն էլ էր դնում, կանգնում էր մի պահ, թողնում, որ սրտից ելնող ծուխը մարի ու շշնջում էր էնպես, որ միայն ինքն ու Աստված լսեն՝

- Անիձվիր էդ օր…

Հարյուր տարի, թե՞ ավելի առաջ էր, որ պապը հազարավոր գաղթականների հետ էրգիրը թողել, եկել էր։ Հազարավորներից հենց իր պապն էր այդ գյուղն ընտրել, մի անկյունում քողտիկ շինել ու ապրել։ Ոչ մեկի թանին էր թթու ասել, ոչ մեկի հավին՝ քշա։ Բայց էդ օրից ամբողջ կյանքում, խարանի նման ինքն ու իր սերունդները կրել էին այդ անունը. գյուղն էր տվել… Գաղթական…

Տարիներ անց, մի օր, թոռը գյուղամեջում կռիվ էր արել.

- Տո՜, ընձի լսեք, մըզի գաղտագան կըսիք, հըբը դուք ի՞նճ իք։ Ձըր պաբու պորդ հուդա՞ ին կդրի… Զիմ պաբ ձըրուններուց լը հուշ ի էգի, հորի՞ զիս գաղտագան կսիք։

Ծիծաղել էին, շրջվել էր ու քայլերը տան կողմն ուղղել, որ թաց աչքերը չտեսնեն.

- էն դո՞ր, գաղտագանո՛ւ թոռ, հետևից կանչել էր մեկը…

Արցունքի վերջին կաթիլի միջից աչքը երկնքին էր գցել, քողտիկի առաջ նստած խեղճ պապին հիշել ու դեմքի՝ խանչալի թողած այլանդակ սպին։ Հիշել էր ու կյանքում առաջին անգամ լուռ մղկտացել.

-Անիձվի քու օր, օսմընծո՜ւ թոռ…

marat sirunyan

Մախաթասար

Վերջերս մի պատկառելի տարիքով կնոջ հետ զրույցս հիշեցրեց վաղուց լսած այս պատմությունը, որն էլ ուզում եմ կիսվել ձեզ հետ։

Այդ կինը բողոքում էր արտակարգ իրավիճակի սահմանափակումներից.

- Մարդը մենակ ո՞նց կապրի, ախր, ես մենակ ապրող կին եմ, և զրուցակցի մասին եմ երազում ամեն օր։ Ուրիշ ոչինչ չունեմ տանելու էս կյանքից։ Հիմա էլ ասում են՝ ոչ մեկի հետ մի շփվեք, ես հո պուպուն չե՞մ։

Իսկ պատմությունն այս է.

Շա՜տ ժամանակ առաջ մի հարուստ մարդ է եղել, հասարակ ժողովրդի մեջ ապրող։ Ամեն հարց ու գործով իրար օգնող ժողովուրդը մեկ-մեկ էլ այս տանուտերի դուռն էր բացում, ու սրան թվում էր, թե ամենքն իր հույսով ու իր հաշվին են ապրում։ Մի օր գալիս ու կնոջ հետ խորհրդի են նստում.

-Այ կին, մենք ամեն ինչ ունենք, մեր ինչի՞ն է պետք, թե մնանք էստեղ ու մեր ունեցվածքից սրան-նրան տանք։ Վեր կաց, հավաքիր` ինչ ունենք, ելնենք սար ու մեզ համար հանգիստ ապրենք։

Կինը հլու կատարում է ամուսնու պատվերն, ու օրեր անց սարն են ելնում։

Մի քանի օրից սարում ապրողների հացը վերջանում է.

- Ա՜խ թե մի հարևան լիներ, մի երկու բուռ ալյուր բերեի,- տխրում է կինը։

-Ձա՛յնդ, ա՛յ կին, ցորենը հրե՜ն պահեստում լցրած, հիմա սելով տանեմ ջաղաց, ու ալյուրով կգամ, չէ՜ մի, հարևա՜ն…

Ելնում, պահեստ են գնում՝ ցորենի ետևից։ Որ ջվալը որ ուզում են տեղից պոկել, ցորենը թափվում է. մկները ծակել էին պարկերը։ Կատաղած տանուտերը գոռում է կնոջ վրա.

- Ի՞նչ ես կանգնել, ա՛յ կին, գնա մի մախաթ* բեր, կարի՛ր։

- Մի՛ բարկանա, ա՛յ մարդ, ախր, մախաթ չունենք։

- Ուրիշից բեր,- կատաղությամբ գոռում է մարդը։

- Ումի՞ց,- զարմացած հարցնում է կինը։

Եվ այստեղ, ինչպես հին հեքիաթում է ասվում՝ թագավորը մատը կծեց.

- Վե՛ր, հավաքիր ինչ կա, ետ ենք գնում. անհարևան մարդու օրը կտրի…

Իսկ սարի անունն այդ օրվանից ի վեր Մախաթասար մնաց, որպես հուշում մի մեծ՝ անաղուհաց մարդկանց։

*Մախաթ – Կորածայր մեծ ու երկար ասեղ՝ տոպրակներ, ջվալներ ևս կարելու համար:

marat sirunyan

Ինքն էլ ժպտաց

Մեկը հեռվից ձայն էր տալիս. անունը մեկ ուժգին լսվեց, ու մեկ էլ խլացավ ամեն ձայն: Քար լռության մեջ հանկարծ մի բոց չգիտես` որտեղից հայտնվեց ու մի ակնթարթում իր մեջ առավ իրենց փոքրիկ տունը… Հետո նույն արագությամբ ամեն ինչ խաղաղ տեսք ստացավ. հայրը եզան խոփից բռնած արտն էր վարում ու երբեմն ժպտացող հայացքն իրեն ուղղում… Մի պահ հանկարծ աչքերը մթնեցին. մեկը մյուսին սկսեցին հաջորդել սարսափի ու եղեռնի տեսարանները… Վեր թռավ… Էրգիրն էր երազի մեջ… Արևի շողերն արդեն պատուհանի ապակին տաքացրած ու վարագույրի փոքրիկ բացվածքից ներս ընկած փայլփլում էին՝ նրա աչքերից հոսող արցունքներին հպվելով: Վեր կացավ, հագնվեց, բայց ոտքերում ուժ չգտավ կանգնելու: Անկողնու կողքի հնաոճ դարակից, որը տարիներ շարունակ փոշին ներծծել էր իր մեջ, հանեց նույնքան հին մուշտուկն ու երազի սարսափազդու տեսիլներն էլ մեջը լցնելով ու վառելով՝ մտքերի մեջ ընկավ… Մեկ էլ ե՞րբ էր հորը ժպտալիս տեսել… Հիշե՜ց… Մեկը դեռ էրգրում էր, մյուսը՝ էրգիր գնալիս… Տեսնես հիմա ինչո՞ւ էր ժպտում… Մինչև մտքերից սթափվեց, մուշտուկից երկու մուխ հասցրեց քաշել. հանգավ… Ուժերը տեղն եկան, կանգնեց, առանց մուշտուկը ձեռքից ցած դնելու՝ դուրս եկավ սենյակից, հետո՝ տնից: Մուշտուկի մեջ եղած մնացորդը դատարկեց ու դրեց գրպանը, քայլերն ուղղեց խնձորենուն: Ճյուղերը կախվել էին, կարմրաթուշ խնձորներն այս ու այն ճյուղից ժպում էին, աչքով անում… Բանատեղ դնող չկար… Այգում էր կանգնած, իսկ աչքերի առաջ նորից իրենց տունն ու արտն էր… Սթափվում էր, ձեռքը մեկնում, մեկ-երկու խնձոր քաղում, դնում գրպանն ու նորից մտքերով տարվում… Կոստյումի գրպաններում էլ տեղ չկար: Նստեց պատի տակի կոճղին ու հայացքը գյուղին ուղղեց: Քաղածը երեք-չորս խնձոր էր, բայց հասցրել էր քրտնել, իսկ քրտինքն էլ՝ սառչել ճակատին: Տաբատի գրպանից հանեց ճմռթված թաշկինակն ու սրբեց ճակատը: Տարիների դարդ ու ցավերի կեսը մուշտուկին էր տալիս, մյուս կեսը թաշկինակին տված՝ սահեցնում էր ճակտով, թողնում այնտեղ. իսկ այդ ցավերից արդեն տարիների ընթացքում խորը ձորեր էին գոյացել… Վեր կացավ ու ճամփա ընկավ… Բարև-բարի լույս, խոսք ու զրույց մուշտուկի հետ գրպանն էր դրել ու իր մտքերի հետ ընկած՝ քայլում էր, հանդիպողին գլխով անում ու զարմացած հայացքները ետևում թողած՝ անցնում: Քայլելուն զուգահեռ գրպանից հերթով հանում էր խնձորները, ցամաքած ձեռքերով մաքրում դրանք, նորից տեղավորում գրպանում: Վերջապես հասավ որդու տանը. նրան հանդիպեց բակում: Որդին զարմացավ, բայց ուրախացած ներս կանչեց.

-Էսքան ճամփեն ո՞նց ես եկել, ա՛յ մարդ, բայց ի՜նչ լավ է, որ եկար, հայրի՛կ, թե չէ ես ժամանակ չեմ ունենում. ահա, քիչ հետո էլ նորից քաղաք պիտի գնամ,- արդարանալու փորձ արեց որդին:

Որպես պատասխան՝ խոսելու փոխարեն խորը հոգոց հանեց, որի մեջ այնքան ցավ կար, որքան որդուն մեծացնելու ընթացքում ծխած մուշտուկների մեջ էր դրել երևի… Փոքր թոռը երկու-երեք ամսական էր, ինքը հազիվ երկու-երեք անգամ տեսած լիներ… Մոտեցավ օրորոցին, գրպանից հանեց խնձորներն ու դրեց երեխայի կողքին, իսկ փոքրիկը ուրախացած սկսեց խաղալ դրանց հետ: Մյուս թոռները գյուղում չէին. հորաքրոջ տուն էին գնացել՝ քաղաք: Մի քանի րոպե լուռ հետևում էր փոքրիկին, արցունքները դանդաղ հոսում էին փոս ընկած այտերով, հասնում շուրթերին, բայց անգամ դրանց աղի համը չէր զգում. բերանի համն էլ էր կորցրել, թեև կյանքի համը դեռ կարգին չէր առել…

Արցունքները սրբեց, օրհնեց թոռանն ու անմիջապես դուրս եկավ տանից, որդին էլ ետևից, ու վերջինիս՝ մի փոքր էլ մնալու խնդրանքներին ականջալուր չեղավ: Շոյեց որդու գլուխը, համբուրեց ճակատն ու գնաց… Մի քանի քայլ անելուց հետո շրջվեց դեպի որդին ու դառնաժպիտը դեմքին՝ լսելի շշնջաց.

-Լաո, մանչուդ լավ նայէ. դու լը գմենձնաս…

Որդին սառած մնաց տեղում, ինքն անհետացավ հորիզոնում… Չհասկացավ էլ ինչպես հասավ տուն…

Գրպանից մուշտուկը հանեց, մի կերպ՝ մեջքի ցավին մեջքով կանգնած կռացավ, մի բուռ հող վերցրեց ու թութունի փոխարեն հողը սկսեց լցնել մուշտուկի մեջ: Այդ միջոցին հարևանը հասավ ու զարմացած մնաց.

-Էդ ի՞նչ բանի ես, այ մարդ, հո՞ չես խելռե…

-Ա՜խ զիմ հեր հող գվարեր, ես էս հող թոկերով զգալ գուզիմ, զիմ ցավ էդ հողի մեջ թաղել գուզիմ, տո՝ խելռե՜լ գուզիմ…,- դողացող ձեռքից հողով լցված մուշտուկն ընկավ… Աչքերի առաջ հայրն էր ժպտում…

Հարևանը թևանցուկ արած ներս տարավ նրան, պառկեցրեց անկողնու վրա ու շտապեց մեկին օգնության կանչելու: Արևի շողերը դողդողում էին պատուհանին դիպած. ներս չէին համարձակվում մտնել: Աչքերի առաջ մե՛կ այրվող տունն էր, մե՛կ ճյուղակոտոր խնձորենին. ականջներում էլ՝ հեռվից իրեն կանչող ձայները… Հորը հիշեց… ժպտում էր… Ինքն էլ ժպտաց…

marat sirunyan

Սվեն մեռավ աղավարի

Մեծ, շա՛տ մեծ քաղաք է Փարիզը: Բարձրահարկ շենքերով, լայն ու երկար փողոցներով այս քաղաքը նաև մարդաշատ էր: Գրեթե բոլորն այստեղ կոստյումով ու փողկապով էին, քաղաքակիրթ կեցվածքով, նիստ ու կացով: Այստեղ մի հայացքից էլ պարզ է դառնում, թե ով ով է: Ես էլ գրեթե ոչնչով չէի տարբերվում այլ զբոսաշրջիկներից, բայց իմ նպատակը Փարիզով հիանալը չէր, այլ գտնել Սևակ մորեղբորս:

Մայրս ասում էր, որ Սևակ քեռիս էրգրում Անդրանիկի ֆիդայիներից է եղել, չնայած նրան, որ կին ու երեխաներ ուներ: Նրան ոչ ոք, ոչինչ համոզել կամ ստիպել չէին կարող: Անգամ Անդրանիկի արգելքը նրա ֆիդայի դառնալուն չխոչընդոտեց, էլ ուր մնաց, թե կնոջ ու հարազատների խնդրանքը: Անգամ որոշ ժամանակ ֆիդայական խմբերից առանձին` մենակ է կռվել, հետո միայն Անդրանիկը տեսնելով, որ Սևակին հետ պահել չի կարող, կանչել է իր մոտ ու թույլ տվել միանալ իր խմբին: Այդպիսի բնավորության համար ֆիդայիները նրան «չորկող» էին անվանել, նրան նաև «ռես» էին անվանում՝ ելնելով նրանից, որ քեռուն բոլոր գյուղերի ռեսները գիտեին, շատերն էլ անձամբ էին նրա «փափուկ» բնավորության հետ գործ ունեցել, դրա համար էլ, կարելի է ասել, վախենում էին նրանից:

Մայրս նաև կասկածամտորեն էր վերաբերվում նրան, որ ասում էին. «Սվեն Փարիզում է» , «ի՞նչ իս դառդոդվե, դու իստեղ հարուն-արցունք գթապիս, Սվեն էն լավ երգիր աղավարի կաբրի…»: Մայրս սրանք «բայղուշ խոսքեր» էր համարում: Եվ միակ մարդն, ում հետ կիսվում էր մայրս, ես էի: Մայրս, երբ նման բաներ էր լսում, ինձ ասում էր.

-Ախր, լա՛ո, իմ Սվե ախպեր իմա՞լ կռնա աղավարի ու անտարբեր աբրի, եպ որ ուր երեխեկ ու կնիգ, ուր աչկի դեմ մոռտոդեծին: Ու խաբար լե հասավ, թե կաբուգ տեղ ուրին լե խեխտել ին, էն լե պարզվավ սուդ ի: Սվեն սաղ էր մածե, էն գյավուրներ հիմցել ին, թե մեռուգ է…

Իրենց գյուղի ռեսը որոշում է իր ոխը հանել Սվեից, որի կողմից մի քանի օր առաջ պատժվել էր մի խեղճ գյուղացու նեղացնելու համար: Դրա համար մի թուրք զորականի հետ պայման է կապում, որ ինքը օգնում է վերացնել Ռես Սվեին ու իր ընտանիքը, որի դիմաց պիտի ստանա բարձր պաշտոններ ու նվերներ: Իր կարճ խելքով մի զարկով երկու նապաստակ պիտի բռներ․ և՛ Սվեից կազատվեր, և՛ կհարստանար: Եվ այսպես, երբ Սվեն էլ խմբի մյուս ֆիդայիների հետ գնացել էր մյուս գյուղերի պաշտպանությունն ապահովելու, գյուղի ռեսը թուրքերին ուղարկում է այն տունը, ուր Սվեի անպաշտպան մնացած ընտանիքն էր: Թուրքերը, գերի վերցնելով Սվեի ընտանիքը, լուր են ուղարկում նրան, որ գա հասնի ու մենակ գա, թե չէ կսպանեն ընտանիքին: Չորկող Սվեն, այս լսելով, առանց որևէ մեկին ասելու՝ շտապում է գյուղ։ Երբ հասնում է իր տան մոտ, թուրքերը շրջապատում են միայնակ Սվեին, բռնում ու կապում են բակի ծառից: Նրա աչքի առաջ սպանում են կնոջն ու երկու երեխաներին, հետո պարանով փորձում են խեղդել նրան, բայց կարծելով, թե մեռել է, ուշաթափված Սվեին թողնում են այդպես կապված ու փախչում: Երբ ֆիդայիները այդ ամենն իմանալով վերադառնում են, Սվեին այլևս այնտեղ չեն գնում, փոխարենն իմանում են, որ գյուղի ռեսի տունը, ինքն ու ընտանիքն էլ մեջը, վառել են: Ահա քեզ մի զարկով երկու նապաստակ…

Դրա համար մայրս չէր հավատում, թե քեռին Փարիզում աղավարի ապրում է, մտածում էր՝ երևի գնացել է վրեժն առնելու ու քաջաբար զարկվել է կռվում, ու իր խոսքերը փաստում էր այսպես.

-Սվեն միշտ լե կսեր, որ ուր համար հառեջ հերն ու մերն ին, հեդո նոր ուր կնիգ, երեխեկ: Բայց երբ թուրկեր էլի ուրին կոդրելու փորձ էին էրի, մըր հորն էին սբանե, էդ դարդից մըր մեր լը մեռավ, Սվեն իսկի ուրանց թաղման չեգավ: Պզդիգ թղտիմ վրա երկտող էր գրե ու ղրգե. «Զիմ ծնողներ ըդոր համար ընձմե չըն խռովի, թե ես ուրանց մեռնելու վրեժ չառնիմ՝ էդ վախտ գխռովին…»: Հբը իմա՞լ ուր ձագերու վրեժ առնելու տեղ, էն Չորկող գացեր ի Փարիզ՝ աղավարի աբռելու: Էդ վի՞ր կռծավ համոզե ու տանի զիմ ախպոր: Մեղա՜ Աստծու, մեղա՜ Աստծու…

Բայց նման զրույցները գնալով շատանում էին, դրա համար մայրս որոշեց ինձ ուղարկել Փարիզ:

-Գոնե զիմ ախպոր ճշմարիտ տեղ հիմնամ, նոր մեռնիմ: Էլ փոկր չիմ, լա՛ո․․․

Ճիշտ է, երբ քեռիս անհետացել է, ես այդ ժամանակ դեռ բարուրի երեխա եմ եղել, բայց մայրս նկարագրել էր նրան, և միայն ես կարող էի օտար երկրում գտնել նրան, քանի որ գյուղում միայն ես էի մի քանի օտար լեզվի տիրապետում:

Արդեն մի շաբաթ է, ինչ Փարիզում էի, բայց նորից փողոց դուրս գալուց մոլորվում էի մարդկանց բազմության մեջ: Այդպես չէր ստացվում ոչինչ անել: Որոշեցի անցնել այն փողոցներով, որոնք համեմատաբար անմարդաշատ էին: Նման երկու փողոց անցա, և հետաքրքիրն այն էր, որ հենց այդպիսի փողոցներում էին այդ մեծ քաղաքի մուրացկանները: Երրորդ փողոցով էի անցնում, արդեն հույսս մարում էր, թե կգտնեմ նրան, երբ մի անհավանական բանի ականատես եղա:

Մի մուրացիկ ծերունի կանգնեցրել էր փողոցով անցնող մի ամերիկացի զբոսաշրջիկի ու համարյա գոռալով նրան հայերեն հարցնում էր.

-Լաո՛, Անդրանիգ փաշին չե՞ս տեսաձ, ուր տեղ չսգինա՞, զիմ ձակեր գմոռտի՜ն, Անդրանիգին ըսէ՝ թող գա, ուր տեղ չսգինա՞․․․

-I do not understand your language (ես չեմ հասկանում ձեր լեզուն),- անիմաստ ժպիտով ասաց ամերիկացին:

-Տո ինչ գխոսի՞ս, ծո՞ւռ իս, Անդրանիգի տեղ ըսե՛, թե չէ կառնիմ ոդիս տագ,- ձայնը գլուխը գցած ամերիկացու վրա էր հարձակվել այդ ծերունին:

-I’m sorry but I do not understand what you need, sorry I am in a hurry (ես ցավում եմ, բայց չեմ հասկանում, թե ինչ է անհրաժեշտ ձեզ, կներեք, ես շտապում եմ),- զարմացած ու վախեցած ամերիկացին կրկին քաղաքավարությանը զոհ գնալով հանգիստ պատասխանեց ու մի կերպ դուրս պրծնելով ծերունու ձեռքից՝ շտապ հեռանում էր, իսկ ծերունին հետևից գոռում էր.

-Տո սորին լե դու իս, հուրի-բուրին լե դու իս, ընձի փաշի տեղ ըսա՛․․․ Ես քո՜ւ… Կեծի՜, էդ հո՞ւր, Անդրանիգ փաշին ըսա՝ Ռես Սվեն ուրին գկանճե, չմոռնա՜ս…

Ես ապշահար կանգնած էի ու ականջներիս չէի հավատում:

««Ռես Սվե՞ն իմ», ախր Ռես Սվեն իմ քեռին է, ախր ասում էին, թե Սվեն Փարիզում «աղավարի կաբռի», ապա ո՞ւր է այդ աղան․․․ Աղեն մուրացկան մե դառի, Անդրանիգ փաշին ման գիկա…»։ Մտքերի մեջ էի ընկել, երբ տեսա մի աղջկա, ով մոտեցավ Սվեին.

-Voici où êtes-vous. Allons à la maison (ահա թե որտեղ եք դուք, եկեք գնանք տուն),- ասաց նա՝ բռնելով ծերունու ձեռքը:

-Անդրանիկը, աղճի՜գ, Անդրանիգին ման գիկամ․․․

-Oui, oui Andranik (այո, այո, Անդրանիկը),- կարծես առանց հասկանալու, ուղղակի համոզելու համար պատասխանեց աղջիկը:

Ծերունի Սվեի ձեռքից բռնած՝ գեղեցկադեմ ֆրանսուհին նրան ներս մտցրեց շքամուտքից: Ես կարծես ուշքի եկա և վազեցի դեպի շքամուտքը, բայց նրանց չտեսա, երևի արդեն տուն էին մտել…

Որոշեցի սպասել մինչև այն աղջիկը կրկին դուրս գա և նրա հետ խոսեմ, թե չէ էնտեղ հանկարծ ուրիշի տան դուռ թակեի, չէին հասկանա: Ստիպված չեղա շատ սպասել․ ֆրանսուհին դուրս եկավ: Մոտեցա նրան ու ներկայացա, և քանի որ ֆրանսերենից այդքան էլ լավ չէի, խոսում էի կես անգլերեն, կես ֆրանսերեն: Նախ հարցուփորձ արեցի, հաստատելու համար, որ այն ծերուկը՝ Սվեն, հենց իմ քեռին է, որովհետև ինձ համար անընդունելի էր նրա՝ այդ վիճակում լինելը:

Ինձ տուն հրավիրեց շատ մտերմաբար: Երբ տուն մտա, տեսա մորեղբորս՝ սենյակում անկողնուն քնած, ասաց, որ հանգստացնող է ներարկել, որպեսզի հանգստանա: Թեյ հյուրասիրելուց հետո իմ խնդրանքով սկսեց պատմել ինչ որ գիտեր քեռուս մասին, և թե ինչպես էր նա հայտնվել Փարիզում:

Պարզվում է` այդ ֆրանսուհու տատը բժշկուհի է եղել, և այն օրերին, երբ Սվեի ընտանիքին սպանել են թուրքերը, նա եկած է եղել տեսնելու էրգրում հայերի վիճակը, օգնելու ծանր հիվանդներին: Վերադառնալու օրը նա ականատես է լինում Սվեի ու ընտանիքի դժբախտությանը, և հենց ինքն է Սվեին փրկում՝ կապված տեղից արձակում ու ուշքի բերում: Երբ ուշքի է գալիս Ռես Սվեն, սկսում է Անդրանիկի անունը տալ, նրան կանչել խելագարված: Կինը նրան իր հետ բերում է Փարիզ, մտածելով, թե նա էլ հարազատներ չունի և խենթացել է այդ դաժանությունը տեսնելով: Ասաց, որ տատը մի քանի ամիս առաջ է մահացել, և ծերուկի խնամքով ինքն է զբաղվում: Աղջկա խոսքերով այդքան երկար ժամանակ ոչ իրենք են Սվեի լեզուն հասկացել, ոչ էլ Սվեն՝ իրենցը, իսկ հոգեկան նոպայի ժամանակ միայն «Անդրանիկ» անունով են նրան կարողացել հանգստացնել:

-Է՜, Չորկող Սվե, թուրքերի «հերոսությունից» հետո Աստված խելքդ առավ, հոգիդ չի առնի…,- սկսեցի բարձրաձայն մտածել:

-Quoi? (ի՞նչ),- զարմացած հարցրեց ֆրանսուհին:

-Rien (ոչինչ):

Մի հարց էլ տվեց, և զարմանալի կլիներ, եթե չտար.

-Qui est cet homme Andranik? (ո՞վ է այս մարդը, Անդրանիկը):

«Ի՞նչ լեզվով ասեմ այս աղջկան, թե Անդրանիկն ով է, որ այս ֆրանսուհին հասկանա, թե հայու Անդրանիկն ով է․․․»,- այս մտածեցի ես և դառը ժպտալով անպատասխան թողեցի ֆրանսուհու հարցը: Երևի ինքն էլ իմ միտքը հասկացավ․ էլ հարց չտվեց․․․

Հանկարծ սենյակից հոգոցի ձայն լսվեց, ու թախծոտ ձայնով հնչեց այս երգը`

«Խեղճ մշեցին մեռավ լալով,

Օտար երկրներ ման գալով,

Մեռավ թուրքի Խարճը տալով,

Զարթիր, լա՜ո, մռնիմ քզի…»։

-Անդրանիգին կանճե՜կ, Անդրանիգ զիմ ձակերուն թող փրգե…

Ես շտապ գնացի այդ սենյակը, ինձ տեսնելուն պես քեռին ասաց.

-Լա՜ո, Անդրանիգին օդար լեզվով չկանճի՜ս․ չի՜ գա: Մըր էրգրու լեզուն լե, դու ավա՜ղ չսգինա… Զարթիր, լա՜ո, մռնիմ քզի… Մռնիմ, մռնիմ, լա՜ո․․․ Մռնիմ քզի…

Սվե քեռին մտածեց, թե ես էլ եմ օտարերկրացի, ու անգամ երգն արդեն դարձավ զառանցագին:

-Քեռի՛ Սվե, ես քու ազիզ քրոջ լաճն իմ, Անդրանիգի մոդիծ է գիկամ, ինկ լէ քզի գկանճե, եգեր իմ քզի տանիմ ուր մոդ, ե՛լ է, Չորկո՛ղ Սվե, ե՛լ,- հասկանում էի, որ արդեն սա վերջն էր, ուզում էի Սվեն գոնե հպարտ մեռներ:

Այդ ժամանակ ֆրանսուհին էլ հայտնվեց իմ կողքին: Քեռի Սվեն կանգնեց, մոտեցավ մեզ, երկուսիս ձեռքերն իրար միացրեց ու վերջին ուժերն ու մնացած մտքերը հավաքելով՝ ասաց.

-Զիմ քրոջ լաճ, գնա ու Անդրանիգին ըսե. «Փաշա՜, Սվեն ճամպորտ էր, գնա՜ծ, ներող կեղնիս․ էլի ուր չորկողություն էրավ»։ Լա՜ո, էս աղճիգ լե քզի կնիգ տար, բայց ՀԱՅ լաճ կունենաս, անուն լե ԱՆԴՐԱՆԻԳ գդնիս, Սվեն ճամպորտ է, առտեն գնա՜ծ, Անդրանիգ միշտ կա ու կաբրի…

Մեռավ Չորկող Սվեն իմ ձեռքերի մեջ․․․ Մեռավ՝ հոգին Աստծուն, մեկ էլ Անդրանիկին տալով…

Երբ ֆրանսուհու հետ տունդարձի ճամփան էի բռնել, նրան հենց հայերենով ասացի.

-Մորս կսես` Սվեն մեռավ աղավարի․․․

-Suven, Suven merauv axauari․․․ (Své est mort honorablement․․․) :

Գոնե Աստվաձ Սվեի հոկին, ուր սիրելի Անդրանիգի ու ուր ձագերու մոդ տանի, թե չէ մեջ գերեզմանին լե հանգիստ չի մնա․ Անդրանիգին գկանճե․․․

ՍՎԵՆ ՄԵՌԱՁ ՏԵՂ ԼԵ ՈՒՐ ՉՈՐԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ ԿԵՆԵ…

marat sirunyan

Տուրիստագան կերթամ, լաո

Զանգ տվեցին գյուղից՝ պապդ մահամերձ է: Թողեցի քաղաքը, ուսում, աշխատանք և ահա սնարի մոտ էի մշեցի պապիս: Ասում էին, թե կավանդի հոգին. շատ է ծերացել…

Համբուրեցի Սասնո ձորերի պես խորն ընկած կնճռոտ ճակատն ու ականջին շշնջացի.

-Վեր կաց, ա՛յ պապ, Էրգիր ենք գնալու, վեր կաց,- ապա չորացած ձեռքի մեջ դրեցի Արևմտյան Հայաստանի տուրիստական տոմսեր:

Կիսաբաց աչքերը շողացին արցունքի կաթիլներից: Հրաշքի նման պապս վեր կացավ անկողնուց, առույգացավ, ապրեց…

Սրբապատկերի նման ծոցում էր պահում տոմսերը: Ամբողջ գյուղը գալիս էր տեսության պապիս, որ ծեր առյուծի նման ուրախության մռնչոց էր արձակում սրտից. «Տուրիստագան կերթամ, լա՛ո…»

***

Հասավ օրը մեկնելու: Պապս նորափեսայի նման զուգվել, զարդարվել էր, անգամ կապել էր վաղուց մոռացության մատնած փողկապը.

- Լաո՛, Էրգրից փոշոտ, կեղտոտ, արնոտ ու արցունքոտ էգա, գոնե հիստագ էրթամ: Էս գալստուգ լե կաբեր իմ, որ զիմ տուն քանդող գյավուր շան տեսնամ, թալիմ վիզն ու խեղտամահ էնիմ,- բացատրում էր նա:

Բավականին մարդ էր հավաքվել նրան հրաժեշտ տալու: Բոլորին հերթով գրկում էր ու արցունքն աչքին ամենքին ասում` «Էրգիր կերթամ, կհասկնա՞ս», «զիմ Մուշ ու Սասուն կերթամ», «տուրիստագան կերթամ, լաո՛…», «տուրիստագա՛ն…»:

Ամենքին հրաժեշտ տվեցինք ու նստեցինք մեքենա, գնում էինք Երևան, այնտեղից ավտոբուսով պիտի մեկնեինք Էրգիր: Մեքենայի մեջ գրեթե բառ չփոխանակեցինք. պապս մտքերով արդեն Էրգիր էր հասել, կամ ավելի ճիշտ նա այնտեղից երբեք չէր էլ հեռացել: Երբեմն աչքերին արցունքներ էին երևում, որ հոսում էին այտերի կնճիռ-ձորերով էրգրու գետերի նման…

Վերջապես հասանք: Ավտոբուսի մոտ մի խումբ մարդիկ էին հավաքված, ոմանք ներս ու դուրս էին անում: Պապս իջավ մեքենայից, մի պահ նայեց շուրջբոլորը, ապա հավաքվածներին և շրջվելով ինձ, ասաց․

- Լաո՛, ուրա՞նկ լե Էրգիր գիկան:

- Չգիտեմ, պապ, երևի,- պատասխանեցի ես ու պապիս ուղեկցեցի դեպի ավտոբուս:

Հավաքվածների մեջ տարբեր տարիքի և սեռի ներկայացուցիչներ էին: Պապս ջերմորեն ողջունեց բոլորին և չշտապեց տեղավորվել ավտոբուսում: Սկսեց հարցուփորձ անել հավաքվածներին, որոնց մեջ տարբեր խավի ներկայացուցիչներ կային. մեկը ուսուցիչ էր, մեկը՝ ուսանող, մեկը՝ հոգևորական, մյուսը՝ տաքսիստ… Հարցուփորձի արդյունքում պարզվեց, որ ուսուցչուհին բարի մի կին էր, ով երկար տարիներ էր դպրոցում դասավանդել, ու միշտ երազել էր լինել իր պապերի հողում: Ուսանողուհին լրագրող էր դառնալու, դիպլոմային աշխատանքը Արևմտյան Հայաստանի թեմայով էր, որոշել էր գնալ, իր աչքով տեսնել այն: Տաքսիստն էլ ասում էր, թե գրեթե բոլոր երկրներում եղել է, հիմա էլ գնում է մեր հայրենիքը տեսնի. տուրիստականով է գնում, որպեսզի գումար խնայի: Այսպես մի քանիսի հետ ծանոթանալուց հետո պապս որոշեց տեղավորվել ավտոբուսում՝ մյուսների հետ ճանապարհին ծանոթանալու մտադրությամբ:

Ավտոբուս բարձրանալուն պես պարզ դարձավ, որ ուղևորների թվում կա նաև մի համասեռամոլ, ով նստած էր առաջին շարքերում: Մազերը երկար էին, ականջակալներից բացի լավ երևում էին ականջողերը, գլխին գույնզգույն գլխարկ էր, մի ականջողանման բան էլ փոքրիկ քթին էր երևում, և դա ավելի շատ էր աչքի ընկնում, քան քիթը: Եվ բնականաբար այդ ամենը չէր կարող չնկատել պապս:

- Լաո՛, էս մարդ-կնիգ լե Էրգիր գիկա՞, էս ո՞ր երգրից է,- մի կերպ բարկությունը զսպելով՝ արտաբերեց պապս:

«Խեղճ մարդ, եթե իմանաս, որ հայ է, երևի նորից մահվան դուռը գնաս»,- մտածեցի ես, բայց այս անգամ հանգամանքները բարի չգտնվեցին, և իմ այդ մտքի վրա պճնված երիտասարդը խոսեց.

- Մի րոպե, էդ ի՞նձ եք մարդ-կնիկ ասո՞ւմ, Ձեզ չափավորեք հա՞, էս ինչ հետամնացություն ա…

- Էս դու հա՞յ իս, ես քու…,- ձեռնափայտը օդ բարձրացրեց,- Էս գալստուգ գտեսնա՞ս, ափսոս է` էն գյավուր շան համար է, թե չէ, էն Աստվաձ, քու վիզ թալելով գխեղտեի,- բարկությունը նետեց պապս և քիչ էր մնում իրոք խեղդեր նրան:

- Հանգիստ, պա՛պ, նյարդերդ հանգիստ պահիր,- ետ պահելով՝ փորձեցի հանգստացնել և նստեցնել պապիս,- իսկ, դո՛ւ, ձայնդ կտրիր, ի՞նչ է, գլխիցդ ձե՞ռ ես քաշել,- շրջվելով համասեռամոլի կողմը՝ փորձեցի լռեցնել նաև նրան:

Վերջինս քթի տակ ինչ-որ բան փնփնթաց, իսկ պապս մի քանի «քաղցր» խոսք էլ ուղղեց նրան, տեղավորվեց առաջին նստարանին, ապա ուշադրությունն ավելի հետաքրքիր բան գրավեց: Ավտոբուս բարձրացավ հաղթանդամ, մորուքով, հենց առաջին հայացքից էլ ֆիդայի հիշեցնող մի տղամարդ: Բարևեց և փորձեց առաջանալ, սակայն պապս նրան կանգնեցրեց, խնդրեց նստել կողքին.

- Արի՜, լաո՜, արի՛, արի տեսնամ դու հո՞ւմ տղեն իս, քու կռիվ վի՞ր հեդն ի:

- Է՜հ, իմ կռիվը թուրքի հետ էր, պա՛պ ջան, կուզեի որպես զինվոր ու տեր գնայի Էրգիր, էն էլ որպես տուրիստ եմ գնում… ,- պապիս հարցին մտածկոտ պատասխանեց տղամարդը:

 

- Լաո՛, մենկ միշտ լե Էրգրու տերն ինք, տուրիստ էրթանք, թե կռվով, մեգ է, մենկ ինք տերը: Դու կռվեր իս, որ մեր էս մե բուռ հող պահիս, ես քզի ղուրբան,- համբուրեց ազատամարտիկի ճակատը ու ոգևորված սկսեց երգել.

« Հայոց սարեր շողն էր պադել,

Դաշտերուն կանաչ մանյագ:

Վերջին կռունկներ լե հիկան

Լավ լուր բերին մըր համար…»

Պապիս երգին միացանք նաև ես ու այդ ազատամարտիկը, դա հետաքրքրեց նաև դրսում կանգնածներին, և նրանք էլ հերթով բարձրացան ավտոբուս: Բոլորն արդեն իրենց տեղերում էին, եկավ շարժվելու ժամանակը:

Երբ ավտոբուսը շարժվեց, ասացի պապիս.

- Պա՛պ, երկար ճանապարհ է, թե մի բան պետք լինի ասա, հանկարծ ծարավ կամ սոված չմնաս:

- Լաո՛, էրթլու ճամփեն գալու ճամփից երգար չի էղնի…,- ժպտալով, բայց թաղծոտ աչքերով պատասխանեց նա:

Երևանյան տապը քիչ-քիչ մեղմանում էր, զրույցներն էլ քիչ-քիչ թեժանում էին: Գնալով հեռանում էինք մայրաքաղաքից ու մոտենում էինք հայրաքաղաքին` Գյումրուն, այնտեղից պետք է անցնեինք Վրաստան, որտեղից էլ՝ Էրգիր: Մինչ Գյումրի ընկած ճանապարհին ավելի շատ լեռներ ու ձորեր, քարեր ու քարափներ էին, քան անտառներ ու ծառեր: Մեղմ քամի էր ավտոբուսի պատուհաններից ներս թափանցում, անցնում էր ամենքի կողքով, ամենքի մտքերը խառնում ու միախառնում: Հասանք և ետևում թողեցինք Գյումրին էլ. բավականին գեղեցիկ քաղաք էր:

- Է՛խ, փոխվել էր Գյումրիս, որքան վաղուց չէի եղել,- հանկարծ կարոտով ու թախծոտ խոսեց ուսուցչուհին:

- Երևի՞ հարազատներ ունեք այնտեղ,- ժպտալով հարցրեց նրա կողքին նստած կինը:

- Ես Գյումրում եմ ծնվել: Կլինեի 20 տարեկան, երբ երկրաշարժ եղավ, ստիպված եղանք ընտանիքով տեղափոխվել Երևան: Միշտ իմ աշակերտներին սովորեցրել եմ լինել հայրենասեր: Սիրել, պահել-պահպանել այն հողը, որտեղ ծնվել ու հասակ են առել: Բայց ամեն անգամ ինձ մեղավոր եմ զգացել, որ ես ինքս թողել ու հեռացել եմ իմ ծննդավայրից, սակայն, ինչ արած, կյանքն է այդպիսին: Մեկին պոկում է իր հող ու ջրից, տանում օտար ափեր՝ սրտում միշտ բորբ պահելով կարոտը: Մեկին էլ թողնում է իր հողի վրա, բայց, ավա՛ղ, ոմանք իրենք են հեռանում իրենց արմատներից:

- Ղուրբա՜ն քզի, մըր ցավ հիրար նման է, մեր կարոդներ մե գույն ունին: Բայց, լաո՛, քու գորձ` սուրբ գորձ է: Դու մադղաշներուն հայոց գիր ու գրագանություն գսովրծուս, հայու պադմություն գսովրծուս, հայություն գսովրծուս, լաո՛, քզի ղուրբան:

- Շնորհակալ եմ, Գևո՛րգ պապ, ու քանի դեռ կարող եմ, կսովորեցնեմ, Ձեր մասին էլ անպայման կպատմեմ՝ որպես հայի ճիշտ կերպար:

Պապս ժպտաց. նրա համար մեծ ուրախություն էր, որ եկող սերունդներին կրթողն այսպիսին է: Ինչո՞ւ չէ, նաև ուրախ էր, որ իր անունը այդ եկող սերունդները լսելու էին. ինչպիսի պատիվ` հայի ճիշտ կերպար: Իսկ ճամփան դեռ անխղճաբար երկարում ու երկարում էր…

Եվ ահա մոտենում էինք Վրաստանին. որքան մոտենում էինք, այնքան զրույցները քչանում էին: Երբ հասանում էինք սահմանային անցակետին, հեռվից երևացին ոստիկանական մեքենաներ, և դա նկատելուն պես մեր տուրիստական խմբի անդամներից մեկը կարծես խուճապի մատնվեց, չգիտես՝ ինչու: Այնպես էր իրեն պահում, կարծես պետք է իրեն բռնեին: Անհանգիստ շարժումներ էր անում, ինչ-որ բաներ մրթմռթում քթի տակ, և քանի որ նա նստած էր անմիջապես իմ ետևում, այդ ամենը ինձ համար շատ նկատելի էր և շատ տարօրինակ: Եվ ահա անցանք այդ անցակետը, ոչ մի խնդիրներ չառաջացան, ինչն էլ երևի ամենաշատը ուրախացրեց իմ ետևում նստող երիտասարդին…

Արդեն Վրաստանում էինք: Պապս, որ մինչ այդ աշխույժ զրույցներ էր վարում, լուռ էր: Հասկանում էի նրան, օտար երկիր էր՝ սրտին ոչ հարազատ: Մարդու խոսելու իշտայն էլ չէր գալիս: Բայց լրագրողուհին` Սոնեն (ով առաջին հայացքից էլ իմ աչքին ու սրտին դուր էր եկել) պապին խնդրեց պատմել իր պատմությունը, թե ինչպե՞ս է փրկվել…

- Ի՞նչ պադմիմ, ղուրբան քզի, իմա՞լ պադմիմ, թե զիմ հորն ու մոր իմալ սրի քաշին, մըր գեղ հրի տվին, թալնին ու սբանին, այրին ու սբանին, տեղահան էրին ու սբանին, իմ քուր- ախպրներուն ողջ-ողջ այրին ու սբանին, ընձի լե իմ հոխպեր փրգեց: Ընձի փրգեծ, բայծ ինկ չփրգվավ… Սբանին… Ա՛խ, օսմա՛ն, ես քու… Սբանին, լաո՛, սբանին…,- հուզված, զայրացած ու ոգևորված խոսում էր Գևորգ պապս:

- Իսկ Դուք քանի՞ տարեկան էիք այն ժամանակ և քանի՞ տարեկան եք հիմա:

- Չորս թե հինգ տարեգան էի, լաո՛, լավ չեմ հիշեր: Հմգա հարուր հինգ տարեգան իմ: Մահս ընձի կսպասե, հմը մշեծի իմ` զիմ չորկողություն կենիմ. գուզիմ գոնե զիմ էրգրում մեռնիմ: Համ լը տարիկն ու թիվն ի՞նչ կաբ ունին, քզի ղուրբան, երգու տարի հուդա-հունա, մեգ է թուրկը մարդ չի դառնա,- պապս հայացը պատուհանից դուրս հառեց` հեռուները:

- Ա՞յ պապի, էդ մեռնելը դեռ մտքիցդ չհանեցի՞ր, քեզ մեռնել չկա, ա՜յ մարդ, բա ինձ պսակե՞լը- պապիս հուզմունքը փորձեցի ցրել կատակով։

Խիտ բեղերի տակից երևաց պապիս խորհրդավոր ժպիտը։

 

Արդեն հասնում էինք Կարս, նորից անցակետ էր, և Սոնեն պապին խնդրեց, որ հետո կրկին շարունակի պատմությունը: Անցակետի մոտ հավաքված ոստիկաններից այս անգամ այն երիտասարդը կարծես էլ այնչափ չէր վախենում, այս անգամ ավելի հանգիստ էր, հիմա էլ շատացրել էին տարօրինակ հեռախոսազրույցները:

Մթնել էր, երբ հասանք Կարս: Տեղավորվեցինք հյուրանոցում, վաղը վայելելու էինք Կարսն ու Վանը: Պապս երևի ամբողջ գիշեր չքնեց. Էրգրում էր ախր: Շատ շուտով հասնելու էր նաև իր ծննդավայր` Արածանու ափին գտնվող Գոպ գյուղը:

Շատ չուշացավ առավոտը, ահա բացվեց, ու Հայոց լեռնաշխարհը լույսով պատվեց:

Օրվա մի մասը հիացանք Կարսով, ապա շարժվեցինք Վան: Վան հասնելուն և հյուրանոց մտնելուն պես այն երիտասարդը, որն անհանգստանում էր ոստիկան տեսնելիս տուրիստական ընկերության աշխատողների հետ զրուցելուց հետո բաժանվեց մեզնից և ինչ-որ տեղ գնաց. հետո պարզվեց՝ ինչ-որ հանդիպման է: Գրեթե բոլորս մոռացել էինք նրա մասին, մինչև մութն ընկավ և մենք գնացինք հյուրանոց: Հենց այնտեղ էլ իմացանք, որ ոստիկանները ձեռբակալել էին նրան՝ բավականին մեծ չափաբաժնով թմրանյութ ձեռք բերելու պահին: Ինչպես ասում են` ահա, թե որտեղ էր թաքնված շան գլուխը: Փաստորեն, ճիշտ էի նկատել, որ նա վախենում էր ոստիկաններից, իսկ թե ինչու, կածում եմ արդեն պարզ էր…

Բոլորս հավաքված՝ կատարվածից էինք խոսում, երբ պապս ինձ կանչեց մի կողմ. ուզում էր ինձ հետ առանձին զրուցել: Պապս կյանք տեսած մարդ էր և հասկացել էր, որ առանձնահատուկ ուշադրություն եմ դարձնում լրագրողուհուն` Սոնեին.

- Ընոր հեր լը անիձաձ, լաո, համեն շնճավոր ու չոր գլխու տերն ի․․․Դու էն ըսե՝ քավնի՞ս, – հայացքը Սոնեի կողմն ուղղելով ծիծաղեց պապս,- քիչմ էլ դիմածի` հենց մըր գեղի վանկում լե գկարկիմ ձզի,- ավելի լիաթոք սկսեց ծիծաղել:

- Է՛, պա՞պ,- ես էլ սկսեցի ծիծաղել՝ նույնպես հայացքս Սոնեի կողմը դարձնելով:

- Վա՛յ, վայ, հլը էն կողմ իշե՛, լաո՛, էն մեր մարդ-կնիգնի չէ՞,- հանկարծ ծիծաղից սթափված՝ նորից խոսեց պապս,- էն ուր նմաննի ո՞վ է:

Երբ հայացքս իր ցույց տված կողմը դարձրի, տեսա, որ, իրոք, նա մեզ հետ եկած համասեռամոլ երիտասարդն էր, ինչ-որ իր գաղափարակից մեկին էր գտել ու բավական մտերմիկ զրույցի էին բռնվել.

- Հա, ինքն է. «նմանը նմանին կսիրե» պապ ջան,- պապիս հետաքրքրությունը բավարարեցի ես և նորից սկսեցինք ծիծաղել երկուսով:

- Էրթանք, լաո՛, էրթանք, քնինկ․ հեկուց լը դի աբռինք…

Իրոք, հոգնած էինք բոլորս էլ, գնացինք քնելու, իսկ Գևորգ պապը՝ երևի սպասելու. շուտով հասնելու էինք Մուշ…

Առավոտյան բոլորս հավաքվել էինք նախաճաշելու, բայց բացակայում էր համասեռամոլը: Սկսեցինք փնտրել նրան, բայց հյուրանոցի աշխատողն ասաց, որ նա իրենց աշխատողի հետ է գնացել, և մի թուղթ էր տվել, որ մեզ փոխանցի: Պարզվում է` նա գնացել էր երեկվա մեր տեսած իր գաղափարակից երիտասարդի հետ և գրել էր, որ իրեն չսպասենք, այլևս չի վերադառնալու: Տուրիստական ընկերության աշխատողները փորձեցին ինչ-որ բան իմանալ նրանց գտնվելու վայրի մասին, բայց ապարդյուն: Եվ որպեսզի մենք իզուր ժամանակ չկորցնենք, նրա տվյալներն էլ տվեցին ոստիկաններին՝ նրան գտնելու համար: Իսկ մենք ուղևորվեցինք Վանա լիճը վայելելու, այնտեղից էլ արդեն գնալու էինք Մուշ:

- Մեգ է, կարմիր կով ուր կաշին չի փոխե, ըդոց վերջ էդ լե բդի եղնիր… Էրթա՛նք, էրթանք մըր ճամփով: Ուր արմադներեն զադվուգ ու հեռածուգ մարդ էլ ետ չի դառնա, էնոր ո՛չ ազգայինն է հեդաքրկիր, ո՛չ ազգն ու ուր պադմուտյունը: Էդոր համար է պետկ ազգն ու ազգայինը չմոռնալը, արմադները չուրանալը: Եվրոպա-մևրոպա, լավ է, լաո՛, տվեկ լե, առեկ լե, հո՞րի չէ, բայծ ձըր հայություն պահեկ, ձըր կարկ ու բարկ պահեկ: Հայն ուրիշով չի աբռի, որ ուրիշին նմանվի, հայն ուր հայությամբ կաբռի, ուր միասնությամբ կաբռի: Ըսոնց լը հիշեք ու համեն հիշելուց հող տվեք գլխներուն, չնայաձ հող սուրպ է, լաո՜, ափսոս է․․․

Շարժվեցինք դեպի Մուշ: Գևորգ պապն անդադար պատմում էր իր գյուղի, Մուշի ու տեղացիների մասին, այնպես էր ներկայացնում, կարծես ամենը դեռ կանգուն են և երբ հասնենք իրենց գյուղ, բոլորին հրավիրելու էր հայրական տուն, ղոչ էր մատաղ անելու: Այս անգամ բախտի բերմամբ իմ կողքին Սոնեն էր նստել: Բավականին երկար զրուցեցինք. զրույցի ընթացքում ավելի ու ավելի էի տարվում նրանով: Բարի, ազնիվ, խելացի ու նաև, անկասկած, պապի սրտով աղջիկ էր. նշանակում է՝ կարելի է հարս տանել: Կարծես նա էլ իմ հանդեպ անտարբեր չէր:

Հանկարծ պապը մեր կողմը շրջվեց.

- Լաո՛, իմա՞լ իք: Բան չմնած, հանդը քասնինկ մըր Գոպ, էնդեղի վանկում լե գկարկինք ձզի,- բոլորը մեր կողմ նայեցին և սկսեցին ծիծաղել, իսկ Սոնեն շիկնեց ու կամացուկ ժպտաց:

Արդեն Էրզրումի նահանգի Խնուս քաղաքի տարածքում էինք, որից հյուսիս-արևմուտք` Արածանիի Քյոքսու վտակի ափին է գտնվում Գոպը` պապի գյուղը: Տուրիստական ընկերության և խմբի անդամների հետ պայմանավորվել էինք, որ անպայման պետք է գնայինք այնտեղ: Պապն անթարթ նայում էր ավտոբուսի պատուհանից դուրս, լուռ էր, ցամաքող աչքերից արցունքները չէին պակասում: Տեսնում էր, որ իր սրտին ծանոթ ու հարազատ վայրերն էին, բայց աչքին՝ ոչ հարազատ: Ամեն ինչ այլ էր` ավերված, կիսաքանդ, մեռած: Ամեն քարից լսում էր եղեռնական աղաղակներ, զգում էր քարերի ու ծաղիկների մղկտոցը: Ծաղիկներն արնագույն էին, իսկ ժեռ քարերից շատերը ճաք էին տվել.չէին դիմացել… Է՛, հա՜յ, քար ես, էլի՛, դեռ քարն ի՞նչ է, քարն անգամ ճաք է տալիս, իսկ դու տանո՜ւմ ու տանում ես… Վա՜յ, հա՛յ… Վա՜յ, հայո՜ւ Աստված…

- Կայնի՜, լաո, կայնի՜:

Ավտոբուսը կանգնեց, պապս շտապով իջավ, մի պահ նայեց շուրջբոլորն ու ծնկածալ ընկավ գետնին.

- Էս մեր գեղնի, լաո՜, էստեղ լե մեր վանկն էր… Շեներն հո՞ւր ին, լաո՜, վանքն էլ չկա, լաո՜, չկա՜…

Ես փորձում էի պապիս բարձրացնել, բայց ապարդյուն: Բոլորը մեկ շուրջբոլորն էին նայում, մեկ պապին: Երևի խղճում էին. խեղճ մարդը մինչև հիմա չէր հավատում կամ չէր ուզում հավատալ, որ իր էրգիրն ու տունն էլ չկան:

Վերջապես վեր կացավ պապը: Քայլեց դեպի մոտակա քարակույտը, նորից ծունկ իջավ ու սկսեց համբուրել այդ քարերը: Իր մոտ կանչեց քահանային, ինչ-որ բան կամացուկ ասաց նրան, ապա կանչեց ինձ ու Սոնեին, մյուսները հետևեցին մեզ: Երբ մոտեցնք պապիս, նա ինձ ու Սոնեին իրար կողքի կանգնեցրեց, մեր ձեռքերն իրար միացրեց ու դառնալով քահանային՝ ասաց.

- Տերդե՛ր, հմգը ես էրգու լաճերուն գկարկիս։ Գտեսնա՞ս քու աստվաձ մըր էրգիր ու վանկ ինչ օրի է բերե, բայծ մալուր մի մնա, կարկե էս էրգու աղունիգներուն, թող մըր վանկ նորիծ կենտանուտյան շունճ առնի, մեգ լը տեսար Աստծու հաչք լե մըր վրա բացվավ…,- առանց ինչ-որ պատասխանի սպասելու՝ կարգադրեց պապս, ապա նստեց քիչ հեռվում, մի քարի վրա, որը վանքի քարերից չէր, տարբերում էր:

Մեզնից ոչ ոք չփորձեց առարկել: Բոլորս էլ հասկանում էինք իրավիճակը, չուզեցինք պապի խոսքը գետնով տալ և որոշեցինք բեմադրել այդ ամուսնության կարգը: Բացի դրանից՝ այդ ամենը հետաքրքրություն առաջացրեց բոլորիս մոտ: Կարգի ընթացքում անընդհատ նայում ու հիանում էի Սոնեի գեղեցկությամբ: Աչքերը կապույտ էին Վանա լճի պես ու Վանա լճի պես խորը, շուրթերը նման էին վարդի թերթերի, Մշո բարդիների նման սլացիկ ու բարակ մեջք ուներ նա, մեծ քնքշանքով ու կյանքով լի էր` ծաղկած ծիրանենու նման: Լուռ էր և գլուխը կախ՝ կամացուկ ժպտում էր խոնարհ նորահարսի պես: Պսակի կարգն ավարտված էր արդեն: Բոլորը կատակով շնորհավորում էին մեզ: Մոտեցանք պապին, գրկեց ու շնորհավորեց մեր պսակը՝ ամենայն լրջությամբ:

- Քզի լը կարկի, լաո՛: Ընդանիկն ու օջախը սրպուտյուն է, ձեր պսագ լը սուրպ ու հաստադ էղնի: Մնաց զիմ տուն տեսնամ…

Իրիկնային մեղմ քամի էր, որի ձայնը երբեմն նմանվում էր հայկական դուդուկի կամ շվիի արձակած հնչյուններին: Ես ու Սոնեն երջանիկ էինք: Իհարկե, հասկանում էինք, որ այդ ամենը բեմադրություն էր, բայց, միևնույնն է, մեզ համար հաճելի էր: Մենք առաջին հայացքից էլ սիրահարվել էինք միմյանց: Եվ թեև մի քանի օր է, ինչ ճանաչում էինք իրար, այնուամենայնիվ, թվում էր, թե վաղուց ենք ծանոթ: Երբ մի պահ մենակ էինք, ակնարկեցի, որ կցանկանայի այս ամենը իրական լիներ, իսկ նա լռեց ու ժպտաց, երևի համաձայնության նշան էր…

Պապը հրաժարվեց ճանապարհը ավտոբուսով շարունակել դեպի գյուղի խորքերը: Պարզվեց իրենց տունը վանքից ոչ շատ հեռու է եղել: Մի փոքր ճանապարհ էինք անցել ոտքով, երբ պապը կանգ առավ: Մի քանի քայլ այն կողմ տան քանդված պատեր էին, սևացած` հավանաբար ծխից: Իսկ մի փոքր ավելի հեռվում մի մարդ ոչխարի հոտ էր արածեցնում:

- Իդը զիմ տունն ի, լաո՜, իդա լը էն գյավուր շունն ի, որ էս օրի է հասուծե զիմ տուն, հա՞,- արձակելով փողկապը և ատամները կռճտացնելով խոսեց պապը,- օսման ես քո՜ւ…,- ձեռնափայտը մի կողմ նետելով՝ գոռաց պապը և կարծես գերբնական ուժ առնելով վազեց դեպի հովվի կողմը:

Վերջինս վախվորած ետ-ետ գնաց ու ընկավ՝ ոտքը քարին զարկելով: Ես հազիվ կարողացա կանգնեցնել պապին: Նրա աչքերում այդ հովիվը իր տունը քանդող թուրքն էր երևում: Իր տունն այդ վիճակում տեսնելով՝ պապս կարծես խենթացել էր, երևի աչքին էլ ծնողներն ու հարազատներն էին երևում արնաշաղաղ, ամոթանք էին տալիս, որ այդպես ավեր է թողել տունը: Այդ ամենը հասկացվում էր նրա զառանցագին խոսքերից…

Մի կերպ հանգստացրեցինք պապին: Մեր օգնությամբ հասավ ավերված տան պատերին ու խնդրեց թողնել իրեն այդտեղ մենակ: Մենակ թողեցինք, խմբի անդամների մի մասը գնաց գյուղի տարածքով շրջելու, մի քանիսս էլ գնացինք հովվին բացատրելու, թե ինչ էր կատարվում, քանի որ նա ձայնը գլուխն էր գցել: Մեզ հետ էր նաև ազատամարտիկը և երբ հասկացանք, որ այդ թուրքը մեզ չի ուզում հասկանալ և շարունակում էր բացականչել, թե իրեն սպանում են հայերը, ազատամարտիկը մի ապտակ հասցրեց նրա երեսին, ինչից հովիվն ընկավ գետնին, հետո ազատամարտիկը թուրքերենով շատ հանգիստ բացատրեց նրան, որ հայերը անմեղ ու խաղաղ մարդուն չեն վնասում և որ դա իրենց «շնորհն» է:

Հանկարծ ձայն տվեց մեր տուրիստական խմբի անդամներից մեկը, նա կանգնած էր պապի մոտ: Շտապեցինք նրանց մոտ և մոտենալուն պես պարզ դարձավ, որ Գևորգ պապս հոգին ավանդել էր: Կանչողն ասաց, որ հասցրել է միայն մոտակա սարալանջը ցույց տալ և ասել, որ դա գյուղի գերեզմանոցն է եղել, իրեն այդտեղ թաղեն, իսկ վերջին շնչում շշնջացել է.

- Տուրիստագան կերթամ, լաո՜…

Որոշ գումարի դիմաց կարողացանք թույլտվություն ստանալ, որ պապին հենց այնտեղ թաղենք: Ինչպես նաև ձեռք բերեցինք բոլոր անհրաժեշտ փաստաթղթերը: Է՜հ, թուրքին ի՞նչ կա, էդ հողում՝ մի մեռել ավել, մեկը պակաս, բան չի փոխվում… Կարգով ու ծեսով հողին հանձնեցինք պապիս.

- Երազանքդ կատարվեց, պա՛պ, հոգիդ Աստծուն քո հողի վրա հանձնեցիր, հիմա էլ քո հողում հանգչիր խաղաղությամբ: Մի օր ծոռներդ գերեզմանիդ էլ տուրիստականով չեն գա, պա՛պ, երկնքից հսկիր մեր Էրգիրը, մինչև մի օր քո գաղթած ճամփով թոռներդ ետ դառնան…

Բոլորը լալիս էին… Քահանան՝ արցունքն աչքերին, թաղման ծեսն էր կատարում…

***

- Փաստորեն, պապիկն իր էրգրում մնա՞ց,- պատմությունս ավարտելուն պես հարցրեց տղաս:

- Էրգրում մնաց, Գևո՛րգ, մեր Էրգրում,- ժպտալով ուղղեց Սոնեն:

Ուշադրությո՛ւն, մրցույթ է

Սիրելի ստեղծագործող ընկերներ, ուզում եմ ձեզ տեղեկացնել «Արմավ» հրատարակչության կողմից կազմակերպվող, «Մարգարետ Դերենցի» անվան ամենամյա գրական մրցույթի մասին։
Այս մրցանակաբաշխությունը միտված է խրախուսելու և օգնելու երիտասարդ գրողների առաջընթացին գրական ասպարեզում։
Շատերը կարող են կասկածի տակ առնել մրցութային արդարությունը, իսկ ես կարող եմ վկայակոչելով սեփական փորձս վստահեցնել՝ այս մրցույթը լիովին արդար է։
Ես մրցանակաբաշխության անցյալ տարվա հաղթողն էի։
Զինվորական ծառայության մեջ էի, երբ հարազատներիցս իմացա մրցույթի մասին, ինքս էլ թերահավատորեն մոտենալով, բայց ականջալուր լինելով նրանց հորդորներին՝ խնդրեցի իմ անունից հայտ ուղարկել մրցույթին և հետևաբար նույնիսկ ծանոթ չէի  ո՛չ կազմակերպիչների, և ո՛չ էլ ժյուրիի անդամներից և ոչ ոքի հետ։ Ամիսներ անց իմացա, որ հաղթել եմ։ Եվ այսօր արդեն տպագրվել է իմ առաջին գիրքը՝ «Տուրիստագան կերթամ, լաո» պատմվածքների ժողովածուն։
Իսկ այժմ, ստեղծագործող բարեկամ, քեզ էլ խորհուրդ կտամ բաց չթողնել այս հրաշալի հնարավորությունը, գուցե և հենց քո ստեղծագործություններին է վիճակված լույս տեսնել՝ գրքի տեսքով։
Եվ այսպես՝
«Արմավ» հրատարակչությունը երիտասարդ ստեղծագործողների համար ազդարարում է «Մարգարետ Դերենցի» անվան ամենամյա գրական մրցույթի 2020 թվականի մեկնարկը։
• Մրցույթին կարող են մասնակցել մինչև 35 տարեկան գրողները։
• Մրցույթին մասնակցելու համար անհրաժեշտ է armav1815@gmail.com էլեկտրոնային հասցեին ուղարկել հայտ և ձեր ստեղծագործություններից։
• Հայտը պետք է պարունակի հեղինակի կենսագրությունն ու կոնտակտային տվյալները։
Անկախ հանձնախումբը կընտրի լավագույն ստեղծագործողին, որի գիրքը (մինչև 8 մամուլ ծավալով) կհրատարակվի։
Հայտերը կարող եք ուղարկել մինչև 2020 թվականի հունիսի 30-ը։
Հարցերի դեպքում կարող եք զանգահարել 099373130 հեռախոսահամարով։