Մարատ Սիրունյանի բոլոր հրապարակումները

marat sirunyan

Ի՞նչ կենես, տղա՜…

-Ի՞նչ կենես, տղա՜, ի՞նչ կենես… Ի՜նչ կենե, Աստվա՜ձ…,- ձեռքերը մեկ գլխին ու մեկ ծնկներին էր զարկում ծերունին։

- Թո’ղ, ա’յ մարդ, թո՜ղ, ինչ կենե՝ էնե,- լացակումած փորձում էր հանգստացնել պառավը։

Ալեհեր մարդ ու կին էին, որ տան շեմքին կուչուրած, ողբագին «ա՜խ» էին քաշում՝ տեսնելով իրենց որդուն, որ խենթացած իրեն պատեպատ էր զարկում ու կոտրում-փշրում ձեռքի տակ ընկած ամեն ինչ։ Հերթական պահարանը շուռ տալուն պես, մի բան դուրս թռավ միջից ու ընկավ ոտքերի տակ։ Հայացքը կախեց, թե չէ, կատաղությունից կարմրատակած աչքերից պեծեր թռան, ու արյունն իր շրջանառության ամբողջ ուժով զարկեց գլխին։ Կռացավ, վերցրեց ձեռքը և ուզում էր պատռել, երբ լսվեց պառավի աղեկտուր ճիչը.

- Վո՜ւյ մե, չենե՜ս, բալա՜, ղուրբանդ էղնիմ, մեղք է, բալա՜. մեղք է…

Մայրական աղերսի հետ ձմռան ցրտից պոկված մի սառը շունչ, սահեց բաց դռնից ու զարկվավ երիտասարդի բեղ մորուսով ծածկված դեմքին, մարեց աչքերի կատաղության բորբն ու նորից դուրս սահեց՝ սգավոր քաղաքի գիրկը։

89 թվականի սկիզբն էր։ Նա ոչ թե քայլում, այլ մի կերպ ոտքերն էր քարշ տալիս քաղաքի որբացած փողոցներով, անտարբեր աշխարհի անցուդարձին ու ձեռքում պահած մի հնակազմ, փոքրիկ գիրք։

- Բարի օր, ա’յ մարդ, ի՞նչ գուզես,- արդեն բավական ժամանակ խանութ մտած և ձայն չհանող հաճախորդին դիմեց վաճառողը։

- Կառնի՞ս,- երիտասարդն էր, որ ձեռքի գիրքը դնելով վաճառասեղանին, հարցնում էր վաճառողին,- գծախեմ, կառնի՞ս։

Վաճառողը շփոթված մե’կ գրքին էր նայում, մե’կ հաճախորդին.

- Ծո’, խելռա՞ր։

- Կառնի՞ս, թե՞ էրտամ։

Մի պահ գիրքը նորից զննելուց հետո վաճառողը ձայն տվեց պահեստային մասում ինչ-որ բանով զբաղված ընկերոջը.

- Օնո՜… Ծո, Օնո՜…

- Ի՞նճ է։

- Րոբեմ արի։

Խանութի մյուս ծայրին երևացող դռնից ելավ Օնոն ու վրան-գլուխը թափ տալով մոտեցավ վաճառասեղանին.

- Ի՞նճ է, ծո’, րոբեմ առանց ընձի չկրծա՞ք, չեք թողնում՝ մարտ գորձ էնե։

- Հոս նայե,- մատնացույց անելով սեղանին դրված գիրքը, խոսեց վաճառող ընկերը,- գծախե…

Օնոյի հայացքը մի պահ գամվեց գրքի, ապա վաճառասեղանի մյուս կողմում կանգնած երիտասարդի վրա, հետո սթափվեց ու ի վիճակի եղավ  շուրթերը շարժելու.

- Ծո՜, խո չե՞ս խելռե. «Նարեկ» է, ծո’, հարուր-երգու հարուր տարվա «Նարեկ»։ Էսոր առնել-ծախել մեղք չէ՞, ա’յ մարդ։

- Ա’յ մարտ, ես եմ ու գծախեմ էս գիրքը, կառնի՞ս, թե՞ էրտամ։

- Հո՞ւր էրտաս, ա’յ մարտ, կեծի րոբեմ,- մի պահ խճճվեց Օնոն. համ չէր ուզում բաց թողնել այդքան հնության «Նարեկ» ձեռք բերելու առիթը, և համ էլ վախենում էր այդպիսի սուրբ նշխարի առուծախի մեջ մտնելուց (ախր, տարին էլ` փորձանք տարի)։ Բայց ահա գտավ ելքը.

- Ծո, Կարո’,- դարձավ ընկերոջը Օնոն,- շուդմ հասի ժամ ու եդ դառի։ Տերդերին հարծու՝ խո էս գիրքը առնել-ծախել մեղք չէ՞։

Կարոն շտապ դուրս եկավ խանութից ու վազեց եկեղեցու կողմը։ Իսկ երիտասարդը, որ վաճառասեղանի մյուս կողմում կուչ էր եկել մաշված պիջակի մեջ, փորձեց վերցնել գիրքն ու դուրս գալ՝ հիասթափված խոսքեր նետելով.

- Չէ՜, դուկ բան առնող չեկ…

- Տո կեծի’, ա’յ մարտ, խո տեր վռազը չե՞ս։ Արի, նստինք մե-մե բաժագ բան խմենք, մե երգու բերան խորատա էնենք, հարի Կարոն էլ գուկա, գիրկդ կառնիմ, ընճի՞ գնեղենաս,- ու առանց մերժման սպասելու, ուղեկցեց նրան խանութի անկյունում դրված փոքրիկ սեղան-աթոռի մոտ։

Մեկ-երկու բաժակ օղի էին պարպել արդեն, երբ Կարոն շնչակտուր ներս ընկավ։

- Հը՞ն, տերդերին տեսա՞ր, ի՞նչ ըսավ,- վրա տվեց Օնոն։

-Տո… Տնաշե՜ն,- շունչը հազիվ տեղը բերելով խոսում էր Կարոն,- հբը… Հբը դու մա՞րտ ես, չես ըսե՝ պաղաձ կեղնի խեղջը. դուսը մառոզ է, բաժագմ բան տամ՝ ինկն էլ խմե, նոր հարծ տամ,- մոտեցավ ու ընկերոջ ձեռքից խլեց բաժակը։

- Ծո օղո’ւլ, զահլեդ չունիմ, զավզագուտյուն մի’ էրա, ըսա տեսնիմ՝ ի՞նճ ըսավ տերդերը։

- Պա՜հ,- նեղացավ Կարոն, ապա դժգոհ շարունակեց,- ի՜նճ ըսավ, հա՝ ի՜նճ ըսավ։ Ըսավ՝ «Նարեկ» առնելը մեղք չէ, հըմը ծախելը՝ մեղք է ու մեղք…

Օնոն խոր հոգոց հանեց ու հայացքն ուղղեց գրքի տիրոջ կողմը, ով Կարոյի ասածներին անտարբեր, հերթական օղու բաժակն էր դատարկում։

-Է՜հ, ախպե՜ր, ես էս գիրք կառնիմ, մենագ թե կսեմ՝ կարո՞ղ է չծախես. դու էլ մարտ ես, տերդերի ըսաձ մեղքի տագ չհնգնիս։ Ախր, իսիգ Աստծու բան է, ծախել կեղնի՞։

- Տո ես տերդերի էլ, Աստծու էլ…,- երիտասարդը գազազած բռունցքը զարկեց սեղանին ու կանգնեց տեղում,- ես էդ Աստծու հեդ գորձ չունիմ. էնի՞գ չէր, որ ժաշք բերավ մեր գլխուն։ Էդ Աստվաձ հո՞ւր էր, որ կնիգ-երեխես քարերի տագ մեռան… Ես էդ Աստծու…,- հուզմունքից խեղդվող կոկորդի ամբողջ ուժով գոռում էր նա։

- Սո’ւս կեծի, ա’յ մարտ, սո’ւս կեծի։ Աստծուն բան մի ըսա. թաժա փորձանք գուկա, ա’յ մարտ, մեղք մի’ էրա,- կատաղած երիտասարդին փորձում էր հանգստացնել Օնոն, միաժամանակ երեսին խաչ հանելով, որ Աստված իրեն էլ մեղսակից չկարծի,- ժաշք էր` ելավ,- շարունակում է Օնոն,- խո մենագ քու տունդ չէ՞ր, քանիսի՞ տունը քանդվավ, քանի՞ մենձ ու պզդիկ մեռավ,   Աստվաձ ի՞նճ էներ, ա’յ մարտ։

- Հուր է, թե տունս քանդվիր, քանդվիր ու էս հանդեր գլուխս քարերու տագ մնար, բայծ չէ՜… Կնգաս էրեխու հեդ օրովմ ղրգի հորանծ տուն, ու էդ տունը բլավ, քհասկնա՞ս, իմ տնես քարմ էլ վար չհնգավ, բայծ էդ տունը քանդվավ, քհասկնա՞ս…,- արցունքները լցվեցին աչքերն ու սեղմեցին կոկորդը, լռեց ու փլվեց աթոռի վրա։

Խանութում լռություն էր տիրում։

Խանութում լռություն էր տիրում։ Օնոն Կարոյին հասկացրեց, որ մնա երիտասարդի մոտ, ինքն անցավ վաճառասեղանի ետևը։ Նախ խնամքով վերցրեց ու տեղավորեց թանկագին գիրքը, ապա դրամարկղից հանելով թղթադրամներ, հաշվեց ու դնելով գրպանը վերադարձավ։

- Ա’ռ, ախպե՜ր ջան,- դրամն արդեն քիչ թե շատ հանգստացած հաճախորդի ափի մեջ էր սեղմել Օնոն,- քովիս էղաձն էս է, էսորից ավել, ով գիդե, տվող էլ չի էղնի։ Բայծ չվռազնաս: Հարի հիրար հեդ մե լավմ չխմենք, ես քեզի բած թողնողը չեմ,- ապա դառնալով ընկերոջը,- Կարո’, սեղանմ քիծ. հեսօր բդի խմենք։

Ու խմեցին մինչև կեսգիշեր։ Մարդիկ եղան, որ միացան նրանց։ Ամեն նոր եկողին խանութպանները պատմեցին իրենց մտերմության մասին.

- Ըշտը այդման՝ «Նարեկը» ծախեց, ես էլ փեշմ փող տվի ու առա,- ամեն անգամ պարծենում էր Օնոն, բերել ու ցույց տալով «փեշմ փողով» իր ձեռք բերած գանձը։

Շատ ուշ էր, երբ բաժանվեցին։ Խանութի առջև իրար հրաժեշտ տվեցին, ու ամենքը տարբեր կողմ գնացին։ Թեև Օնոյի ու Կարոյի հետ էր ամբողջ օրը, բայց բաժանվելուն պես մոռացավ նրանց ու կրկին իր մտքերի ու հույզերի գերին դարձավ։ Քայլում էր առանց իմանալու՝ ուր։ Քայլում էր ամայի փողոցն ի վար՝ անտարբեր մթի, ցրտի, ձայների ու շարժերի, աշխարհի հանդեպ։ Ու չհասկացավ էլ, թե որտեղի՞ց սուր ծակոցը հայտնվեց սրտի մոտ, ինչպես մթնեցին աչքերը։ Հետո աչքերի առաջ մի այգեստան տեսավ, ջերմ ու պայծառ մի այգեստան, կինն ու աղջիկն էին այդ պարտեզի մեջ ու ժպտում էին անհոգ։ Հետո սևազգեստ մի մարդ տեսավ  ու ճանաչեց. Նարեկացին էր,  որ տխուր իրեն նայեց ու հեռացավ։ Հետո նորից մթնեց ամեն մի բան, ու խոր մի նինջ իջավ ծանրացած կոպերին։

Արթնանում էր արդեն ձմռան պաղած օրը, իսկ նա՝ մեջքը հենած մի կիսավեր պատի, արյունոտ մատներով սառը հողին փարված, դեռ քնած էր խո՜րը, խո՜րը քնով։ Ու էլ երբեք-երբեք նա չէր արթնանալու, որովհետև մեկը խավար գիշերվա մեջ պիտի փնտրեր գրպաններում նրա «մի փեշ փարան»։

marat sirunyan

Շիրմաքար

(իրական դեպքերի ու զրույցների հիման վրա)

Մեռելոցի օր էր։ Ես էլ շատերի պես ճամփա էի ելել մեր ննջեցյալների շիրիմներին այցի, երբ ճանապարհին հանդիպեցի մեր հեռավոր բարեկամներից մեկին՝ Օհան պապին։ Քայլում էր դանդաղ, ձեռքերը՝ կորացած մեջքին խաչած ու դրանցում ամուր պահած մի փոքրիկ ծաղկեփունջ։

-Բարի օր, Օհան պապ, էդ ո՞ւր էդպես մենակով,- մոտենալով ձայն տվեցի նրան։

-Ասսու բարին, լաո, – կանգնելով և իմ կողմ շրջվելով պատասխանեց նա,- է՜հ, պառավիս մոդ է կերթամ, շուդուց չմգացերի, հըմգը խռովուգ կեղնի,- ժպտաց ու ցույց տալով ձեռքի ծաղկեփունջը շարունակեց,- իդա լը ուր համար է գտանիմ, մըր բաղճից իմ քաղի։ Պառավ ծաղիգ շադ է գսիրիր,- լռեց ու հայացքն ուղղեց հեռուները, գուցե մոտ ու հեռու անցյալի հիշողությունների կողմը։

Միասին հասանք գերեզմանոց։

-Օղորմի ձզի, հայեր,- հայացքը գերեզմանաքարերի վրա սահեցնելով՝ շշնջաց Օհան պապը։

Հասանք մեր ազգականների շիրիմներին ու նստեցինք նրա կնոջ շիրմաքարի մոտ։

Մի քանի տարի առաջ էր, որ մահացավ Հայկանուշ տատը՝ նրա համեստ ու բարի կինը։ Երբ որդին պատրաստվում էր շիրմաքարը տեղադրել, պահանջեց՝ զիմ նգար լը հանել կիդաս վուր էդ քարին։ Որքան փորձեցին հետ պահել այդ մտքից՝ չստացվեց, իր մշեցու չորկողությունն առած՝ իրենը պնդեց, թե իր նկարն էլ պետք է կնոջ նկարի հետ նույն քարին փորագրվի և ոչ թե իր մահից հետո, այլ այժմ։ Եվ ահա մի մեծադիր քարի շիրմաքարի վրա լուսահոգի կնոջ լուսանկարի կողքին իրենն է, և այդ քարի վրա իրեն բաժին ընկած մասում բացակայում է միայն մահվան տարեթիվը։

-Շադ օր ուզիմ, էդ լը կսիմ, հըմը Աստծուց հառեջ չգնանք,- երբեմն այդ առիթով խոսք բացվելիս կատակում էր Օհան պապը, և թերևս միայն այսքանն էր ասում այդ առթիվ զրույցներին։

Երկուսս էլ լուռ էինք մեր մտքերի հետ։ Օհան պապը իր դողդոջ ու ցամաքած ձեռքերով բերած ծաղիկներն էր դասավորում շիրմաքարի մոտ և հանկարծ հազիվ լսելի ձայնով սկսեց երգել։

«Նոր լուսաբացին, արևից առաջ,

Հոտդ էր փռվում սարն ի վեր կանաչ,

Արոտի չորս դին բացվել է կակաչ,

Տուն արի, յար ջան, արևուդ ղուրբան։

Արևամուտին տուն արի, յար ջան,

Կոլխոզի չոբան, արևուդ ղուրբան…

-Է՜, կնիգ, եղներ էն ջահել օրեր, առնեի մըր ուլ ու գառներ, ելնեի էն բարձրիգ-բարձրիգ սարեր, ժողվեի սարի անուշ-անուշ ծաղգներ ու հիրգնվա հեդ գեղ հիշնայի, դու լը ելնեիր ու շեմին կայնուգ իշհեիր, թե գառներու հեդ սարեն քզի հինջ ենք բերի… Է՜, պառավ, քու սիրտդ ծաղիգ շադ է գսիրիր, մեգ լը բերեր իմ, ել, ե՛լ տես գհավնի՞ս…

Նստեց ինձ մոտիկ, ձեռքն ուսիս գցեց ու խոր հայացքը մտքերի հետ շիրմաքարերի վրայով տարավ հասցրեց արևից ոսկեզօծված լեռների կողմը… Հետո որոշեցինք անցնել մեր ննջեցյալ համագյուղացիների շիրիմների մոտով ու մի-մի ողորմի շշնջալ ամենքի շիրմաթմբին։ Մի փոքր էինք հեռացել, երբ նկատեցինք, որ մեր ազգականների շիրմաքարերին էին մոտեցել մի պատկառելի տարիքով կին ու երկու տղամարդ։ Օհան պապը կկոցեց աչքերը՝ տեսնելու համար, թե ովքեր են։

-Օհօ՜, էն Սիմոնի Հասմիգն է, էն էլ կա-չկա ուր տղերկ։

Լարեցի հիշողությունս հիշելու համար այդ մարդկանց, բայց ապարդյուն։

-Չիմացա, պապ,- մեղավոր ասացի ես։

-Շուդուց գեղ չըն աբրի, լաո, ես լե հազիվ ճանճծա։ Սիմոն զիս հողպոր թոռ գիկեր, Հասմիգ լե, Հայկուշի դասհընգերն է էղի, ընոնք օր կարկվան, Հասմիգ իրենց առաջնեգով ծոցվործավ ու գեղեն քոճին, հեդո հիմացվավ, օր Ամերիկա կաբռին։ Կերեվե նոր ին գեղ էգի։

Կինն ու երկու որդիներն անցնում էին շիրիմների մոտով, կինը երբեմն համբուրում էր այս կամ այն շիրմաքարի քարաքանդակ պատկերը, ինչ-որ բան բացատրում որդիներին և վերջիններս նույնպես հետևում էին նրա օրինակին։ Եվ ահա նրանք հասան Հայկանուշ տատի շիրմաքարին, կինը կռացավ և համբուրեց Հայկանուշ տատի, ապա նաև դրա կողքին փորագրված Օհան պապի նկարն ու գլուխը կախած ինչ-որ բան շշնջալով առաջ անցավ, նույն կերպ վարվեցին նաև երկու որդիները։

Ես շփոթված տեսածիցս մի փոքր առաջ քայլ արեցի, ցանկանալով (չգիտեմ էլ՝ ինչպես) կանխել թյուրիմացությունը՝ մտածելով, որ Օհան պապն իրեն վատ կզգա տեսածից։ Բայց հենց այդ պահին, կարծես կռահելով մտքերս, Օհան պապը բռնեց ձեռքիցս։ Ինչ-որ չարաճճի դիմախաղ էր հայտնվել խիտ բեղերի տակ, Օհան պապը ժպտում էր…

-Լաո, համեն մեգի բախտ չի բանա որ տեսնա, թե ուր մեռնելուց հեդո իմալ է ուրին գհարգին, գպադվին, ընոնց ըրաձի մեջ վադ բան չկա։ Մե կես բերան օղորմիեն ի՞նճ վնաս, կսեն՝ օղորմի սաղ մարտուն լե կիդան,- երբ մի փոքր հեռացանք, առանց սպասելու ինձ տանջող հարցերին, պատասխանեց Օհան պապը։

-Ես գիտեմ, որ դու միշտ սիրով ես եղել Հայկանուշ տատի հետ, բայց արժե՞ր, որ դու դեռ ողջ -առողջ, նկարդ շիրմաքարին փորագրել տայիր։

-Իմալ սիրով չեղնենք, լաո, կնիգ մե օրվա համար չէ, կնիգ սրպուտյուն է, ընոր հաչկի լսի պես բդի պահիս, թե չէ գխավրի, լաո, օջախիդ ճրագ գմարի… Պառավ ծռություն ըրավ։ Էս ծուռ հաշխարկ թողեց զիս ու ինք մեռավ, ելը չուրի հսօր խռով ենք, որ ընձմե հառեջ հնգավ էդ անիրավ ու մեռավ։ Բայց ելը ճամփորդ իմ, զիմ մե ոդ հուդա ի, մե ոդ հունա՝ ուր մոդ, էն աշխարհ… Գեծի, լաո, գտեսնա՞ս,- Օհան պապը կանգնեց ու մատնացույց արեց մի շիրմաքար,- էդ քարու վրի գրուգ գտեսնա՞ս։

Իսկ քարի վրա փոքր տառերով փորագրված էր. «Խոնարհիր գլուխդ, անցորդ. այստեղ հանգչում է մի ողջ պատմություն…»։

-Գհասկնա՞ս, լաո, իդա է կյանկ՝ մարտ կաբրի-կաբրի ու գդառնա մե բուռ հող, մե շիրմաքար ու էդ կյանկի պադմուտյուն գդառնա էդ քարի վրա՝ էրգու թվերու հարենք հնգուգ մե պզդիգ գիձ… Զիմ ու պառավիս կյանք լը մեգ էր, լաո, Աստվաձ էրգուսիս լե մե օր կյանկ տվեց, հըմը առնելուց սխալվավ՝ ուրինն առավ, զիմ՝ չէ։ Ելը քարի վրա զիմ նգար լե հանել տվի, որ Աստվաձ լե վերից իշե ու ուր սխալ հասկնա, տեսնա, որ Օհան էս հաշխարկի հեդ ուր հաշիվներ փագե, պռձեր ի ու զիմ հոկին լէ առնի, տանի Հայկուշի մոդ… Էն լէ չէ՜, լաո, իմալ գտեսնաս էս օղորմաձ Օհան հլը կա ու կա…

Այս օրը պիտի դաջվեր հիշողությանս մեջ ու տարիներ հետո Օհան պապի հուղարկավորության ժամանակ, երբ հարազատները հերթով մոտենալով համբուրեին Օհան պապի շիրմաքարը, մտապատկերումս պիտի հայտնվեր այս օրը, ու ես, վերհիշելով եղածը, պիտի տխուր ժպտայի, և կարծես ի պատասխան դրան, Օհան պապն էլ իր քարակերտ պատկերից պիտի ժպտար իր մեղմ, անխռով ժպիտով… «Իդա է կյանք, լաո…»։

Բարև ձեզ, դուք նամակ ունեք Մարատից

Բարև, մամ ջան, գիտեմ՝ լավ ես, ուրիշ կերպ լինել չէր կարող։ Դե հա, գիտեմ՝ կարոտում ես, ես էլ․․․ Ախր, շատ ենք կապված իրար, բայց երկուսս էլ գիտենք, թե ինչի պիտի դիմանանք էս հեռավորությանն ու կարոտին։ Ախր, դու ես հայրենիքի հանդեպ սերը կաթի հետ խառնած ինձ տվել․․․ Հիշո՞ւմ ես, որ մի անգամ հեքիաթի փոխարեն ինձ Գևորգ Չավուշի մասին պատմեցիր, հետո ամեն օր խնդրում էի, որ ինձ Չավուշի հեքիաթը պատմես։ Հիշո՞ւմ ես, որ փոքր ժամանակ ինձ հարցնում էիք՝ մեծանաս՝ ի՞նչ ես դառնալու, առանց հապաղելու, հպարտ ասում էի՝ զինվոր։ Հիմա արդեն զինվոր եմ, մամ ջան, մեծացել եմ մի քիչ․․․

Գիտեմ, որ հպարտ ես, որ քո ծնած ու սնած որդին հիմա հայրենիքին իր պարտքն է տալիս․․․ Քիչ մնաց, մամ ջան, էստեղ մի սար ունենք՝ Քյաթուկ, տղերքը ծառայությունը էդ սարը բարձրանալու ու իջնելու հետ են համեմատում։ Դու էլ հո գիտես, մամ ջան, կյանքիս կեսը սարերում եմ եղել, հիմա էլ մեր Քյաթուկի գագաթին եմ։ Բան չմնաց, շուտով հետ կգամ, իմ հպարտ մամա, շնորհակալ եմ քեզ ամեն ինչի համար․․․

Համբույրներով ու կարոտած՝

Քո մեծացած, զինվոր տղա․․․

***

Բարև, իմ թանկագին քույրեր, հիշո՞ւմ եք, որ փոքր ժամանակ ինչ լինում էր՝ միշտ պաշտպանում էիք ինձ, դե մեր երեքից փոքրը ու միակ տղան ես էի, դուք էլ ամեն հարցում համ քրոջ դեր էիք տանում, համ «մեծ ախպոր»։ Հետո՞ ինչ, որ համարյա ամեն օր կռիվ-կռիվ էինք անում։ Հիմա էլ ես եմ մեծացել, հիմա էլ իմ հերթն ա ձեզ պաշտպանելու։ Բա՜, մեծանում ենք․․․

Մելինե ջան, Մարսետ ջան, ընդամենը մի տարի եմ ձեզնից հեռու, ձեր պուճուրները էդ ոնց են մեծացել, որ Լիլիթս ու Լևոնս ինձ նամակ գրող են դարձել, Նատալիս էլ արդեն կարողանում ա «քեռի» ասի։ Պատկերացնում եմ՝ բա մինչև գալս ինչքան մեծացած կլինեն․․․ Մենակ թե գիտեմ, ես եմ, որ ձեզ համար էլի էն պուճուր ապերիկն եմ լինելու, որ ամեն մատս փուշ մտնելուց էլ մամայի պես մղկտալու եք։ Ախր, մամայի հետ հավասար ձեր գրկում եք մեծացրել․․․ Էստեղ շատ բաներ եմ հասկացել, քույրիկներս, և ուզում եմ հիմա ձեզ ասել` կներեք, թե երբևէ անմտաբար նեղացրել եմ ձեզ, ախր, ձեզ շատ եմ սիրում․․․

Պինդ-պինդ գրկում ու համբուրում եմ ձեզ ու պուճուրներիս։

Անչափ սիրով՝

Ձեր փոքր եղբայր․․․

 

***

Բարև, իմ սիրելի Մարգարիտա, էսօր հերթապահության ժամանակ նորից մեր սիրած երգն էի հիշել ու ամբողջ ընթացքում մտմտացնում էի քթիս տակ․․․ Մտածում էի, թե երբ եմ գալու, որ միասին երգենք էդ երգը, ու մտքիս էլի քո «ընդամենը» բառն եկավ, ու էդ մնացած ժամանակը ակնթարթ թվաց․․․

Հետո եղանակը մի քիչ ցրտեց, բայց չէի մրսում․ ծոցագրպանիցս քո պատրաստած ու նվիրած երկու պուճուր սիմվոլիկ ձեռնոցներից ջերմություն էր գալիս՝ քո ձեռքերի ջերմությունը ու քո օծանելիքի տաք բույրը․․․

Քո շնորհիվ նույնիսկ զինվորական կյանքի միօրինակ օրերն էլ ամենքը մի գույն են ստացել․․․

Գիտես, Մարգարիտա, ասում են, թե երբ արև չկա, խատուտիկը նեղանում ու թաքնվում է աշխարհից․․․ Իսկ հիմա իմ կյանքում կաս դու՝ քո զույգ արև աչքերով, որ իմ հետդարձի ճամփին են նայում․․․ Քիչ մնաց, ես շուտով կգամ, կգամ ու նորից աչքերիդ նայելով կասեմ, որ սիրում եմ քեզ․․․ Ու միասին մեր սիրած հին երգը կերգենք․․․

«․․․Դու իմ հեռու, իմ կարոտ․․․»։

***

Բարև, իմ փոքրիկ ընկեր՝ Նատալի։ Քեզ ասել եմ ու էլի կասեմ, որ քեզնից շատ շնորհակալ եմ, Նատալիս, քո՝ զինվորին գրած նամակը կարդալուց, քեզ հանդիպելուց հետո ես ավելի հպարտորեն սկսեցի վերաբերվել այն գործին, որն անում եմ․․․

Դու քո նամակում ասում էիր, որ զինվորը մի շարք բաների թվում պաշտպանում է նաև մեր երկինքն ու արևը, ու գիտես, հետաքրքիր զուգադիպությամբ իմ գործն էլ հենց դա է՝ պաշտպանել հայոց երկինքը, քանի որ ես հիմա ծառայում եմ հակաօդային պաշտպանությունում, ու իմ պարտքն է` թույլ չտալ, որ թշնամու ինքնաթիռները թռչեն մեր կապույտ երկնքով ու խախտեն նրա խաղաղությունը։

Երբ ամեն անգամ ինչ-որ բանում դժվարանում եմ, հիշում եմ քո նամակն ու քեզ, ու ոչինչ էլ անհնար չի թվում, իսկ խաչը միշտ ինձ հետ է ու պաշտպանում է ամեն վտանգից․․․ Հիմա ես անհամբեր սպասում եմ, թե երբ ենք կրկին հանդիպելու, պատկերացնում եմ, թե ինչքան մեծացած ու ավելի գեղեցկացած կլինես։ Գիտեմ, որ չես մոռացել խոստումդ՝ լավ սովորել ու լավ մարդ դառնալ, ես վստահ եմ, որ կկատարես այն․․․

Անչափ կարոտած՝

Քո մեծ եղբայր ու զինվոր ընկեր․․․

***

Բարև, Մարատ ջան, քեզ էլ եմ նամակ գրում, որ տարիներ հետո կարդաս ու հիշես էս օրը․․․ Հիշես՝ ոնց էիր էսօր դիտակետում կանգնած հիշում, որ մի տարի առաջ էս օրը՝ ծառայության հինգերորդ օրը ոնց էիր առաջին անգամ ոտք դրել շարահրապարակ՝ առավոտյան տողանի՝ նույն ինքը развод-ի, ու առաջին անգամ որպես զինվոր լսեցիր շնորհավորանք՝ Հայոց բանակի 26-ամյակի կապակցությամբ։ Հետո տղեքի էսօրվա սարքած քաղցրավենիքով տորթը կհիշես, որ համտեսելու հետ ասել-խոսելով չնկատեցիր էլ, թե ոնց ժամանակն անցավ ու նորից քո հերթապահության ժամը եկավ․․․

Ինչպես որ այս նամակը, հենց նույն պատճառով, գուցե կիսատ մնաց․․․

Նամակի հասցեն՝ ապագա․․

Արև աչքերով աղջիկը՝ Նատալին

Մանկուց միշտ շատ եմ սիրել «թղթե նամակ» հասկացողությունն ու երևույթը, չնայած նրան, որ երբևէ նման նամակ չէի ստացել ու չէի գրել որևէ մեկին։ Էդպես սպասելով էլ իմ «թղթե նամակին», անցան տարիներ, մեծացա, անցա զինվորական ծառայության։ Ծառայության ժամանակ իմ՝ մանկությունից սիրելի երևույթն ավելի սրտին մոտ է լինում․ ստանալ նամակ հարազատից, ընկերոջից, սիրելի մարդուց ու մեզանում նաև անծանոթ հայրենակիցներից, ովքեր յուրաքանչյուր զինվորի համարելով իրենցը (խոսքս իհարկե ոչ թե նյութապես-ֆիզիկապես իրենցը լինելու մասին է, այլ հոգեպես) անանուն նամակ են գրում հայ զինվորին։ Ինձ էլ ծառայությանս դեռևս ոչ այնքան երկարատև ընթացքում, իմ հարազատներից ու ընկերներից շատերն են փորձել նամակ ուղարկել, սակայն ինչ-ինչ պատճառներով չի ստացվել կամ չի հաջողվել ինձ հասցնել նամակը։ Բայց արի ու տես, որ հանգամանքներն ինձ համար այլ բան էին նախապատրաստել։ 

Եկա զինվորական արձակուրդ, դա համընկավ այս ժամանակի հետ, երբ մեր երկրում սկսվել է փոփոխությունների փուլ, որի ընթացքում ի հայտ են գալիս հերոսական կերպարներ ու միաժամանակ, ցավոք, անարժան «հերոսների» իրական դեմքերը։ Եվ այդ վերջիններից մեկի «սխրագործության» բացահայտման արդյունքում էր, որ ես իմացա մի նամակի մասին, որը երկար պատմություն ուներ, անցել էր երկար ճանապարհ ու հայտնվելով մի խավար տեղում՝ ցավոք, մնացել անպատասխան․․․ Բայց չէ՞ որ ադամանդը երբեք չի կորցնում իր փայլն ու որքան էլ խավար տեղում թաքնված լինի, մի որ ի հայտ կգա իր փայլով։ Այդպես եղավ նաև այս՝ հայ զինվորին ուղղված նամակի պատմությունը։ Շուրջ երկու տարվա «գերության մեջ» մնալուց հետո այս ադամանդն առկայծեց իր ողջ փայլով, հուզեց շատերին ու իր ողջ ուժով դիպավ իմ սրտին։ Փաստորեն այդ նամակին փորձել էին զրկել իր հասցեատիրոջը հասնելու իրավունքից, բայց տեղի ունեցավ ճիշտ հակառակը, այն հասավ ոչ թե մեկ զինվորի, այլ շատերին, ու հուզեց ոչ միայն նրանց, այլ նաև բոլոր նրանց, ովքեր իմացան այդ նամակի մասին։ Եվ ես, որ հանդիսանում եմ փոխարինող այն քաջ տղաների, որոնք նամակի գրման ժամանակ Արցախում մարտնչում էին թշնամու դեմ ու հաղթանակում, սրտիս թելադրանքով ինձ իրավունք վերապահեցի պատասխանել այդ նամակին․ կյանքումս առաջին անգամ «թղթե նամակ», որի հասցեատերն էր անծանոթ, փոքրիկ բարեկամս․․․
Այդ փոքրիկը Նատալի Օհանյանն էր, Երևանի 164-րդ դպրոցի աշակերտուհին, ով Քառօրյա պատերազմի օրերին գրելով իր նամակը ու ծրարում դնելով նաև շղթայով խաչ, իրենց դպրոցի կողմից «զինվորներին ուղարկվելիք նյութական աջակցության արկղերի» հետ ճանապարհ էր դրել, հույսով ու սպասումով, որ այն անպայման տեղ կհասնի ու արձագանք կունենա․․․
Վստահեցնում եմ ձեզ, որ Նատալիի նամակը, ուշացումով, բայց տեղ է հասել, հասել է շատերին, և ուրախ եմ, որ պատասխանը նույնպես կարողացա հասցնել նրան։ Առավել ուրախացա, որ կարողացա անել դա անձամբ՝ հանդիպելով իրեն։ Դեռ հեռվից ճանաչեցի՝ բարի ժպիտով, արև աչքերով աղջնակն էր։ Մոտեցա ու ամուր գրկեցի, հետո․․․ Հետո չգիտեի՝ ինչ ասել, ինչպես հայտել շնորհակալությունս, որ քիչ չլինի․․․ Մի հրաշալի՝ շատ գեղեցիկ ու խելացի աղջիկ էր նա․․․ Շատ էին այդ հանդիպման ժամանակ հույզերն ու ապրումները, նույնիսկ՝ աննկարագրելի, որոնք կարծում եմ՝ միշտ կմնան մեր հուշերում․․․

Դե, ինչպես ասում են՝ չկա չարիք, առանց բարիք։ Չարի կողքին երբեք պետք չէ մոռանալ լավն ու բարին։ Եվ բոլոր նրանք, ովքեր բանակի կողքին են եղել, թող համոզված լինեն, որ իրենց արարքն անչափ գնահատվում է զինվորի կողմից, և դա վաղն անպատասխան չի մնալու առաջնագծում, թե անհրաժեշտություն լինի:
Ես ձեռք բերեցի մի փոքրիկ հրաշալի ընկեր, ավելի ճիշտ, փոքրիկ քույրիկ, ում թեև դեռ շատ քիչ եմ ճանաչում, բայց արդեն շա՜տ եմ սիրում, ու հուսով եմ, որ մի օր էլ ձեզ կպատմեմ մեր արդեն մեծ ու ամուր ընկերության մասին․․․

Հ․Գ․
Շնորհակալություն նաև Երևանի Նվեր Սաֆարյանի անվան թիվ 164 հիմնական դպրոցի տնօրենությանն ու մանկավարժներին՝ ջերմ ընդունելության ու հանդիպման կազմակերպմանը աջակցելու համար։

 Արցախ, Ասկերան

marat sirunyan

Յա՜, Աստվա՜ծ…

Առավոտը նոր-նոր էր ուզում աչքերը բացել, երբ լուս ու մութի մեջ գյուղացին արդեն իրենց սառն աղբյուրի ջրով շտապ-շտապ երեսն էր ցողում: Հետո դժվարությամբ մեջքն ուղղեց, դուրս եկավ դարպասներից, մի պահ կանգ առավ ու նայեց աշխարհին, ուր ամենաչքնաղը էլի ու էլի Մասիսն էր` ամենավեհ ու ամենահամեստ լեռը, որն ամեն պահ աչքի առաջ էր ու իր արած-չարածի լուռ վկան էր միշտ: Քայլերն ուղղեց հին օրերի ընկերոջ կողմ, ով քիչ հեռվում լուռ ու մունջ իրեն էր սպասում .
-Հը՞, մտքիդ ի՞նչ կա,- հասավ թե չէ՝ խոսեց  գյուղացին,- տես հա՜, ամոթով չթողնես:
Սկսեց աչքերով մանրամասն զննել արդեն վաղուց հալից ընկած իր երկաթե ընկերոջը, որը թեև իր վիճակին իր գործը  դեռ պատվով էր անում ու օգնում վաստակել ապրելու միջոց:
Միայն թե այս ծերուկի հետ լեզու գտնելը մի քիչ դժվար էր, դե երևի ծերունական բնավորություն է, չնայած ամենաբարդը շարժի գցելն էր, որն արարողակարգի էր նման, ու ամեն մեկի խելքի բանը չէր:
Օրը դանդաղ լուսանում էր, Մասիսի դեմքը` հետզհետե պարզվում:
Գյուղացին անցավ ամենօրյա «արարողակարգի» կատարմանը: Հատուկ պարանի մի ծայրը հարմարեցրեց շարժի գցող մեխանիզմի մի հատվածից, մյուս ծայրը ձեռքում պահելով հայացքն ուղղեց երկինք՝ ողջ հավատով Աստծու բարեհաճությունն ու օգնությունը ակնկալելով:
-Յա՜, Աստվա՜ծ,- կանչեց գյուղացին ու ողջ ուժով քաշեց ձեռքում պահած պարանի ծայրից:
Տրակտորը հոգոցի նման մեկ-երկու հռնդյուն արձակեց ու նորից խոր քնի մեջ ընկավ: Գյուղացու հուսահատ հայացքը տրակտորի արձակած սև ծխի բարակ քուլաների հետ մեկտեղ կրկին երկինք ուղղվեց, ու շուրթերն ակամայից շարժվեցին.
-Յա՜, Աստվա՞ծ,- հուսախաբ շշնջաց գյուղացին, ու բազում հոգսերի բեռի ծանրությունը կարծես նորովի զգալով, խոր հոգոց հանեց ու ամեն ինչ սկսեց նորից: Մի քանի փորձից հետո տրակտորի ահեղ հռնդյունը կոտրեց արշալույսի անուշ լռությունն այնպես, որ աշխարհում ամեն ինչ կարծես այդ ձայնից արթնացավ: Արևի առաջին շողերը շնչակտուր  դուրս պրծան բլուրի հետևից, թռչունները գլուխները բներից դեռ չհանած սկսեցին դայլայլել, հետո թռան դեպի լուսատուի պայծառ շողերի կողմը, ու երկինքը նորից իր լազուրի մեջ կյանք գտավ:
Տրակտորը, որ արդեն ճամփա էր ելել ու պարբերաբար իր սև ու թանձր ծխի քուլաներն էր նետում երկնքի կողմը, իբր, թե ինչքա՞ն պիտի սև տանջանքով մի կտոր հացի ճար անենք: «Հը՞, լավ չի, չէ՞»,- երևի էսպես էր գոչում իր գոռ ձայնով ու ավելի ուժգին մրոտում երկնքի թավշե երեսը:
Արտը վարելու ժամանակն էր, գործի անցան: Տրակտորի մոտենալուն պես հողե փոշեհատիկները դողդղում էին, հետո` գութանի իրենց հասնելուն պես անհետ կորում խորքերում: Հերթը նորերինն էր` աշխարհը տեսնելու, բայց և նրանց էլ երկար ժամանակով չէր վիճակված դա…
Հողի հարթ երեսը քիչ-քիչ խորդուբորդ էր դառնում, ինչպես մարդու դեմքը` տարիքի հետ կնճիռներով պատվում: Միայն թե հողի հետ աշխատելով ամենը կարելի է նույն տեսքի բերել, մարդունը` չնայած իր հողածին լինելուն, այլևս երբեք:
Ու այս հողածին գյուղացին մունջ ու անտրտունջ իր գործն էր անում, հույսը մեկ իր, մեկ Աստծո, մեկ էլ իր երկաթե ծեր ընկերոջ վրա դնելով: Ամեն օր հողի հետ կռիվ էր անում, հողի հետ ընկերություն: Ու թե տրակտորի հետ լեզու գտնել չէր լինում, էլի Աստծուն էր օգնության կանչում.
-Յա՜, Աստվա՜ծ…

Ու թե դրանից էլ բան դուրս չէր գալիս, հողից դուրս եկող գոլորշու հետ իր խռովքն էլ էր խառնում ու տանջված հայացքով  ճանապարհում երկինք: Ու էդպես էլ պիտի շարունակվի, մինչև որ ինքն էլ նորից հող դառնա, ձուլվի արտին, հետո մի օր ցողը սրբի իր գոյությունն ու տաք գոլորշու հետ երկինք ելնի ու էնտեղ միայն մի բան կասի`
-Է՜, Աստվա՜ծ…

marat sirunyan

Մեր գյուղի բառն ու բանը

Տարիներ առաջ, խոտհունձի ժամանակ, երկու երիտասարդ Լեռնավանի սարերում հանդիպում են համագյուղացի մի տարեց մարդու։ Հնձվոր ծերունին գլուխը դրած մի քարի քնով էր ընկած․
-Այ քեռի, էդ ընչի՞ ես էդ չոր քարին գլուխդ դրել, գոնե պենջագդ ծալե, դիր գլխուդ տագ։
- Է՜հ, տղե՜ք ջան,- տեղում թեքվելով պատասխանում է ծերունին,- էս գլխուն էս էլ է շադ ․․․

Հենց այսպես են ծնվել ժողովրդական իմաստաբանության անգին գոհարները։ Ոտքի վրա, աշխատանքի ու հանգստի ընթացքում, միանգամից։ Այդ մտքերն արտահայտողները շատ հաճախ հասարակ ռամիկ մարդիկ են, բայց չէ՞ որ հենց այդ ժողովրդից իմաստուն, ոչ ոք ու ոչինչ երբեք չի եղել ու չի լինի․․․
Ձեզ եմ ներկայացնում ժողովրդական բանահյուսության գոհարներ Լոռու մարզի Լեռնավան գյուղից:

1. Համեն ղուշ իրա երամի հեդ դի քելե:
2. Ամանն ինչքան խուփ մնա, էնկան միջինը համով գմնա:
3. Մերը «մե՜ր, ե՛կ»-ն է մաշե:
4. Որ տան կատուն նիհար, շունը՝ գեր. էդ տան աղջիկն առ ու բեր:
5. Ոչ ոռ ունի, ոչ փաչա, շունը վրեն չի հաչա:
6. Անոտի մարդու հետ շունն էլ ճամպա չի էրտա:
7. Մարդ կա իրիցին գսիրե, մարդ կա՝ իրիցկնգան:
8. Գոջին կեղդ ուդելը մորեն գսորվի:
9. Շունն իրա կեղդն ուդելը չի թարգե:
10. Փապախդ ծեձե, ծեձե, դիր գլուխդ:
11. Կեսուր՝ կեսը սուր:
12. Արևը չարոխին զոռեց, չարոխն էլ՝ ոտքին:
13. Տա լակուն, որ տա ձակուն, որ տվեց ձակուն, էն չի տա լակուն:
14. Մահանա բալեն՝ կշտանա նանեն:
15. Շեմ շլորիկ, խուփ գլորիկ:
16. Նմանվան խնամվան:
17. Էշին նստելը մե այիբմ է, հնգնելն՝ երգու:
18. Ղալավն (աթարի կույտ) որ շադ ուռավ, բլի գը:
19. Էշը իշու քովը կաբես, յա առեն կառնի, յա փառեն (կամ լավը կսովորի, կամ՝ վատը)։
20. Հերսը հելնի կդրե գլուխ, հերսը հիճնի՝ չկա գլուխ:
21. Եզն, որ գնգնի, դանգվորը գշադնա:
22. Աձան հավը կչկչան կեղնի:
23. Լավ մարդու ձեռները կռճամանն է լվացած:
24. Սուդ հիվանդ էղե, վանկի հավերը կուդեն:
25. Հուրդեղ մալեզ, էնդեղ խլեզ (Որտեղ հաց՝ էնտեղ կաց):
26. Օրը՝ մալեզ, օրը՝ խլեզ (Այսօրվա օրով ապրող):
27. Պար ես մդէ, շորորաս դի:
28. Հարի պալդոնդ հակնիս, ավտոբուսն էլ կերտա:
29. Սեր էնողին սեյրան կթվա (Կողքից նայողին հեշտ կթվա):
30. Մե «չէ»-ն հազար չարե կազադե:

Շիրակամուտի (Նալբանդ) Սբ․ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի

Լուսանկարը՝ Մարատ Սիրունյանի

Լուսանկարը՝ Մարատ Սիրունյանի

Սբ․ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին գտնվում է Սպիտակի երկրաշարժի էպիկենտոն համարվող Շիրակամուտ (Նալբանդ) գյուղում, խոնարհվել է ուղիղ 29 տարի առաջ՝ այդ երկրաշարժի ժամանակ։

Լուսանկարը՝ Մարատ Սիրունյանի

Լուսանկարը՝ Մարատ Սիրունյանի

Եկեղեցու ավերակներին նայելիս կարելի է պատկերացում կազմել, դրա մեծության ու վեհության մասին, սակայն ի՞նչ է մնացել այսօր. մուտքը, որից ներս մի բուռ քարակույտ է, իսկ դեմ դիմաց՝ խորանի փոխարեն, երկու խոնարհված սյուն․․․

Լուսանկարը՝ Մարատ Սիրունյանի

Լուսանկարը՝ Մարատ Սիրունյանի

Իսկ քիչ այն կողմ աստիճաններ են, հավանաբար ժամանակին կապել են գյուղն ու եկեղեցին, իսկ այսօր ո՞ւր են տանում դրանք, ո՞վ գիտե, երևի իրար են կապում անցյալն ու ներկան․․․

Սակայն հարկ է նշել նաև, որ Շիրակամուտում գյուղի բնակելի մասից մոտ 500 մ դեպի հյուսիս գտնվում է 6-րդ դարում կառուցված Չիչխանավանքը (Սուրբ Խաչ եկեղեցի), որն ունենալով դարերի պատմություն, բազմիցս ավերվել է, այդ թվում և 1988թ․-ի երկրաշարժի ժամանակ, բայց կրկին վերականգնվել է և 2015թ․-ից մինչ օրս գործում է։

Լուսանկարը՝ Մարատ Սիրունյանի

Լուսանկարը՝ Մարատ Սիրունյանի

Լուսանկարը՝ Մարատ Սիրունյանի

Լուսանկարը՝ Մարատ Սիրունյանի

Եվ Շիրակամուտում այս երկու վանքերի գոյությունը կարելի է նմանեցնել աղետի գոտու այսօրվա իրականությանը, ուր նույնպես մեկտեղված են անցյալի դառը հիշողություններն ու վերքերը, և նոր կյանքը։

marat sirunyan

Էդ ո՞նց եկավ-անցավ. մաս 2

Իրական զրույցների հիման վրա:

-Բարի օ՜ր, Աղո՛ւն մորքուր, ո՞նց ես։

-Աստծու բարին, Սաքո ջան, ոչինչ, էսպես՝ օրվա հետ։

-Բա էս ի՞նչ բանի ես։

-Հնդուշկեքիս հետ, Սաքո ջան, սրանք հոգիս հանեցին, հա՜… Փիս եմ սովորացրել. կերը սարքում, լցնում էի դեմները, ուտում, իրենց քեֆին պառկում էին։ Հիմի հանում եմ դուրս, թե՝ մի խոտ, մի քար, մի էս, մի էն ուտեն, ալարում են, որ իրար գան. չեն արածում։ Երեխի պես, է՜, որ վայ-վույ անելով բամբակի մեջ պահում ես, հեշտին են սովորում: Հիմի սրանք են: Ազատություն էլ եմ տվել, էլի ձեռիս են նայում: Բա իմացա՞ր՝ ինչ եղավ։

-Ի՞նչ։

-Աղջկաս պսակեցի։

-Ո՞նց թե… Ա՛յ Աղուն մորքո՞ւր, էս ի՞նչ ես ասում. ունեցածդ մի աղջիկը հիսունն անց կին, թոռ-երեխով, ի՞նչ պսակել։
-Հա՜, հա: Այ, էդպես երեխո՜վ-թոռով էլ հարսանիք արեցին ու պսակվեցին: Է՜հ, Սաքո ջան, է՜ն վախտով հնարավորություն չկար, հիմա մարդիկ տեղը հանեցին էլի: Եկեղեցով, կարգով հարսանիք արեցին. ոսկի էր, թե արծաթ՝ չգիտե՜մ: Բա՜, ծիծաղում ես, հիմա ի՜նչ ասես՝ կա, էն վախտերում ո՞վ էդպես բան կպատկերացներ։ Է՜, նենց եկան-անցան էդ ժամանակները, չիմացանք էլ՝ լա՞վն էին, վա՞տն էին։ Բայց հիմա լավ ա, թող ուրախանան ջահելները. աշխարհ մեռնել կա:

Վա՜յ, տղե՛ք ջան, կամաց եք, է՜, սրանց ակի տակով չտաք, սաղ չարչարանքս ջուրը լցվի։ Մուրազի վրա եմ. աղջկաս եմ օժիտ տալու: Էս երեխեքն էլ հո ամբողջ օրն ստեղ են, առավոտից-իրիկուն հեծանիվով էս կողմ, էն կողմ: Կծիծաղես, բա՜…

-Բա ի՞նչ անեն, Աղո՛ւն մորքուր: Գնան սար, խոտ քաղեն, տրակտորը սարում մոռանան, գիշերով ոտով տուն գան, հա՞:

-Վա՜յ, Սաքո, Սաքո: Համա թե օրեր էին, է՜… Բայց խեղճ բիձեն քանի օր գնաց եկավ, մինչև էդ տրակտորը սարքեց, սարից բերեց տուն։ Իրա հեծանիվն էլ կա, է՜, հա՜յ՝ տունը դրած։

-Հա՜, խեղճի հոգին շատ էինք հանում։ Բա էդ հեծանիվը հիմա գոնե քշող կա՞։

-Է՜հ, տղեքն ամենքը մի ավտո ունեն, էլ քշողն ո՞վ ա, ե՞ս։

-Բա ինչի՞ չես ծախում։

-Է՜, Սաքո ջան, յարա չի սաղցնի:

-Բա պահում ես ի՞նչ. մեկ էլ տեսար՝ Ապո բիձեն հե՞տ գա։

-Հա՜, բա՜: Էն լավ տեղը թողած՝ ո՞ւր կգա: Մնում ա՝ ես քարը փեշիցս թափեմ, ճամփա ընկնեմ էն աշխարհը՝ իրա մոտ։

-Բա ի՞նչ գիտես՝ լավ տեղ ա, էդ հո ինքը չեկա՞վ ասեց։

-Բա հենց էդ ա՝ չեկավ, է՜: Ասում ա՝ մեկին հարցնում են՝ էն աշխարհը լա՞վ տեղ ա, թե՞ չէ, ասում ա՝ որ լավը չեղներ, էդքան գնում են, մեկը հետ կգար, էլի: Ոչ չարչարվում են, ոչ մտածմունք ունեն, իրանց համար անդարդ, անցավ ապրում են էլի, բա լավ չի, ի՞նչ ա:

-Գալն էս ա, Աղուն մորքուր, էս մեր՝ իրանց հիշելով են հետ գալի։

-Հա՜, Սաքո ջան, էդ ա, որ կա: Բայց, դե, էդպես գալ-գնալ կլնի՞…

Զորամասերում

Լուսանկարը՝ Մարատ Սիրունյանի

Լուսանկարը՝ Մարատ Սիրունյանի

Ինչպես նշել էի նախորդ հոդվածում՝ ՀՀ ՊՆ «Արծիվ մահապարտներ» զորագնդի կազմավորման 25-ամյակի առիթով այցելություն էր կազմակերպվել Արցախ։ Այցելությունը կազմակերպել էր «Արծիվ մահապարտների միություն» ՀԿ-ն, ՀՀ ՊՆ և ԱՀ ՊԲ աջակցությամբ սեպտեմբերի 28-30-ին, Ասկերան- Գանձասար-Չլդրան-Դադիվանք ուղղություններով: Մասնակցում էին ոչ միայն արծիվ մահապարտներ, այլև կազմակերպության համակիրներ՝ պատերազմի բովով անցած ազատամարտիկներից մինչև երիտասարդ ու պատանի հայրենասերներ։

Ես, որպես պատանի լրագրող, տեղավորվեցի այն ավտոբուսում, որտեղ իմ հասակակիցներն էին: Եվ քանի որ այցելությունը երեք օրով էր, գիշերելու համար մեզ տեղ էր հատկացվել ՊԲ Ասկերանում տեղակայված զորամասերից մեկում։

Ստացվում էր՝ ինչ-որ չափով պետք է ապրեինք այն պայմաններում, որոնցում ապրում են մեր զինվորները։ Սկզբում թվում էր թեթև ու հետաքրքիր արկած է լինելու, բայց տեղ հասնելուն պես հասկացա, որ իրականությունը բոլորովին այլ էր:
-Տեսախցիկն անջատեք, էստեղ նկարահանել չի կարելի,- ակամա զգաստացա, և միանգամից գիտակցեցի՝ այստեղ ամեն ինչ զինվորական կարգ ու կանոնով է։

Դե ինչ, մնում էր ծանոթանալ բոլորիս համար ընդհանուր որոշ կանոնների: Որպես լրագրող՝ ինձ շատ էին հետաքրքրում գաղտնիությանը վերաբերող կանոնները, քանի որ զորամասում դրանց պահպանումը շատ կարևոր է՝ բացասական հետևանքներից խուսափելու համար։
Զորանոց մտանք գիշերը: Առաջինը, որ ուշադրությունս գրավեց, ննջարաններում առանձնացված մահճակալներն էին, և դրանց վրա խոնարհված ծաղիկները:

Լուսանկարը՝ Մարատ Սիրունյանի

Լուսանկարը՝ Մարատ Սիրունյանի

Կարելի էր ենթադրել, թե ինչ խորհուրդ ունեին դրանք, բայց այդ խորհրդի մասին ներկայացրեց նաև մեզ դիմավորած սպաներից մեկը.
-Զոհված ազատամարտիկների և զինվորների անկողիններն են, որ պահպանում ենք սրբորեն։ Մենք երբեք չենք մոռանա նրանց: Նրանք միշտ իրենց տեղն ունեն մեր կողքին։ Այ, օրինակ, այն մեկն իմ զինվորի անկողինն էր, մի հրաշալի երիտասարդ էր, զոհվեց ականի պայթյունից…

Քնելու ժամանակն էր կամ մտորելու, քանզի ասում են՝ զինվորական անկողնում սկսում ես շատ բաների մասին մտածել։ Մտածում էի, թե քանի զինվորի է դիմավորել ու ճանապարհել այս մահճակալը, ի՞նչ են նրանք մտածել այստեղ պառկած, ի՞նչ են երազել, և քանի՜սն են դեռ գալու, այդ թվում և ես, ու ինչ պիտի մտածեմ կամ երազեմ ես, ո՞վ գիտե:
Առավոտյան արդեն հաջորդ բացահայտումը մեզ սպասում էր ճաշարանում. զինվորական նախաճաշն էինք համտեսելու։ Դե, իհարկե, ինչպես ասում են՝ մամայի եփածն ուրիշ է, բայց այստեղ էլ վատ չեն կերակրում։

Նախաճաշից հետո տղերքը նորից անցնում են իրենց ծառայությանը՝ ըստ օրակարգի, սակայն վերջինս այս անգամ մի փոքր փոփոխված էր։ Զորամասում «Արմինա» պարային ստուդիայի (տնօրեն՝ Արմինե Ալեքսանյան, պարուսույց՝ Անի Գալստյան) համույթը համերգային հանդիպում պետք է անցկացներ։

Ի դեպ, սա «Արծիվ մահապարտների միություն» ՀԿ-ի աջակցությամբ այս համույթի հերթական համերգային այցն էր ՊԲ զորամասեր, որին մասնակցում էին համույթի Կոտայքի մարզի Նոր Գեղի գյուղի և Շիրակի մարզի Արևշատ գյուղի սանուհիները և երգիչ Հովհաննես Ղուկասյանը։

Լուսանկարը՝ Մարատ Սիրունյանի

Լուսանկարը՝ Մարատ Սիրունյանի

Նրանք իրենց հետ բերել էին նաև Նոր Գեղիի միջնակարգ դպրոցի աշակերտների նամակները, որոնց հասցեատերը հայ զինվորն էր՝ անկախ անունից կամ կոչումից։ Նամակները բաժանեցին զինվորներին, նրանցից ոմանք հենց տեղում սկսեցին կարդալ, ոմանք մինչև միջոցառման ավարտն ամուր պահել էին ձեռքերում։ Կարծում եմ՝ սա շատ հետաքրքիր և թանկ անակնկալ էր, քանզի ես գուշակում եմ, թե ինչ էր գրված այդ նամակներից յուրաքանչյուրում:

Զինվորներն ուրախ էին, մեկ-երկու ժամով կտրվել էին ծառայողական հոգսերից ու վայելում էին գեղեցիկ կատարումները, հետո իրենք էլ միացան՝ երգում ու պարում էին:

Հանդիպումներ կայացան ՊԲ երկու զորամասերում։ Երկուսում էլ հայրենապաշտպան զինվորի երդումին հավատարիմ ծառայության համար «Արծիվ մահապարտների միություն» ՀԿ-ի կողմից մի խումբ զինվորներ պարգևատրվեցին պատվոգրերով և շնորհակալագրերով:

Լուսանկարը՝ Մարատ Սիրունյանի

Լուսանկարը՝ Մարատ Սիրունյանի

Զինվորների ժպտացող դեմքերը հուշում էին, որ կազմակերպված միջոցառումները յուրովի հետաքրքիր էին դարձրել զինվորական ծառայության այդ օրը։
Մահապարտներն էլ իրենց հերթին ոգևորող-ուսուցանող պատմություններ էին պատմում՝ յուրաքանչյուր զինվորի իրենց որդին համարելով, խրատներ ու խորհուրդներ տալով, և, իհարկե, չէին մոռանում հիշեցնել՝ մենք ձեր կողքին ենք։ Իսկ զինվորների փայլող աչքերից երևում էր, որ այդ ամենն իրոք ոգևորում է նրանց։

Մեր զինվորներն էլ իրենց ծառայողական կյանքի հետ կապված կարճ ու կոնկրետ պատասխան ունեին.
-Ամեն ինչ կարգին է:

Երանի էլ երբեք զինվորական ննջարաններում չավելանան այն՝ հիշատակի մահճակալները:

Մահապարտների անցած ուղով

«Արծիվ Մահապարտ» Հատուկ նշանակության զորագունդը 25 տարեկան է։

Իսկ գիտե՞ք, թե ովքեր են Արծիվ մահապարտները։ Նրանք այն մարդիկ էին, որոնք Արցախյան ազատամարտի տարիներին հավատում էին հաղթանակին և ուխտել էին ցանկացած գնով հասնել դրան։

Զորագունդը ստեղծվեց 1992թ․-ի օգոստոսի 15-ի Վազգեն Սարգսյանի մարտակոչով, որը մահապարտներն այսօր էլ լավ են հիշում․ «…Վաղը չէ, մյուս օրը, Հայաստանի յուրաքանչյուր քաղաքից, յուրաքանչյուր շրջանից, եթե ընդամենը 10-15 տղա գա, մենք կունենանք 500 հոգանոց մահապարտների զորագունդ (ես խնդրում եմ ճիշտ հասկանալ` կարելի է հավաքել տասնյակ հազարներ, բայց ես ուզում եմ 500 հոգանոց մահապարտների զորագունդ)։ Էդ զորագունդը պիտի կռվի ամենավտանգավոր տեղում, որտեղ ապրել-մեռնելու հավանականությունը 50 տոկոսը 50 տոկոսի նկատմամբ է։

Վաղը չէ մյուս օրը յուրաքանչյուր շրջանից` 10-15-ական հոգի։ Միասին գնալու ենք կռվելու ամենաբարդ հատվածում, ու մենք հաղթելու ենք․․․»

Այդպես էլ եղավ․․․

Եվ ահա իրենց զորագնդի ստեղծման 25-ամյակի առթիվ Արծիվ մահապարտները Արցախում էին։ Նրանց հետ «Արծիվ մահապարտների միություն» ՀԿ-ի աջակցությամբ նաև Արցախ էին այցելել «Արմինա» պարային համույթի սաները, ովքեր նաև պարային համարներով հանդես եկան ՊԲ զորամասերում։ Ինձ ևս բախտ էր վիճակվել, որպես լրագրող, լինել նրանց հետ։ Ճանապարհն անցնում էր այն հատվածներով, որտեղ 1992թ. սեպտեմբերին կռվել են մահապարտները։ Մեզ՝ երիտասարդներիս հետ այցելության ողջ ընթացքում ՀՀ ՊՆ «Արծիվ մահապարտներ» ՀՆԳ մարտիկներից Մարտին Մարտիրոսյանն ու ամենատարեց մահապարտ Սպարտակ Մաթևոսյանն էին, և զրույցս հիմնականում եղել է նրանց հետ։

Այդ ճանապարհի ամեն հատված նրանց հիշողության մեջ իր տեղն ունի, և հերթական անգամ անցնելով մտաբերում ու պատմում էին այս կամ այն հատվածում եղած դեպքերը, զորագնդի մարտիկների սխրանքները, անմահացած ընկերների մասին, երիտասարդներիս փոխանցելով այն մեծ ավանդը, որը մահապարտներն ունեցել են հայրենիքի պաշտպանության ու փրկության գործում։

-«Մահապարտ» անունը մեծ խորհուրդ ունի․սա չի նշանակում՝ գնալ մեռնելու, սա նշանակում է` կռիվ մղել մահվան հետ ու պարտության մատնել,- վստահեցնում է Մարտին Մարտիրոսյանը։

Իսկ Սպարտակ Մաթևոսյանը հաստատում է․

-Այո, մահապարտը չի գնում մեռնելու, գնում է հաղթելու։

-Զորագնդի ստեղծումը կռվի ամենաթեժ կետերում փոխեց մարտական իրավիճակը։ Պարտությունը, կարծես անիվ, շարժվում էր դեպի մեզ, մահապարտները դարձան պատնեշ՝ այդ պարտության անիվի ճանապարհը փակող, և այն գլորեցին հետ՝ պարտության մատնելով թշնամուն և հասնելով բաղձալի հաղթանակին,- բացատրում է Մարտին Մարտիրոսյանը,- հաղթանակն անհնար էր թվում․ անբարենպաստ դիրքեր՝ մենք ներքևում, իրենք՝ վերևում, քիչ զենք-զինամթերք․ ամենասկզբում փայտերով, որսորդական զենքով դուրս էինք գալիս տանկի դեմ, մեր մեկ զինվորը կռվում էր 10-15 թուրքի դեմ, բայց ի՞նչ արած, այդպես էր պետք․ կար նպատակ՝ հաղթել, ազատագրել մեր պատմական հայրենիքի այդ մի մասնիկը, և բոլորիս համախմբվածության ու մեր ազգային ոգու շնորհիվ հասանք այդ նպատակի իրականացմանը։  Այ, եթե բոլոր հարցերում ու միշտ էդպես միասնական լինենք, աշխարհում մեզ նմանը չի լինի։

Նայում եմ շուրջբոլորս՝ բարձրաբերձ լեռներ, ժայռեր, հսկայական կիրճեր։ Մտածում եմ՝ մի՞թե իրոք հնարավոր է այս պայմաններում կռվել ու հաղթել։ Եվ կարծես կարդալով միտքս, պարոն Մարտիրոսյանը ժպտում է ու ասում․

-Անհաղթահարելի բարձունքներ են թվում, չէ՞։ Բայց մեր տղաները հաղթահարեցին։ Ավելի բարձունքում` Վանք գյուղի մոտակայքում, Գանձասարի վանքն է։ Այն ժամանակ այդ բարձունքը նույնպես վտանգված էր․ եթե դա գրավեին, ոչ միայն կկորցնեինք այդ կարևոր պատմամշակութային, հոգևոր կոթողը, այլև այնտեղից կրկին ռմբակոծելու էին Ստեփանակերտը, և շատ հնարավոր է, որ պարտությունն անխուսափելի լիներ։

Գանձասարի այդ հինավուրց՝ Սբ․ Հովհաննես Մկրտիչ վանքում ևս եղանք, որտեղ և մեզ սպասվում էր մեծ միջոցառում։ Միջոցառմանը մասնակցում էին ԱՀ նախագահ Բակո Սահակյանը, հոգևոր այրեր՝ Հայ Առաքելական Եկեղեցու Արցախի թեմի առաջնորդ Պարգև Սրբազանի գլխավորությամբ, ՊԲ հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Լյովա Մնացականյանը, մի շարք այլ պաշտոնատար անձիք։ Վանքի բակում ինչպես 25 տարի առաջ, կրկին Արծիվ մահապարտներն էին հպարտ կանգնած, միայն թե, ցավոք, հիմա նրանց շարքերը շատ էին նոսրացել։

Շնորհավորական ու շնորհակալական խոսքեր հնչեցին՝ ուղղված մահապարտներին։

ՀՀ ՊՆ «Արծիվ մահապարտներ» ՀՆԳ ընդհանուր համակարգող հրամանատար, Աստվածատուր Պետրոսյանն իր խոսքում հիշեց Վ․ Սարգսյանի մարտակոչը և մի փոքր ներկայացրեց մահապարտների կատարածը․

-Արցախի ինքնապաշտպանական ուժերի հետ միասին, կարողացանք ամրանալ Օխիի լեռնանցքով, Վաղուհաս-Դրմբոն-Չլդրան ուղղությամբ, և կարողացանք գրեթե երեք ուղղություններով հաղթող դուրս գալ, և դուրս գալ ամենաաննվաճ լեռնանցքի գոտիները, որտեղից արդեն Գետավանը, Չափառը և փրկվող Հաթերքն ու մյուս գյուղերն էին մեզ նայում։ Ձեռք ձեռքի տված կանգնեցինք բանակի հետ, և կարևորը այն չէր՝ պիտի կրակե՞ն, թե՞ ոչ․կարևորն այն էր, որ ամրապնդեցին հավատը սեփական ուժերի նկատմամբ։

-Ես շատ լավ եմ հիշում, երբ նեղ վիճակում էր հայտնվել այս տարածաշրջանն ու մանավանդ այս սրբավայրը, ես հասա Երևան, որ հեռուստացույցով խոսեմ և կամավորներ հրավիրեմ դեպի Գանձասար։ Լուսահոգի Վազգեն Սարգսյանն ասաց՝ դա ես կանեմ, դու գնա, մեզ դիմավորի,- հիշեց Պարգև Սրբազանը, շնորհավորեց մահապարտներին ու հիշատակի խոսքեր հղեց նահատակներին։

ԱՀ նախագահ Բակո Սահակյանն իր ելույթում ողջունեց մահապարտներին՝ նշելով, որ ուրախ է Արծիվ մահապարտներին տեսնել Արցախում՝ իրենց իսկ ազատագրած հայրենիքում․

-25 տարի առաջ, սպարապետ Վ․ Սարգսյանի կոչով ու նախաձեռնությամբ ՀՀ տարբեր շրջանների փորձառու կամավորներից կազմվեց մահապարտների գումարտակ։ Հերոս տղաներ, ովքեր առանց պահ անգամ վարանելու կանգնեցին հայրենիքի պաշտպանության դիրքերում՝ մեկնելով ռազմաճակատի ամենաթեժ հատվածներ։ Գումարտակը մեր մյուս զորախմբերի հետ մասնակցեց Մարտակերտի շրջանի ազատագրական և ինքնապաշտպանական մարտերին։ Մեր քաջ եղբայրների խիզախության ու անձնազոհության շնորհիվ կասեցվեց թշնամու առաջխաղացումը՝ հավատ ներշնչելով մեր ժողովրդին սեփական ուժերի հանդեպ, ամրապնդելով հակառակորդին անհրաժեշտ հարված հասցնելու և նրա հանցավոր ծրագրերը ձախողելու հայ զինվորի կամքն ու վճռականությունը։ Դա սրբազան պայքար էր, որը պսակվեց հաղթանակով։

Բակո Սահակյանը հայրենիքի համար մղված մարտերում ցուցաբերած անձնական արիության ու խիզախության համար «Արծիվ մահապարտ» զորագնդի մի խումբ մարտիկների պարգևատրեց «Մարտական ծառայություն» մեդալով։

Մահապարտներն ընդունելով շնորհավորանքները վստահեցնում էին՝ ցանկացած պահի, երբ լինի իրենց կարիքը, պատրաստ են կրկին, մեկ մարդու պես, անկախ տարիքից, կանգնել առաջնագծում։ Իսկ դա արդեն ապացուցել են «Քառօրյա» պատերազմում։

Հաջորդ կանգառը Չլդրան գյուղում էր՝ ահեղ մարտերի կիզակետերից մեկում։ Ճանապարհի հետ իհարկե շարունակվում էին նաև պատմությունները:

-Որպես մահապարտ առաջին կռիվներին մասնակցել եմ հենց Չլդրանում,- պատմում է Սպարտակ Մաթևոսյանը,- երբ հասանք առաջնագիծ, այնտեղ մնացել էին ընդամենը 13 հոգի՝ ամբողջ մի դիվիզիայի դեմ, միացանք նրանց՝ ամրացնելով պաշտպանությունը, հետո շարժվեցինք առաջ։

Մի հետաքրքիր դեպք պատմեմ էս կողմերից: Այն ժամանակ և՛ մեր, և՛ թուրքերի հագուստը նույնն էր՝ «աղվանկա»։ Մեր տղաները տարբերվելու համար մեջքի հատվածում սպիտակ խաչ էին անում։ Մի անգամ, երբ մենք հարձակվում էինք, իրենք նահանջում, տղաներից մեկը մոտեցավ ինձ ու ասաց. «Հրամանատար, մեր մեջ երկու հոգի կան, ոնց որ թուրք են»։ Հրահանգեցի «պառոլը» հարցնել։ Երբ ռուսերենով հարցրել էին, այդ երկուսը պատասխանել էին, թե ի՞նչ «պառոլ», հրամանատարը զոհվեց, «պառոլ» չգիտենք։ Այդտեղ պարզ դարձավ, որ թուրք են, ու վնասազերծեցինք։ Այսինքն, պատկերացնո՞ւմ եք, այնպես խուճապահար էին փախչում՝ նույնիսկ չէին էլ հասկացել, որ հայերի մեջ են հայտնվել։

Չլդրանում կանգ առանք զոհվածների հիշատակին կանգնեցված հուշարձանի մոտ, որտեղ մահապարտները հարգանքի տուրք մատուցեցին իրենց նահատակ ընկերների հիշատակին։

Աստվածատուր Պետրոսյանը հիշեց, թե ինչպիսի դժվարին մարտեր են տեղի ունեցել այդ գյուղի դիրքերում․

-Օրը հազար հինգ հարյուրից ավելի «սնարյադ» էր ընկնում մեր տղաների վրա։ Պիտի գնալ գալուց իմանաք միշտ, որ էստեղ նաև ձեր տունն է․ էս տարածքը պահպանվել է նաև շնորհիվ մահապարտների։ Էստեղ մենք կորցրել ենք ինը հրաշալի տղաների․․․

Հուշարձանի կողքին, որպես 1992 թ-ին՝ Գագիկ Գինոսյանի կողմից խոցված տանկի խորհրդանիշ, կանգնեցված էր «БМП» (Հետևակի մարտական մեքենա՝ ՀՄՄ)։

Մեր հաջորդ՝ վերջին կանգառը եղավ Դադիվանքում։

Այստեղ նախ և առաջ կուզեի խոսել մի մարդու մասին, ում տեսել ու նրա մասին դեռևս լսել էի Գանձասարում։ Խոսքս Արծիվ մահապարտ, Դադիվանքի վանահայր և Քարվաճառի շրջանի հոգևոր հովիվ Տեր Հովհաննես քահանա Հովհաննիսյանի մասին է։ Չզարմանաք հոգևորականի անվան դիմաց կարդալով՝ «Արծիվ մահապարտ», քանի որ նրա մասին մահապարտներն ասում էին․

-Առավոտյան հագնում էր փարաջան ու աղոթում, հետո հագնում էր զինվորական հագուստը, ձեռքն առնում զենքն ու ելնում կռվի։ Տեղանքին լավ ծանոթ էր, ուժեղ հետախույզ։

Այո, նա զինվոր-հոգևորական էր․․․ Ես չէ, որ պետք է գնահատական տամ նրա գործունեությանը, բայց երանի այսպիսի կերպարները շատ լինեն մեզանում։

-Դադիվանքը եղել է մոտ 70 տարի գերության մեջ,-պատմում է ինքը՝ զինվոր-քահանան,- և 1960-ականներին այստեղ դարձրել են անասնագոմ, անասուն են պահել ամբողջ վանական համալիրում, և անասնապահը՝ այդ ադրբեջանական քուրդը, կրակ է վառել և պատերը սևացրել։ Բայց չկա չարիք՝ առանց բարիք: Այդ մրից սևացել են եկեղեցում եղած որմնանկարները, դրա արդյունքում 1990-ականներին արցախյան ազատագրական պայքարի ժամանակ թուրքերը չեն նկատել այս հոգևոր արժեքը ու չեն ոչնչացրել։ Որմնանկարներից մեկում Հիսուս Քրիստոսն է՝ հասակով մեկ, սուրբ Ավետարանը փոխանցում է Սբ․ Նիկողայոս Սքանչելագործ հայրապետին, իսկ կողքին Միքայել հրեշտակապետը և Մարիամ Աստվածածինը… Արձանագրության երրորդ տողի վերջին երեք տառը գրված է՝ «ՉԽԶ», որը նշանակում է՝ 1297թ․․այս որմնանկարները 720 տարեկան են և հրաշքով փրկվել են։

Տեր Հովհաննեսը այդ օրը Դադիվանքում գեներալ Պետրոսյանի կնքահայրությամբ մկրտեց նաև մահապարտներից մեկի դստերը։ Ներսում կնունք էր, դրսում՝ երգ ու պար: Ելույթ էին ունենում «Արմինա» պարային համույթի սաները։

Ահա այսպիսին էր Մահապարտների անցած ուղով մեր այցելությունը Արցախ։

Հ․Գ․ Իսկ զորամասերում անցկացրած ժամանակի, միջոցառումների մասին կպատմեմ իմ հաջորդ նյութերում։