Ազատ տարածք խորագրի արխիվներ

Ցամաքաբերդի ճոճանակը

Լուսանկարը` Մարի Ավետիսյանի

Լուսանկարը` Մարի Ավետիսյանի

Ժամը չորսն անց կլիներ, արևի ճառագայթները սաստիկ այրում էին: Ես և մորեղբորս դուստրը, որը չորս տարեկան է, միասին մանկապարտեզից քայլում էինք տուն: Ճանպարհին սկսեց պատմել, որ նախորդ օրը իրեն ու եղբայրներին ծնողները տարել էին Ցամաքաբերդի միակ կարուսելները, և այնտեղ իրենք խաղացել էին, իսկ տուն վերադառնալու ճանապարհին չորս տարեկան Անահիտը նկատել էր, որ կոտրված ճոճանակը շարունակում էր օրորվել: Նա ինձ հարցրեց, թե ինչպես է դա հնարավոր: Իսկ ես, մոռանալով երեխայի տարիքը, սկսեցի բացատրել, որ Ցամաքաբերդը գտնվում է լեռների ու լճի արանքում, ինչի պատճառով էլ մշտական քամու տակ է, և որ ճոճանակի շարժվելը ճիշտ և ճիշտ կապված է քամու սրընթաց շարժման հետ: Երեխան լսեց ինձ և գլուխը դրական շարժեց, ինչն էլ վկայում էր այն մասին, որ նա ամեն ինչ հասկացել է: Հետո, երբ բաժանվեցի երեխայից, սկսեցի հիշել ճոճանակը, որը ամեն անգամ օրորվելիս ճռռում էր, և որի ձայնը անտանելի էր թվում կողքին գտնվողների համար: Ցավալին այն է, որ դա թաղամասի միակ խաղահրապարակն է, և երեխաները այդ կոտրված և հնությունից ճռացող կարուսելներից բացի՝ ուրիշ խաղալու տեղ չունեն:

Լուսանկարը` Մարի Ավետիսյանի

Լուսանկարը` Մարի Ավետիսյանի

Այդ խաղահրապարակը գտնվում է Ցամաքաբերդի դպրոցից մի փոքր ներքև: Հիշում եմ՝ երբեմն մենք մեր դասարանով դասից փախչում էինք և գնում այնտեղ, իսկ երբեմն էլ մեզ այնտեղ տանում էր ֆիզկուլտուրայի ուսուցիչը: Իմ սովորության համաձայն նստում էի կոտրվաճ ճոճանակին և երևի ժամերով օրորվում, իսկ քամին օրորում էր իմ վարսերը: Մի օր էլ հանկարծակի անձրև սկսվեց, և մինչև վազելով դպրոց հասանք, թրջվել էինք: Ուսուցչուհիս բարկացել էր, բայց ոչ այն բանի համար, որ դասի չէինք նստել, այլ որ թրջվել էինք:

Մենք դասարանում չորս աշակերտ էինք, տասներկուերորդ դասարանում մեզ միացավ ևս մեկը: Դպրոցում մեր ամենասիրելի վայրը փոքրիկ գրադարանն էր, բայց այնտեղ երկար չէինք մնում․ սարսափելի ցուրտ էր:

Դեռևս մեկ տարի առաջ խոսակցություններ կային, որ դպրոցը փակվելու է՝ աշակերտ չունենալու և պայմանների բացակայության պատճառով: Բայց դա, վստահ եմ, երբեք չի լինի: Ճիշտ է, Ցամաքաբերդի դպրոցը ունի հարյուրից էլ քիչ աշակերտներ, բայց ունի ուսուցման բարձր մակարդակ և հիանալի ուսուցիչներ: Իսկ խաղահրապարակը անշուշտ պետք է վերանորոգեն, որպեսզի այնտեղ խաղան այդ հարյուրից էլ քիչ աշակետները ու Ցամաքաբերդի նոր սերունդը:

Լուսանկարը` Մարի Ավետիսյանի

Լուսանկարը` Մարի Ավետիսյանի

Այս ամենը հիշելուց հետո նկատեցի, որ ժամը յոթն է, այսինքն՝ արևը մայր է մտնում: Ու ինչպես մանուկ ժամանակ էի մտածում, հիմա էլ կմտածեմ, որ արևը մայր է մտնում միայն Ցամաքաբերդի սարերի հետևում, իսկ լեռներից դանդաղ իջնում է մառախուղը՝ ծածկելով սար ու դաշտեր, քամին սուլելով անցնում է բոլոր նեղ փողոցներով, մարդիկ բոլորը իրենց աշխատանքները ավարտած տուն են գնում, իսկ գիշերը գալիս ու գրկում է բոլոր տները ու իմ դպրոցը։ Իսկ այնտեղ հեռվում միայնակ օրորվում է կոտրված ճոճանակը:

nare hovhannisyan

Մի փոքր խոսենք

Երջանկության համար մենք որոշ չափանիշներ ենք սահմանում, ապրում այդ չափանիշներով, չնայած՝ մեկ-մեկ գիտակցում ենք, որ կարելի է ապրել առանց դրանց, կարելի է ապրել առանց որևէ չափման միավորի։

Մենք մեր կյանքը չենք պատկերացնում առանց խնդիրների, մենք միշտ ձգտում ենք որևէ բան խառնել, անգամ անգիտակցաբար։ Մենք միշտ բողոքում ենք, որ խնդիրներով ապրելով՝ մենք կորցնում ենք մեր կյանքը, մենք դժգոհում ենք մեր կյանքից, բայց հաջորդ վայրկյանին մենք ինքներս ենք ստեղծում այդ խնդիրը, ու վազեվազ կրկին բողոքում։
Մենք չենք փոխվում, նույն կերպ մենք պահպանվում ենք մեր կյանքի բոլոր փուլերում։ Մի կերպ հարմարվում ենք դպրոցին, երբ հազիվ գլուխներս ենք լցնում մաթեմն ու պատմությունը ու հազիվ դիմակայում ենք 45 րոպե տևող դասին, գալիս է այդքան սպասված 80 րոպեն, դե՜, ինչպես ասում են՝ լավից լավն էլ կա։
Մենք գլորվում ենք առաջ, մենք երբեք մեզ լիարժեք երջանիկ չենք զգում, ապրում ենք հավերժ մի գդալ բողոքը լեզուներիս վրա, սպասում ենք, թե երբ են հետաքրքրվելու մեր որպիսությամբ, որ միանգամից վրա տանք ու բողոքենք։ Դրա հետ մեկտեղ՝ մենք ատում ենք ժամանակը, երազում ենք հետ տալ այն՝ չհասկանալով, որ կարելի է կյանքի ամենալավ պահերը ուղղակի վայելել ու պահել հիշողությունների տետրում։
Մենք այդպես էլ չենք հասկանում կյանքը, դրա լեզուն, չենք սովորում դրան, մենք երազներ ենք տեսնում ու վազքով ջրին պատմում՝ չհասկանալով, որ վատագույնը երազը չէ, այլ լճացած իրականությունը։
Մենք երազանքներով ենք լցվում դեռ մանկուց, մեծանում ու դրանց կոչում նպատակ։ Բայց միշտ վախենում պատմել, թե իրականում ինչ էինք երազում անել 5 տարեկանում, դրանից վախենալով՝ մենք ամպագոռգոռ նպատակները ձեռքներիս գնում ենք դեպի պատանեկություն, հետո դառնում չափահաս ու հասկանում, որ լավագույն նպատակը 5 տարեկանում ունեցածն էր, որ վախից չիրագործեցիր։
Չնայած այս ամենին՝ մենք շարունակում ենք ապրել նույն կերպ, ապրում ենք նույն չոր ու կոպիտ բնավորությամբ, նույն ահարկու դեմքով, նույն տխուր խոսքերով ու մտքերով։ Համարյա միշտ վախենում ենք մայրիկին մոտենալ ու գրկել, վախենում ենք համբուրել ձեռքերը ու մի անգամ շշնջալ. «սիրում եմ քեզ, մա՜մ»։ Մենք վախենում ենք ամենաթանկ մարդկանց տեսնելուց փարվել նրանց, ժպտալ ու երջանիկ գոչել. «Լա՛վ է, ամեն բան լավ է»։ Մենք միշտ սպասում ենք տատիկի անուշաբույր ճաշերին, չհնացող խորհուրդներին, բայց փոխարենը օրվա մեջ գոնե մեկ անգամ չենք զանգում նրան։
Եվ էսպես, մենք հիմարի պես գլորվում ենք աշխարհում, կուտակում շատ փող, փչացնում ամենաթանկ առողջությունը, հիմարի պես քնում մինչ կեսօր՝ պատճառաբանելով, որ հոգնած ենք, ու հենց էդպես կորցնում կյանքի ժամերը։
Մենք ապրում ենք չափանիշներով, հնացած խոսքերով, այնպես, կարծես ակվարիումում ապրող ձկներ լինենք՝ սահմանափակ ու տհաճ։ Մենք էլի երջանկության համար չափանիշներ ենք հորինում ու մոռանում, որ կարելի է ուղղակի ժպտալ և ուրախ լինել ամենափոքր բանից անգամ. երկնքի կապույտից, տնից այն կողմ ծառացած կարմրանարջագույն մայրամուտից, գունագեղ փուչիկներից, մայրիկի նվիրած ամառային զգեստից, համեղ քաղցրավենիքից ու անուշաբույր խմորեղենից:

Լուսանկարը` Սերյոժա Առաքելյանի

Գովազդային կարգախոսներ

Մեկ-մեկ զարմանում եմ, թե ովքեր են թարգմանում կամ հորինում տարբեր գովազդային կարգախոսներ, որոնք բացահայտ հիմարություն են, կամ գուցե շատ լավ ու ճիշտ են հնչում անգլերեն, բայց հայերենում վերածվում են աղետալի գռեհկության, բայց ոչ ոք չի փորձում դրանք մի քիչ փոփոխել:

Կա, օրինակ, մի բավականին անիմաստ նախադասություն, որը, այնպիսի տպավորություն է, թե օգտագործվում է բոլոր այն գովազդներում, որոնց ստեղծողները չեն հասցրել ուրիշ բան հորինել. «Ստեղծված է քեզ համար»: Ո՞ւմ: Ի՞մ: Ի՞նչ իմացաք, որ ինձ համար է ստեղծված:

Ինչո՞ւ է, օրինակ, լվացքի փոշին ինձ համար ստեղծված: Ես խնդրե՞լ եմ: Իսկ ինչպե՞ս եք ինձ համար ստեղծել: Չինական գործարանում Մաո Ցզեդունի փոխարեն իմ լուսապայծառ դիմանկա՞րն եք կախել, որպեսզի չինացի աշխատավորն իմանա, թե ում է պարտական իր հանապազօրյա հացի համար:

Կամ ո՞վ ասաց, որ այս նոր, ուլտրաբարակ (իմ սիրելի բառերից մեկն է) միջադիրները ստեղծված են ինձ համար: Մինչև այսօր, փառք Աստծո, չեմ օգտագործել, կարիքն էլ չեմ զգացել, ոչ ուլտրաբարակ, ոչ սուպերհաստ: Ինչո՞ւ եք իզուր նեղություն քաշել, ծախս արել, ինձ համար միջադիր ստեղծել: Պետք չէր, էրեխեքի արև:

Թերևս ենթադրվում է, որ եթե իմանամ, որ այս կամ այն բանը ստեղծված է ինձ համար, հենց հեռուստացույցի առաջ պետք է կատարսիս ապրեմ ու գլխապատառ վազեմ խանութ` գնելու բոլոր միջադիրները, լվացքի փոշիները, մեկ-երկու պարկ շինանյութ և մի զույգ ձմեռային անվադող, որոնք նույնպես «ստեղծված են ինձ համար»` Աստված գիտի, թե ինչի համար, բայց դե մարդիկ նեղություն են քաշել, ամոթ է:

Ընդհանրապես` ի՞նչ հիմար սովորություն է ուղղակի խոսքով դիմել ինձ հեռուստացույցի միջից: Օրինակ` հարցեր տալ. «Երիտասա՞րդ ես»: Քեզ ի՞նչ: Ակնկալվում է, որ այդ պահին հեռուստացույցի առաջ պետք է վեր ցատկեմ տեղիցս ու գոռամ «այո-ո-ո՞»: Եվ էքստազի մեջ հեռուստացույցի հետ ողջագուրվե՞մ:

«Սիրո՞ւմ ես ապրել ակտիվ կյանքով»: Ի՞նչ իմացաք, մի՞թե էկրանի այն կողմից երևաց, որ հեռուստացույց դիտելու հետ զուգահեռ բոբսլեյով եմ զբաղվում սենյակում:

Չգիտեմ` կան արդյոք մարդիկ, որոնք, լսելով «ստեղծված է քեզ համար» արտահայտությունը, իսկապես կարծում են, որ խոսքն իրենց մասին է: Ավելին` հուզվում են, մտածում` ինչ լավ մարդիկ են, ինձ համար ստեղծել են այս նոր… ը-ը… մազի ներկը, որը կայուն է մնում նույնիսկ գլուխը հինգ անգամ լվալո՞ւց հետո: Ինչ լավ է: Մարդիկ իսկապես մտածել են իմ մասին, մազի ներկ են պատրաստել: Ոչինչ, որ ես տղա եմ, որը երբեք մազերը չի ներկել, բայց միշտ հաճելի է իմանալ, որ կա ինձ համար ստեղծված ներկ:

Վստահ եմ` ոչ ոք հեռուստացույցից հնչող ուղիղ խոսքն իրեն չի վերագրում: Այդպիսի մարդիկ չկան: Կամ էլ կան, բայց նրանք փակված են հոգեբուժարաններում, ու չեմ կարծում, թե նրանք ձեր գովազդի թիրախային խումբն են: Ոչ ոք չի ենթադրում, որ երբ էկրանից հարցնում եք «Իսկ դու վճարե՞լ ես հարկերը», իրականում հարցնում եք հենց իրեն: Դուք ընդամենը հեռուստացույցից հնչող ձայնագրություն եք դիտողի համար: Գովազդեք ապրանքը, իսկ թե ինձ համար է արդյոք ստեղծված այդ ուլտրաբարակ միջադիրը, կորոշեմ ես:

Շնորհակալություն կարդալու համար, չէ որ սա գրված էր քեզ համար:

Սիրուն կինո գալի՞ս ես

Լուսանկարը` Լիլիթ Վարդանյանի

Լուսանկարը` Լիլիթ Վարդանյանի

-Բարև ձեզ, սա ի՞նչ տաղավար է:

-«Ոսկե ծիրան» միջազգային կինոփառատոնն է: Ծրագիրը կարող եք վերցնել:

-Շնորհակալություն:

-Օրաթերթն էլ կարող եք վերցնել:

Ինֆոկենտրոնի կամավորներին մոտեցող մարդիկ բաժանվում են մի քանի խմբի:

Եթե դուք շատ եք գնում մշակույթի հետ կապված միջոցառումների, ապա հաստատ գիտեք Մաշա տատիկին: Անհայտ պատճառներով՝ նա ուներ բեյջ և կարող էր անվճար նայել բոլոր ֆիլմերը:

-Երեխեք, օրաթերթը ստացե՞լ եք,- ամեն օր հարցնում էր նա:

Լուսանկարը` Լիլիթ Վարդանյանի

Լուսանկարը` Լիլիթ Վարդանյանի

Իսկ երբ հարցրեց, թե ինչ ֆիլմ ենք դիտել, ու ես պատասխանեցի, նա սկսեց այդ ֆիլմի մասին այնքան երկար խոսել, որ փոշմանեցի:

Այս տարի ինֆոկենտրոններում տեղի էր ունենում նաև վաճառք: Վաճառվում էին պայուսակներ, արջուկներ, վերնաշապիկներ և այլ բաներ «Ոսկե ծիրանի» լոգոտիպով ու դիզայնով:

Մարդիկ հիմնականում գալիս էին ու հարցնում.

-Ի՞նչն է անվճար:

Լուսանկարը` Լիլիթ Վարդանյանի

Լուսանկարը` Լիլիթ Վարդանյանի

Հիմնականում սփյուռքահայերն ու զբոսաշրջիկներն էին գնումներ կատարում:

Հետո մենք ստացանք հրավիրատոմսեր: Եթե գնեին ինչ-որ բան, կստանային հրավիրատոմս: Այդպես գնորդները շատացան:

Կային նաև տարօրինակ մարդիկ:

-Երեխեք, ես պարսկական դպրոցում եմ սովորում,- ասաց մի կին,- ինձ պարսկական կինոյի հրավիրատոմս կտա՞ք:

Մենք պետք է համբերատար բացատրեինք, որ այդ ֆիլմի հրավիրատոմսից չունենք:

Լուսանկարը` Լիլիթ Վարդանյանի

Լուսանկարը` Լիլիթ Վարդանյանի

Իմ օրը անցնում էր մարդկանց ծրագրեր բաժանելով, հարցերին պատասխանելով և ինչ-որ բան վաճառելով: Այդքան էլ ձանձրալի չէր, ինչպես պատկերացնում եք: Կամավորները նույնպես կարող էին անվճար ֆիլմեր դիտել: Ինձ հաջողվեց միայն մի ֆիլմ դիտել: Նաև հաջողվեց սքեյթ քշել սովորել, որովհետև կամավորներից մեկը սքեյթ ուներ, և իհարկե, «Մոսկվա» կինոթատրոնի դիմաց շախմատ խաղալ:

Իսկ այն միակ ֆիլմը, որ դիտեցի, «Անհետացած քաղաքների հավաքածուն» էր: Ֆրանսիական ֆիլմ էր՝ անգլերեն և հայերեն սուբտիտրերով: Լսում էի ֆրանսերեն, կարդում՝ անգլերեն: Ֆիլմն ինձ այնքան էլ դուր չեկավ: Փոխարենը՝ այն ֆրանսերեն էր:

Լուսանկարը` Դիանա Շահբազյանի

Սթոքհոլմ, Շվեդիա

Սև ծով, Քոբուլեթի, Վրաստան

Լուսանկարը` Անահիտ Բադալյանի

Լուսանկարը` Անահիտ Բադալյանի

Ամառային շոգ ու կրակին դիմակայելու համար, ահա, մարդիկս հանգստի տարբեր հարմար վայրեր ու ձևեր ենք փնտրում: Հարևան երկրի ծովը չափչփելու ձևն էլ դարձավ իմ ու ընտանիքիս այս տարվա ընտրությունը:

Լուսանկարը` Անահիտ Բադալյանի

Լուսանկարը` Անահիտ Բադալյանի

Սև ծով, Քոբուլեթի, Վրաստան:

Մեզ Սոմխեթի կոչող ու խաչապուրիների հայրենիք հանդիսացող այս երկրի մասին շատ-շատ եմ լսել, քոլեջի լավագույն ընկերուհիներիցս մեկն էլ վրացի էր, միայն նրան ճանաչելով՝ արդեն սիրում էի վրացիներին:

Բավականին երկար (13 ժամ, Կապան-Երևանը՝ չհաշված) ճանապարհ անցնելուց հետո հասանք: Հուլիսյան շոգը Թբիլիսիում փարատվում էր հորդառատ անձրևով, բայց բարեբախտաբար Քոբուլեթիում արևոտ էր, դե, ծովը արևով է, չէ՞ գեղեցիկ…

Լուսանկարը` Անահիտ Բադալյանի

Լուսանկարը` Անահիտ Բադալյանի

Իմ՝ զբոսաշրջիկիս սերը դեպի նոր քաղաքներ չէր կարող մոտակա Բաթումի այցելելը ձեռքից բաց թողնել: Հենց Բաթումիի ճանապարհին էլ հանդիպեցի իմ նոր ընկերոջը:

-Դանիել, բա դպրոցում սիրելի առարկադ ո՞րն է:

Լուսանկարը` Անահիտ Բադալյանի

Լուսանկարը` Անահիտ Բադալյանի

-Հեսա որ անցնեմ, կլինի ֆիզիկան։

-Բա որ չես անցնում, ո՞նց ես էդքան վստահ, որ ամենասիրելին կլինի:

-Ես որ մի բան ասում եմ, ուրեմն գիտեմ:

Դանիելն իր ծնողների հետ մեզ հետ հենց նույն ավտոբուսով եկել էր Վրաստան, նույն հյուրանոցում էինք բոլորով ու էդպես որոշեցինք միասին այցելել Բաթումի:

Լուսանկարը` Անահիտ Բադալյանի

Լուսանկարը` Անահիտ Բադալյանի

-Բա դու որտե՞ղ ես ապրում:

-Պարույր Սևակի Սիթին գիտես, չէ՞։

-Ըըը, չէ…

-Ո՞նց, լուրջ Սևակի Սիթին չգիտե՞ս։

-Դե, Սևակից լիքը բան գիտեմ, բայց Սիթին՝ չէ։ Երևանից չեմ։

-Բա որտեղի՞ց ես։

Դանիելն ընդամենը 12 տարեկան էր, ու իր պատկերացումներով միջին վիճակագրական մարդը պիտի անպայման իմանար Պարույր Սևակի Սիթին, ու գուցե նա չիմանար կամ չհիշեր Կապանի մասին, ուստի…

Լուսանկարը` Անահիտ Բադալյանի

Լուսանկարը` Անահիտ Բադալյանի

-Դու Սյունիքը գիտե՞ս։

-Սյունիքը ո՞վ չգիտի:

-Վայ, դե տես, ես Կապանից եմ, Սյունիքի մարզկենտրոնն ա:

-Հաա, հասկացա:

«Սյունիքը ո՞վ չգիտի» ասելուց հետո, ու համ էլ մինչև էդ, Դանիելը դարձավ իմ լավագույն ընկերը Վրաստանում ու, որ ավելի կարևոր է՝ իմ լուսանկարիչը Բաթումիում:

-Բա ի՞նչ ես ուզում դառնալ, երբ մեծանաս:

-Ծրագրավորող:

-Հաստատ որոշե՞լ ես արդեն:

-Հա, հարյուր տոկոս:

-Բա ինչի՞ հենց ծրագրավորող:

-Ես գիտե՞ս ինչ լավ եմ հեռախոսներից, կարամ կոդդ միանգամից ջարդեմ ու տենց լիքը բաներ անեմ:

-Աա, պարզ ա, հասկացա…

Դե, մեր ժամանակ հեռախոսները հիմնականում կոդեր չունեին, ուստի ապագա ծրագրավորողներից հավանաբար քիչ ավելին կպահանջվեր մասնագիտական հմտություններ դրսևորելու համար: Մեր ժամանակ, տարիքն առած ու ծերացած մարդու նման խոսել չթվա, նկատի ունեմ՝ երբ մենք էինք 12 տարեկան, մի 5 տարի առաջ:

Լուսանկարը` Անահիտ Բադալյանի

Լուսանկարը` Անահիտ Բադալյանի

-Կգա՞ս իրար հետ էն բարձր կարուսելը նստենք:

-Եսիմ, հա՞ որ:

-Մաման վախում ա, ինձ էլ չի թողնում մենակ, արի իրար հետ նստենք, համ էլ ես քեզ կնկարեմ:

-Օքեյ:

-Էլ օքեյ չասես, հա՞:

-Բա ի՞նչ ասեմ, լա՞վ:

-Չէ, ասա՝ օկ, հիմա ո՞վ ա օքեյ ասում:

-Օքեյ, վայ, կներես, օկ:

Ես ծիծաղում էի էն լրջության վրա, որով Դանիելը նյարդայնանում էր իմ «օքեյ»-ի՝ ոչ ժամանակակից լինելու վրա, բայց միևնույն ժամանակ գիտակցում, որ իր տարիքում ես ու իմ հասակակիցներն իսկապես բավարարվել ենք մեր միշտ արդիական ու չկրկնվող «լավ»-ով:

Ինչը վերաբերում է Վրաստանին, սիրուն երկիր է, ամենակարևորը՝ ծովով… Մի տեսակ հասցրել էի կարոտել ծովն արդեն։ Իսկ ծովի վրայով օդապարիկներով թռչող մարդկանց տեսնելիս ծնվում է հավատը դեպի երազանքներ, դեպի իրականությունից հեռու, բայց իրականության մի մասը կազմող հեքիաթներ…

Մի օր ես էլ կթռչեմ, առանց ինքնաթիռների, երկնքի հետ դեմ առ դեմ…

aneta baghdasaryan

Երկու այրված և մեկ ֆրանսահայ

Հուլիսի 12-ին, ժամը՝ 14։06, երեք երիտասարդ՝ ես, Գ-ն և Խ-ն, արևի և հոգնածության մասին մոռացած՝ քայլում էինք Հանրապետության հրապարակով դեպի Փակ շուկա։ Այս եռյակը վերջին անգամ լրիվ կազմով այսպես քայլել է ուղիղ մեկ տարի առաջ։ «Լավ միտք չէ այս ժամին տանից դուրս գալը»,- մտածեցի ես, բայց արդեն ուշ էր․ արևի ուղիղ ճառագայթները այրում էին մեր երկուսի դեմքն ու ձեռքերը՝ անտեսելով երրորդին։ Կարծես գիտեին, որ Հայաստան է եկել կարճ ժամանակով և չէին ցանկանում վատ տպավորություն թողնել նրա վրա։ Կողքից նայողներից և ոչ մեկը երբեք չէր կարողանա գուշակել, թե ուր էինք գնում։

Հասանք նշված վայր՝ Փակ շուկայի դիմացը, որտեղ էլ պարզվեց, որ մեզ հարկավոր են խաչմերուկի մոտ կանգնած մեքենաները։ Հայ տաքսիստին բնորոշ հագուկապով և արտաքինով մի շարք տղամարդկանց Էջմիածին գնալու համար հարց ու փորձ անելու ժամանակ նրանցից ամենաժիրն ու կենսուրախն ասաց․

-Եկեք, երեխեք ջան, էն մեքենան նստեք, ես ձեզ կտանեմ։

-Ինչքա՞ն ժամանակում կհասնենք։

-Եթե ցունամի, փոթորիկ, երկրաշարժ, վայրի ցեղերի հարձակում․․․

Այդ շարքն այդպես էլ չավարտեց և չասաց, թե մոտավոր երբ կհասնենք Էջմիածին։

-Բա որտեղի՞ց ա մեր ախպերը։

-Ֆրանսիայից ա։

-Հայերեն հասկանո՞ւմ ա։

-Մի գիչ հասկանում եմ։

-Որ դանդաղ ենք խոսում, հասկանում ա։

-Անունդ ի՞նչ ա։

-Քսավյե։

-Ի՞նչ։

-Քսավյե։

Վարորդի համար այդ անհասկանալի տառակույտը ընդհանրապես չէր ընկալվում որպես անուն։ Դրա համար, դիմելով իր հնարամտությանը՝ Քսավյեն ասաց․

-Խավիար, անունս Խավիար ա։

-Խավիա՞ր, հորոխպորդ տղու անունն էլ Խորոված ա երևի։

Պետք էր տեսնել այդ պահին Քսավյեի (այսուհետ՝ Խավիար) դեմքը, երբ պապին ինքն իր կատակի վրա սկսեց լիաթոք ծիծաղել, իսկ մենք երկուսով՝ իր ծիծաղելու վրա։

-Նայի, էս կլոր ա, կլոր,- ձեռքերով կլոր է ցույց տալիս,- էս էլ քառակուսի ա։

-Կարծում եմ՝ չի հասկանում,- հազիվ ծիծաղը զսպելով ասաց Գ-ն։

-Լավ գործ եք անում, երեխեք ջան, տարեք, ցույց տվեք, պատմեք ամեն ինչ։ Տղա ջան, բա քանի՞ տարեկան ես։

-Գըսաներգու։

-Հա՞յ ես։

-Ֆրանսահայ։

-Հա, ես միանգամից հասկացա, որ հայ ա։

-Որտեղի՞ց հասկացաք։

-Գանգի ձևից, հայերի գանգը միշտ տարբերվել ա աշխարհի մնացած ազգերի գանգից։

Խոսակցությունը գնալով էլ ավելի տարօրինակ էր դառնում․ Խավիարը, ով գրեթե բան չէր հասկանում, և ես ու Գ-ն, «լուրջ» դեմքերով և հազիվ ծիծաղները զսպելով, փորձում էինք հասկանալ վարորդի ասածը։

-Հայերի գանգի ոսկորները զույգով են, ամեն մեկից երկու հատ կա, իսկ մնացած ազգերինը մի-մի հատով ա։ Թարգմանեք էս իրան, անպայման թարգմանեք։

Զվարճալի էր տեսնել այս ամենը լսող օսթեոպատի դեմքը։ Իսկ պապին չէր հանձնվում․

-Մի ճապոնացի ալպինիստ էր եկել Հայաստան, Արագածի ստորոտներում գանգ էր գտել ու տարել էր հետը Ճապոնիա՝ ուսումնասիրելու։ Հետո պարզվեց՝ հայի գանգ էր։ Թարգմանեք դե էսքանը իրան։

-Բա հետո՞,- հարցրեց պատմության կուլմինացիային սպասող Խավիարը։

-Այսքանը։

Ավաղ, ճապոնացու մասին պատմությունն ավարտվեց առանց կուլմինացիայի։

-Ըհը, երեխեք ջան, հասանք։ Էս Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցին ա։ Սենց ուղիղ կգնաք, երկրորդ խաչմերուկից կթեքվեք ձախ, Էջմիածինը կտեսնեք ու Սուրբ Գայանեն։

Արևն այստեղ ավելի ուժեղ էր այրում ինձ ու Գ-ին՝ կրկին անտեսելով Խավիարին։ Էջմիածնի գրեթե բոլոր ցայտաղբյուրներից ջուր ենք խմել և հասցրել միմյանց ջրել, գոնե մի փոքր հովանալու համար։ Չխուսափեցի նաև այս երկուսի վեճերից․ ինչ մեկ տարի առաջ, ինչ հիմա, կատակով, բայց մեծ խանդավառությամբ միմյանց «ավանակ, հիմար և տզրուկ» էին անվանում, իսկ ես էլ պետք է դատեի, թե ով է այդ մենամարտի հաղթողը։ Այս ամենից հետո լեզուս էլ չի պտտվում մեզ մեծ մարդ անվանել։

Սուրբ Գայանեի եկեղեցին այդքան էլ մոտ չէր, որքան նկարագրում էր վարորդը, դե, համենայնդեպս, երեքս այդպես չէինք կարծում։ Նույնիսկ քամին էր տաք և այրող։ Որպեսզի չկորչեինք, օգտվում էինք նավիգատորից, բայց ինքներս մեզ և քարտեզին լիովին չվստահելով՝ խաչմերուկը մեկ անցորդներից ճանապարհ էինք հարցնում։ Վերջապես հասանք Էջմիածնի Մայր տաճարին, որը մինչև 2020 թվականը վերանորոգվելու է։ Եվ չնայած նրան, որ վանքը ամբողջովին շրջապատված էր ամրացնող կառույցով և շինարարական մեքենաներով, զբոսաշրջիկները, միևնույնն է, այն նկարում և նկարվում էին դրա մոտ՝ ապշելով կառույցի գեղեցկությունից։

Սուրբ Գայանե եկեղեցին արդեն երևում էր, բայց դեռ երկար պետք է քայլեինք։

Ում համար լավ, իսկ ում համար վատ ժամանակ էինք ընտրել այստեղ գալու համար․ հարսանիքների և կնունքների սեզոն էր։ Ամենուրեք գետնին վարդի թերթիկներ էին, վիդեո և լուսանկարիչներ, անհարմար զգեստներով կանայք, այս շոգին ստիպված կոստյում հագած տղամարդիկ, մեքենաներ և այլ հարսանեկան արարողության համար անհրաժեշտ ատրիբուտներ։

Պարզվեց՝ Խավիարը բավականին ամաչկոտ երիտասարդ է, և հրաժարվեց այսքան մարդկանց հետ միասին ներս մտնել եկեղեցի։

-Սպասենք գնան, նոր,- ասաց նա։

Եվ այսպես՝ ես, Գ-ն և Խավիարը նստած էինք եկեղեցու բակում և նայում այդ խառնաշփոթին, որը հարսանիք է կոչվում, երբ մեր ուղղությամբ քայլեց հարսանեկան զույգն ու լուսանկարիչը։ Տեսարանը նոր էր միայն Խավիարի համար։ Մանկական հետաքրքրությամբ էր նայում այս ամենին, մենք էլ կատակում էինք, որ ամեն ինչ կանենք, որ իր հարսանիքն էլ այսպես անցնի։

-Ժողովուրդ պատրա՞ստ եք։ Հաշվում եմ մինչև երեքը ու աղունիկներին թռցնում եք։ Մեկ, երկու, երեք․․․

Չորս, հինգ, վեց, անձրև սկսվեց։ Եվ եթե հարսն անհանգստանում էր իր սանրվածքի համար, ապա ես ու Գ-ն միայն ուրախացանք անձրևի սառը կաթիլներից։

-Ֆրանսիայում ասում են, որ եթե հարսանիքին անձրև է գալիս, ուրեմն երջանիկ եք լինելու (mariage pluvieux, mariage heureux)։

Խավիարի այս խոսքերի վրա սկսվեց աննկարագրելի ուժեղ փոթորիկ, և մինչև հասցրինք վազել դեպի եկեղեցի, երեքով լրիվ թրջվել էինք։ Սակայն իմ ու Գ-ի ուրախությունը կարճ տևեց․ անձրևի ավարտվելուն պես դուրս եկավ արևն, ու գետնից սկսեց գոլորշի բարձրանալ՝ կրկին այրելով ամեն ինչ՝ բացի Խավիարից։

Տուն գնալու ժամանակն էր արդեն։ Նորից դիմեցինք տեղացիների օգնությանը և գտանք տաքսիների կայանման վայրը։ Արդեն Երևանի ճանապարհին ենք։

Պլանավորածից լրիվ տարբերվող օր անցկացրինք, այրվեցինք, ունեցանք լոլիկի նմանվող դեմքեր, ջրվեցինք, չորացանք, նորից ջրվեցինք, ծիծաղացինք ինքներս մեզ վրա։ Այս օրվանից հուշ մնացին միայն իմ ու Գ-ի այրված դեմքերը և Խավիարի ֆեյսբուքյան էջի նոր գլխավոր նկարը։

Հիշողություններ քառօրյա պատերազմից

Ապրիլյան քառօրյա մարտերի մասնակից, Գեղարքունիքի մարզի Կարմիրգյուղ գյուղի բնակիչ Գարիկ Ամիրյանը բանակ զորակոչվել է 2016 թվականի հունվարի 18-ին։ Ծառայել է Մատաղիսում՝ կրտսեր սերժանտ կոչումով։ Քառօրյա պատերազմի սկզբից մինչև ավարտը եղել է նախ Մատաղիսի, ապա Թալիշի դիրքերում։

-Ապրիլի 1-ի գիշերը` ժամը մոտ 2:30-ին, Թալիշում սկսվեցին կրակոցները,- պատմում է Գարիկը,- ապրիլի 2-ին զորամասից մեզ տարան թաքստոցներ, երկու օր հետո, գիշերով, թշնամու համար աննկատ, կարճ ճանապարհներով գնացինք Թալիշ, որտեղ երկրորդ գծում պաշտպանությունն իրականացնելուց բացի՝ նաև առաջին գծում ինժեներական աշխատանքներ ենք կատարել։ Ռմբակոծվում էին հրամանատարական շենքերը, մեր թաքստոցները, ուսումնական գումարտակը, բատալյոնները։ Առաջին օրվանից մեզ միացան կամավորները, որոնց թվում նաև գավառցիներ էին։ Սկզբում բոլորս խուճապահար էինք, վախենում էինք, որովհետև մեր ապրելու հավանականությունը գրեթե 20% էր, ու երբ հասկանում ես, որ գուցե մեռնես, միշտ գերադասում ես առանց վախենալու մեռնել։ Մահը հանկարծակի է գալիս, անկոչ հյուրի նման գալիս է ու հաճախ տանում մտերիմ դարձած զինակից ընկերներիդ, և ամեն անգամ նման դեպքեր հիշելիս՝ ակամա շունչդ կտրվում է, իսկ ողջ ընթացքում քեզ ուղեկցող տագնապն ու գիտակցումը, որ քեզ տանը սպասում են, ստիպում են ամեն գնով ապրել։

-Երբ լուրերով լսեցինք, որ հայ-ադրբեջանական սահմանում լարված իրավիճակ է, ես ու ամուսինս տեղներս չէինք գտնում,- ասում է Գարիկի մայրը,- ամեն րոպե համացանցով հետևում էինք դեպքերի զարգացմանը։ Ամուսինս սկզբում ուզում էր կամավորների հետ Ղարաբաղ գնալ, բայց համոզեցինք, որ մնա ու պետք եղած դեպքում անհրաժեշտ իրեր հասցնի։ Քառօրյա պատերազմի ընթացքում սպաները իրենց հեռախոսներով թույլատրում էին հաճախակի զանգել տուն։ Զրույցների ժամանակ ամուսինս գլխի ընկավ, որ ջրի պակասություն կա, ու որոշեց ջուր հասցնել։

Հիշողություններով տարված` Գարիկը շարունակում է.

-Քանի որ ամբողջ օրը թշնամին կրակում էր, մեքենաներով ջուր, սնունդ հաջողվում էր միայն գիշերվա ընթացքում հասցնել։ Իսկ մեկ մեքենայով բերված ջուրը պետք էր բաժանել 4 վաշտերի միջև։ Օրվա ընթացքում մեկ բաժակ ջրով բավարարվում էինք։ Փոքր տարիքում պապիցս սովորել էի, որ փշի որոշ տեսակներ, դորդոփի թուփը իր մեջ ջուր է պարունակում, և ուտելով՝ կարող ես ծարավը հագեցնել, այդ կերպ փորձեցինք ես ու ընկերներս, իսկ քաղաքներից եկած զինվորները հրաժարվեցին՝ վախենալով թունավորվել։

Ապրիլի 2-ին վիրավորվել էր մեր բուժակը, ու վիրավորներ ունենալու դեպքում մեկս մյուսին մեր իմացածի չափով առաջին օգնություն էինք ցույց տալիս։ Քանի որ մայրս բուժքույր է, ես բավականին լավ եմ տիրապետում առաջին բուժօգնության կանոններին։ Նման դեպքերում հասկանում ես, որ մարդասիրությունն ու հայրենասիրությունը միշտ փոխկապակցված են։

Ծառայությունն ավարտելուց հետո Գարիկ Ամիրյանը կրթությունը շարունակում է ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտում, սակայն ի տարբերություն իր մարտական ընկերներից շատերի՝ չի օգտվում քառօրյայի մասնակիցներին տրված ուսման վարձի 50% զեղչման արտոնություններից, քանի որ նրա զինգրքույկում մարտական հերթապահությունից բացի՝ նշված չէ քառօրյայի մասնակցի կարգավիճակը։

Գարիկը կարծում է, որ հայրենասիրությունը երեխայի մեջ պետք է սերմանվի շատ վաղ հասակից, որպեսզի տարիներ հետո հայրենիքի պաշտանությունը ոչ թե պարտականություն, այլ փոքր ներդրում համարի իր հայրենիքի հզորացման գործում։

hayk qalantaryan

Հին արահետներով

Ողջույն: Արդեն 5-րդ ամիսն է, ինչ ուսումս շարունակում եմ Գերմանիայում ու վերջապես հավաքեցի համարձակություն, որ ինքս ինձ հետ անկեղծանալուց ու մտքերիս մեջ իմ զգացումները դաջելուց բացի՝ անկեղծանամ նաև գրելով՝ առանց վախենալու, որ կսխալվեմ ինքնաարտահայտման անթափանց դրսևորումների մեջ ու կմնամ չհասկացված (կամ էլ` չկարդացված) մի թղթակից կամ կոչենք այնպես, ինչպես որ կկամենանք:

Գիտակցական տարիքից սկսած՝ ինքս ինձ ուժեղ դարձնելուց ու ինքնատրամադրումից, որ ես պետք է միշտ լինեմ ամուր ու անհողդողդ ինքնադրսևորման ու պայքարների բոլոր ասպարեզներում՝ ես Հայաստանից դուրս գալուց ընդամենը շաբաթներ անց պարտվեցի: Ես պարտվեցի ոչ թե այն բանի համար, որ ես չկարողացա հաղթահարել կարոտս ու մենակության հետ ճանապարհ ընկա, այլ որովհետև իմ՝ տարիների պայքարը ինքնաամրապնդման համար մի րոպեում ոչնչացավ ու ես հասկացա, որ զրոյից սկսել է պետք…

Երբեք չեմ վախեցել զրոյից սկսելուց, բայց էստեղ ինձ պետք էր նախ զրոյին մոտենալ մինուսների կողմից, այնուհետև շարունակել շարժս դրականների առանցքով: Ես կարող եմ ժամերով խոսել դրսում լինելու ուրախ ու անմոռաց հավես օրերից, կարծում եմ՝ դա բոլորն էլ գիտեն ու պատկերացնում են, բայց քչերն են փորձում պատկերացնել մարդկանց իրական «ես»-ի տատանումները, երբ նրանք հեռու են ամեն ինչից:

Բարևիդ բարև ասող չկա, «հալլո», «հելլո», «հայ» բառերն են, որոնք շպրտվում են երեսիդ՝ հիշեցնելով, որ դու քո մայրենիով չես խոսում հիմա: Հայերի ու ընկերներիդ ջերմ ու հոգատար դեմքերը փոխարինվում են սառած հայացքներով, որոնք երբմեն-երբեմն նույնիսկ թքած ունեն քո եղելության վրա: Ամեն անգամ «Հայկ» կանչելուց հետո լեզվիդ ծայրին ակնթարթում փոշիանում է «հա ջան» պատասխանը, որովհետև որքան էլ բացատրես իմաստն ու հոգին էդ բառի, տեղ ես հասցնելու լոկ ճմրթված թարգմանությունը… Ոչինչ ավելին…

Երեկոյան քայլում ես փողոցներով, ու ամեն մի տան պատուհաններից ատացոլվում է հեռուստացույցի լույսը, մարդիկ վազելով մտնում են տուն՝ մի բաժակ տաք թեյով տաքանալու՝ նստելով իրենց ամենասիրելի բազմոցին ու վայելելով տան մեջ եղած ջերմությունը:

Օրերը տաքանում են։ Երևի թե շուրջդ ամեն ինչ փոխվում է, ու քո աչքերին տեսանելի փոփոխությունը զուտ իրողության ըմբռնում է՝ առանց որևէ զգացմունքների, որովհետև դու շարունակում ես քայլել ու քայլել… Տան այգիներում երևի թե ամբողջ գերդաստանով հավաքված են ու վայելում են զով երեկոները՝ գերմանական գարեջրով ու շոկոլադներով, ընկերներով քայլում են փողոցներով ու իրար աչքերով հասկացնում, որ իրենք ընկերներն են հավեժության, իսկ դու հավաքում ես մատներդ ու սկսում ճանկռել ինքդ քեզ, վախենում ինքնախոստովանումից ու ներսից գոռում ու փորձում գտնել պատասխանը հարցի…

Որտե՞ղ փնտրեմ։

Պատասխանը գիտեմ բոլորից լավ։

3500 կիլոմետր…

Էս էն ճշմարտություններից ամենաազդեցիկն ու կարևորն ա, որը սովորել եմ էստեղ։ Էս ճշմարտությունը՝ թաթախված ջահելական բոլոր զգացումներով։

Բայց ես հատել եմ զրոյի սահմանը ու դրականի մեջ եզրագծել ոտնահետքերս։