Կիրակնօրյա ընթերցանություն խորագրի արխիվներ

goharpetrsoyanervn

Կրակս հանգչում է

Կրակս հանգչում է,
Մի կտոր կյանք տուր.
Հերիք է ծխա օրս վերջին,
Արդեն խեղդվում եմ բացակայությունիցդ։
Սիրում ես նստել ու վրաս նայել,
Տեսնես՝ մխում եմ ու անվերջ մխում,
Եվ չես էլ ուզում մեկ բաժակ ջրով
Հանգիստ բերել իմ այրվող մարմնին։
Աչքերումդ խավարներ կան,
Որ դիվային էակների բար են դարձել։
Մի սպիտակ լույս ճառագայթի խավարներիդ սև պատերին՝
Տեսնես ստվերս կողքիդ կանգնած ու վերջ դնես արհամարհանքին։
Տե՛ս, մխում եմ ու ծուխ դառնում,
Խիղճդ սատանի բաժի՞ն դարձավ.
Ափսոսում ես մի սառը ջուր լցնել վրաս,
Այլ ցանում ես, որ լա՜վ ցավի, մի լա՜վ տանջվեմ,
Նայես մոխրիս ու լիանաս,
Ինձ չհիշած լոկ մոռանաս։
Եվ չես ուզում մի կտոր կյանք վրաս գցես,
Հաճելի է քեզ ցավը իմ.
Խավարները այդ աչքերիդ լցվեն ծխով, ինձ չտեսնեն,
Ու փոթորկվեն, լա՜վ փոթորկվեն մոխրիս վրա…

***

Մանկությունս լալիս է մի խենթ կարոտով

Ուզում եմ պատմել կարոտիս մասին,
Որ երազանքիս ճանապարհներին
Հանկարծ կորցրի ընկնող աստղի պես,
Եվ տողերումս պահել ուզեցի:

Աշնան մեգի մեջ խամրեց պատկերը,
Թառամած վարդի պես գլուխը թեքեց,
Առանց մի վերջին մնաս բարովի
Մեր ճամփան երկար հանկարծ բաժանվեց:

Ավարտվեց կյանքիս մանկությունը այդ՝
Երկինք ճախրելով տանս պատերից,
Չորացավ ծաղիկս… հեռացավ անդարձ՝
Մանկությանս ձեռքն ամուր բռնելով:

Հոգիս լցվել է լոկ դատարկությամբ,
Քամին՝ պատվել խնկի թունդ բույրով,
Տանս դատարկված այն անկյուններում
Մանկությունս լալիս է մի խենթ կարոտով:

Ծխե՛լ եմ ուզում… հարբե՛լ… խելագարվե՛լ…
Կրակայրիչս վառվել չի ուզում, գինին՝ հարբեցնել,
Խելագարվել էլ չկարողացա.
Կյանքում կրկնակի ոչինչ չի լինում:

goharpetrsoyanervn

Ապրելը դարձել է մի բաժակ օդ

Ապրելը դարձել է մի բաժակ օդ,
Հեշտ է ու դյուրին շնչելը միայն,
Խմել մի սափոր գինի ու հարբել,
Մոռանալ որ կա և՛ սեր, և՛ պատրանք։
Նայել հայելու մեջ ու հայելի դառնալ
Բոլորի համար, բոլորի նման,
Միայն նմանվել, սահմանափակել
Եվ զգո՜ւյշ կոտրվել բոլորի առաջ։
Շնչել-արտաշնչել, ծնվել ու մեռնել,
Կանգառից կանգառ մտովի վազել ու դոփել տեղում.
Կյանքը գնում է իր մեղմ ընթացքով,
Իսկ դու էլ շտապում դեպի ապագա
Ու դառնում անցյալ՝ ներկան չապրելով։
Ու դու էլ մի մարդ քո ողջ բնույթով,
Դատապարտված լոկ խամաճիկության,
Հեռանում ես քո ստեղծածից անգամ,
Դադարում լինել այն, ինչ ծնվել ես, կաս։
Եվ քո աստվածն էլ վախում է անգամ՝
Իջնի ու կանգնի քեզ դեմ հանդիման,
Նայի աչքերիդ ու չսարսափի,
Եվ չի էլ իջնի. կխաչեք նորից։
Փշրվում են հայելիները քո խոր աչքերի,
Որ տեսնես կյանքը՝ քեզանից այն կողմ,
Որ չնմանվես ու չստրկացնես քո նման մեկին,
Որ չկործանես ու խաչին չհանես
Քեզ, քո ստեղծողին ու քեզ խաբողին…

***

Ես չունեմ ոչինչ այլևս կորցնելու

Ես չունեմ թագ՝ թագավորելու
և չեմ էլ ուզում լինել թագավոր,
Բայց դուք էլ չունեք աստվածային ուժ՝
ինձնից իմ կյանքը խլել, տանելու:

Ես չունեմ զենքեր՝ մարմիններ խոցելու
և չեմ էլ ուզում լինել մարդասպան,
Բայց դուք էլ չունեք սուր խոսք ձեր լեզվում՝
հոգիս խոցելու, կոտրելու համար:

Ես չունեմ թևեր՝ երկինք ճախրելու
և չեմ էլ ուզում լինել հրեշտակ,
Բայց դուք էլ չունեք աղոթք ձեր հոգում՝
իմ ճամփան երկար կտրելու համար:

Ես չունեմ թմրանյութ՝ օդերում սավառնելու
և չեմ էլ ուզում լինել թմրամոլ,
Բայց դուք էլ չեք անցել փշոտ ճամփեքով
իմ անցած ուղին քննադատելու համար:

Ես չունեմ ոչինչ այլևս կորցնելու
և չեմ էլ ուզում կորցնել կրկին,
Բայց դուք էլ չունեք կարևորություն
և չեք էլ լինի կորուստ աշխարհին:

Ես ունեմ լուսին՝ երկնքում պահած
որ լուսացնում է մութ գիշերներն իմ,
Իսկ դուք գեթ մի աստղի ընկնել չտեսաք
և կարոտ դարձաք երազանքներին:

Ես ունեմ տիեզերք իմ հոգու խորքում
որ աստղաբույլերի թաքստոց է դարձել,
Իսկ դուք էլ հավերժ սև խոռոչներում
տիեզերք տեսնել եք անվերջ տենչացել:

sona mkhitaryan

Նամակ՝ քեզ

Վերջերս 17-ը «Տարվա մարդը» խորագրով մրցույթ էր հայտարարել, որին չմասնակցեցի՝ չկողմնորոշվելու պատճառով։ Ես գրում եմ հիմա մեկի մասին, ով եղել է իմ 2019-ի տարվա մարդը, ներկայիս 2020-ինը ու լինելու է իմ գալիք բոլոր տարիներինը։

Բարև, նորից կամ կրկին։ Երբ երկու հարազատ մարդիկ հանգամանքների բերումով հայտնվում են օվկիանոսի երկու տարբեր կողմերում և միմյանց հրաժեշտ են տալիս՝ մի օր կրկին հանդիպելու պայմանով, ուրեմն ինչ-որ բան դեռևս լավ է։ Առանց քեզ բացվող ամեն նոր օրվա հետ ինչ-որ բան փոխվում է ներսումս։ Չէ՜, դեպի լավը, դրականը։ Մարդիկ հայտնվում են քո կյանքում ինչ-որ նպատակ հետապնդելով, ու նման մարդիկ քեզ փոխելու հատկություն ունեն։ Դու սկսում ես շատ ավելին հասկանալ ու գնահատել, քան մինչ այդ։ Քեզ զգում ես մի պլաստիլին՝ երեխայի ձեռքում, ընդ որում՝ այդ երեխան հենց դու ես, ու սկսում ես պատկեր ստանալ։ Սկսում ես քեզ խմորի պես հունցել, իսկ լավ խմորի համար անհրաժեշտ է մի քիչ թթխմոր, որը քեզ տալիս է նա։

Ես բազմիցս ինչ-որ տողերով փորձել եմ բացատրել քո կարևորությունը, իսկ հիմա՝ օվկիանոսից այս կողմ բառեր գտնելու հարցում դժվարանում եմ։

Ինչ-որ տեղ կարդացել եմ, որ կարևոր մարդկանց մասին չեն բարձրաձայնում, բայց ես ուզում եմ բոլորին պատմել քո՝ այդքան խելացի տեսակի մասին, ուզում եմ փողոցում քայլող անծանոթներին մոտենալ ու պատմել քո նախասիրությունների մասին, ընկերներիս ուզում եմ ասել այն արտահայտությունները, որոնք միայն դու ես ասում։

Ես երջանիկ եմ այս տողերը գրելու համար, և գիտե՞ս՝ դու կարող ես ուղղակի լինել։ Հեռու, մոտիկ, բայց լինել։

Գիշերային թռչուններ

Թուրմուդ Հաուգենը ծնվել է 1945 թվականին Նորվեգիայի Տրիսիլ քաղաքում: Նա ավարտել է Օսլոյի համալսարանի համեմատական գրականագիտության և արվեստի պատմության բաժանմունքը: Երկար տարիներ աշխատել է հանրահայտ նորվեգացի նկարիչ Մունկի թանգարանում, իսկ հետո դարձավ գրող և թարգմանիչ: Հաուգենը գրում է երեխաների համար, սակայն ոչ այնպես, ինչպես սովոր ենք պատկերացնել: Նրան հետաքրքրում է մանկան հոգեբանությունը, նրա ներաշխարհը, և ամենակարևորը՝ հույզերը: Կարեկցանքով և ըմբռնումով է Հաուգենը գրում երեխաների և մեծահասակների մասին, երազում մի այնպիսի աշխարհի մասին, որտեղ կարող են միմյանց վստահել և զարգացնել իրենց ունակությունները: Հաճախ դա անհնար է, քանի որ ոչ ոք ի զորու չէ ինչ-որ բան փոխելու: 

«Ես նստում եմ գրելու երեխաների համար, բայց միևնույն ժամանակ նաև մեծահասակների: Մանկությունը միակ վայրն է, որտեղ կարող են հանդիպել իրար մեծերն ու երեխաները: 

Մենք բոլորս երեխաներ ենք եղել, և բոլորս կապված ենք մանկության հետ: Եթե մենք մեր մեջ բավականաչափ ուժ ենք գտնում ընդառաջ գնալու մեր մանկությանը, դա նշանակում է, որ մեր սրտում ցավ ենք զգում, հոգում՝ թախիծ և ավելի լավ կյանք երազանք»:

Վախ, անվստահություն, մերժվածություն, ճնշվածություն՝ ահա այն հիմնական ուղղությունները, որոնք տեղ են գտել նրա ստեղծագործություններում: Մեծահասակների խնդիրները ցավ են պատճառում երեխաներին: Նրանք տեսնում են այն ամենը, ինչը փորձում են ծածուկ պահել երեխաներից, նրանք զգում են կեղծիքը, թեպետ չեն հասկանում պատճառները: Երեխաներին տիրում է սարսափը և անվստահությունը, երբ մեծահասակները, փորձելով խնայել երեխաներին, թաքցնում են նրանցից իրենց անհաջողություններն ու հոգսերը, դրանով իսկ ավելի խորացնելով անջրպետը և զրկելով երեխաներին մեծերին հասկանալու ամենափոքր հնարավորությունից:

Հաուգենի գրքերը զուսպ են, կենտրոնացած երեխայի ներքնաշխարհի վրա, գրված են պարզ լեզվով և հեշտ են կարդացվում: Նրա գրքերը արժեքավոր են ոչ թե նրանով, թե ինչ են արտահայտում բառերով, այլ թե ինչ է թաքնված բառերի հետևում:

Ցավոք, Հաուգենի գրքերից և ոչ մեկը մինչ այսօր հայերեն չի թարգմանվել: Ձեզ ենք ներկայացնում մի հատված նրա «Գիշերային թռչուններ» վեպից` հուսալով մի օր տեսնել այն ձեր սեղանին:

 

Թուրմուդ Հաուգեն

Գիշերային թռչուններ

-Ճիշտ եմ ասում,-ասաց Յուակիմը,- Սառան իր աչքով է տեսել:

Սառան, Ռոգերը, Թոմին, Յուլիան և Թորան կանգնել էին դարպասների առաջ:

Ռոգերն արդեն լսել էր մարդասպանի մասին, սակայն այնքան էլ չէր հավատում քրոջը:

-Ես երբեք սուտ չեմ խոսում,-ասաց Սառան,- ես իմ աչքերով եմ տեսել նրան:

-Էդ դեպքում գնա և բեր նրան այստեղ,-հրամայեց Ռոգերը:

-Չեմ գնա:

-Ինչո՞ւ չես գնա,-հետաքրքրվեց Ռոգերը:

-Հենց էդպես,-կտրուկ ասաց Սառան:

Ռոգերը շուրջը նայեց:

-Այդ դեպքում Յուակիմը կգնա: Սա նրանց նկուղն է:

-Ճիշտ է,-միաբերան որոշեցին նրանք,-Թող Յուակիմը գնա, սա նրանց նկուղն է…

Բայց Յուակիմը չէր ուզում նկուղ իջնել:

-Նկուղն իմը չէ,-առարկեց նա,-ես ոչ մի անգամ նկուղում չեմ եղել:

-Դե հիմա կմտնես, ճիշտ ժամանակն է,-ասաց Թոմին:

Թոմին ու Ռոգերը բռնեցին Յուակիմի թևերից ու քարշ տվեցին նկուղի դռան մոտ:

Յուակիմը ինչքան ուժ ուներ, դիմադրում էր: Բայց ամեն ինչ զուր էր: Մյուսները գալիս էին իր հետևից ու հրում մեջքից:

Վերջապես հայտնվեցին մուտքում:

-Նկուղի դռան բանալին ունե՞ս,-հարցրեց Թոմին:

Յուակիմը տարուբերեց գլուխը:

-Խաբում է,-ասաց Սառան,-մուտքի դռան բանալին համընկնում է նկուղի դռան փականին:

-Ի՞նչ ես կանգնել, դե գնա,-կարգադրեց Ռոգերը,-Եվ մեզ ապացույցներ բեր, որ մարդասպանն այնտեղ է:

Յուակիմը չէր կարող նկուղ մտնել: Վախից արցունքները ողողեցին դեմքը, միևնույն ժամանակ էլ թրջեց տակը:

Ինքը դեռ նկուղի դռանը չհասած վախից կմեռնի:

Սառան նայեց նրան և այնպես շշնջաց, որ բոլորը լսեն:

-Մեզ արնաշաղախ մի բան բեր: Մենք պետք է համոզվենք, որ մարդասպանը նկուղում է թաքնվում:

-Չմոռանաս սպանվածի ձեռքն էլ բերել,-ավելացրեց Թոմին:

-Կամ էլ նրա գլուխը,-աչքերը փայլեցնելով շշնջաց Ռոգերը:

Տորան բռնեց Յուլիայի ձեռքից ու կպավ ընկերուհուն:

-Ես շատ երկար սպասեցի, որ նա դուրս գա,-կամացուկ ասաց Սառան,-հենց այստեղ կանգնած: Շատ, շատ երկար: Սպասումից արդեն նվաղել էի: Բայց ես գիտեի, որ ի վերջո մարդասպանը դուրս կգա, որպեսզի տեսնի, թե ով է նկուղի մոտ կանգնած իրեն հետևում:

Սառան ավելի ցածրացրեց ձայնը: Ռոգերը հրեց Յուակիմին, և վերջինս բոլորից երկու քայլ առաջ անցավ:

-Վերջապես դուռը դանդաղ բացվեց,-շշնջաց Սառան,-Դուռը ճռռում էր, և ասես չէր ուզում բացվել: Դռան ճեղքը գնալով ավելի ու ավելի էր մեծանում:

Յուակիմի մեջքով սառը դող անցավ: Տորան կամացուկ ծիծաղում էր:

-Եվ ահա,-շարունակեց Սառան,- դռների միջից դուրս ցցվեց գլուխը: Հատակին ստվեր ընկավ…

Այդքանից ավել նա ոչինչ չհասցրեց ասել:

Բոլորը քարացել էին և աչքները չռած նայում էին:

Որովհետև նկուղի դուռն իսկապես էլ սկսեց դանդաղ բացվել: Դուռը կամաց ճռճռում էր, սակայն բացվում էր: Աստիճանաբար դռան ճեղքն ավելի ու ավելի էր մեծանում: Վերջապես հատակին մեկի ստվերն ընկավ, և դռան արանքից դուրս ցցվեց ինչ-որ մեկի գլուխը:

Ստվերը…

Ինչ-որ մեկը սարսափից ճչաց, այնուհետև բոլորը միասին սկսեցին բղավել: Եվ Սառան, և Յուլիան, և Տորան, և Ռոգերը, և Թոմին:

Յուակիմը չէր բղավում: Նա բացել էր բերանը, սակայն ոչ մի ձայն չէր լսվում: Ու բոլորը միասին լեղապատառ սկսեցին վազել, իրար հրմշտելով, փորձելով իրարից առաջ անցնել: Նրանք լռվեցին դռների մեջ, որովհետև ամեն մեկն ուզում էր ինքն առաջինը դուրս պրծնել:

Միայն Յուակիմը տեղից չշարժվեց: Նա քարացել էր: Թվում էր, թե ոտքերը թաղվել ու աճել են հատակի մեջ:

Հեկեկոցը սեղմվել էր կոկորդում: «Հիմա ես կմեռնեմ»,- մտածեց նա:

-Այս ի՞նչ աղմուկ-աղաղակ եք բարձրացրել այստեղ,-զայրացած ձայնով հարցրեց ստվերը:

Նա խիստ հայացքով նայեց Յուակիմին: Կառլսենն էր:

-Սա… Սա…. Դո՞ւք եք,-կակազելով հարցրեց Յուակիմը,- և տղայի ոտքերն իսկույն պոկվեցին հատակից: Առաջին անգամ Յուակիմն անչափ ուրախացավ Կառլսենին տեսնելով:

-Դուք… Դուք նկուղում մարդասպան տեսե՞լ եք,- հարցրեց Յուակիմը:

Կառլսենը թավ հոնքերի տակից հայացք նետեց Յուակիմի վրա:

-Ի՞նչ մարդասպան,-զարմացավ նա,-ի՞նչ անհեթեթ բաներ ես ասում: Նկուղում բացի ինձնից ոչ ոք չկար:

Յուակիմը աչքը չէր կարողանում նրանից կտրել:

-Նման բաների մասին սուտ չեն խոսում: Դա շատ լուրջ մեղադրանք է,-ասաց Կառլսենը,-Չէ, դուք միայն լսեք, թե ինչեր է դուրս տալիս այս տղան… Մարդասպան: Այն էլ մեր նկուղում,- Կառլսենը փնչացրեց և աստիճաններով վեր բարձրացավ:

Յուակիմը մենակ մնաց: Նա փակել էր աչքերը: Կյանքում այսքան երջանիկ չէր եղել:

Սառան սուտ էր խոսել: Եվ ոնց էլ լեզուն պտտվել է: Բայց Յուակիմի անդրավարտիքը միևնույն է, թաց էր: Նա ամաչում էր այդ տեսքով տուն գնալ, բայց մայրիկը ոչինչ չհարցրեց: Նա հասկացավ, որ ավելի լավ է ձևացնել, թե բան չի պատահել:

astghik hunanyan

Անկապ նյութ

Բարև։ Եթե դեմքս մոռացել ես, ոչինչ։ Բայց էլ չկրկնվի։

Հենց հիմա դու «հառ ես եղել» տիեզերքի ամենածույլ մարդուն, դրա համար էլ կարդալու ես մի նյութ, որը գրվել է ու պիտի ուղարկվեր ամռանը։ Կարող ես անգամ չկարդալ էլ, անիմաստ նյութ է (եթե իհարկե չի հետաքրքրում, թե որն է հավի ձվի ենթակճեպի ու կճեպի արանքում գտնվող փոքրիկ օդախորշի կենսաբանական նշանակությունը)։

Բրիտանացի գիտնականները պնդում են՝ եթե սոց. կայքերում բավականին ակտիվ, ամեն ֆստըֆլուշկայի արձագանքող աղջիկը (այստեղ կարող է լինել քո նախընտրած սեռը) դարձել է պասիվ օգտատեր, ու մինչև անգամ չի էլ մտածում․ «մի բան պոստեմ, մարդիկ իմանան՝ սաղ եմ», ուրեմն արդեն երջանիկ է, գտել է իր կեսին։ Կամ էլ ձիուկի պես սովորում է։ Ձիուկը ո՞րն ա, կարգին նժույգի պես էլ սովորում եմ։ Լա՜վ, իյա։

Մի խոսքով՝ ամեն հիմարության վերաբերյալ համացանցում հեղինակային կարծիք չեմ հայտնում միմիայն այն պատճառով, որ պարապում եմ հայոց լեզու, անգլերեն, կենսաբանություն։

Ինչպես միշտ երկար ու լիքը բառերով գրված նախադասություններիցս երևի հասկացաք, որ լեզվիս հարցն առաջ չի գնացել։ Միայն թե հիմա կարող եմ ասել, թե էդ ապուշ նախադասությունների մեջ քանի չափ ու քանակի մակբայ եմ անտեղի օգտագործել։ Էն ժամանակ չէի կարող։ Հա, մեկ էլ հարաբերական դերանվան «որ»-ը արդեն տարբերում եմ շաղկապի «որ»-ից։ Բա դո՞ւ։

Հենց նոր ուսուցչիս՝ գյուղում գտնվող տնից եմ գալիս։ Դե ոտքով եմ գնում, մի քանի կիլոմետր հազիվ լինի ճանապարհը։ Ինձ ճանաչողները գիտեն, որ խելագարվում եմ գյուղի հանգստության ու ներդաշնակության համար, բայց էս մեր գյուղի ճամփին մի թաղամաս կա՝ մինչև անցնում ես, հոգիդ Աստծուն ես հանձնում. ողջ ճամփան թարմ, մխացող թրիքով է բուրում (ի դեպ՝ կմեռնեմ, թե չնշեմ՝ էս հայերը վառելու «մանյակ» են, զգացե՞լ եք, ամռանը գոմաղբ են վառում, աշնանը՝ տերև, իսկ կլոր տարի՝ իրենցից տարբերվողներին…)։

Ու երբ Ռամշթայն լսելով, գոմաղբի հոտը հաղթահարելով անցնում ես էդ գրողի տարած թաղամասը՝ պիտի առնվազն երեք անգամ շնորհակալություն հայտնես Աստծուն, որ 5 րոպե քիթդ փակ կարողացել ես քայլել ու չես սատկել հենց էնտեղ։ Էդքան չարչարանքից հետո ինքդ քեզ գովելու համար մոտակա ծառից մի փեշ շլոր ես քաղում ու սկսում ուտելով գնալ։ Ճաշակում ես առաջինը՝ կես որդի հետ միասին։ Արագ-արագ բերանիդ պարունակությունը դուրս ես հանում, հետո հիշում ռեգեներացիայի մասին։ Թու՜հ։

Ուսուցչիս տունն իսկական դրախտ է, 18-19-րդ դարերի մեծահարուստի տուն ոնց որ լինի («թոբաթե» գիտեմ էդ դարերում մեծահարուստի տունը ոնցն ա եղել)։ Լողավազան, բիլիարդ, մեծ պարտեզ, տրոպիկական ծառեր, էն ամենահին հեռախոսներից։ Ցանկացած ռետրո ոճի ճոխություն կգտնես ընկեր Մարգարյանենց տանը։ Ո՜նց կմնայի էդտեղ մի քանի օր։ Ու կմնայի հատկապես այն պատճառով, որ գիշերով տուն չգնայի։ Իրականում ոչ մի արտասովոր բան, միայն թե դասատուս վերջում ասում ա՝ ամեն դեպքում զգույշ կլինես, շները չհարձակվեն։ Հա՜, բա ոնց։

Ես՝ խեղճ, բազմազավակ ու միայնակ մայրս, վերադառնում եմ տուն, որտեղ ինձ են սպասում փոքրիկներս՝ մի քանի հաստափոր կենսաբանության շտեմարան, տետրեր, կենդանաբանության, բուսաբանության, բջջաբանության գրքերը։ Իրականում իրենցից և ոչ մեկը փոքրիկ չի, բայց ոնց ասում են՝ ամեն մոր համար նույնիսկ իր 30 տարեկան «յեքա էշը» փոքրիկ է։

Կենսաբանություն ես սիրում եմ։ Երբ գիտես, որ բջջի միտոքոնդրիումների ու պլաստիդների միջոցով ես էներգիա ստանում, երբ գիտես, որ մի փոքրիկ շարժում իրականացնելու համար ազդակը դառնում է գրգիռ, կենտրոնաձիգ նյարդերով փոխանցվում գլխուղեղի համապատասխան բաժին՝ մեծ կիսագնդեր՝ շարժողական գոտի՝ ճակատային բիլթ, հետո պատասխան ազդակը կենտրոնախույս նյարդերով ուղարկվում ծայրամասային օրգան՝ կմախքային մկաններ, ու վերջապես տեղի ունենում մկանների կծկում, երբ գիտես, որ երիկամում գտնվող նեֆրոնների պատիճներից դուրս եկող գալարուն խողովակը ծնկածալ է տալիս ու հենց էնտեղ էլ երկրորդային մեզ առաջանում, երբ գիտես, որ դու ընդամենը մեկ բջջից ես առաջացել՝ էն էլ ինչ դժվարությամբ՝ մեյոզ, միտոզ, գաստրուլացում, բլաստուլ, բջիջների մասնագիտացում, համապատասխան սպիտակուցների սինթեզ, քնած գեներ, մատրիցա… ու երբ գիտես, որ մատիտը, գրիչը կամ գնդասեղը չի կարելի մտցնել ականջի մեջ (պարապողները կհասկանան), մի տեսակ պատասխանատվություն է առաջանում մոտդ՝ կյանքդ լիովին ապրելու։ Չէ՞ որ էդքան գործ են անում բջիջներդ։ Միայն թե չգիտեմ էդ ամենի իմացությունը հոգեբանության բնագավառում ինչպես է պետք գալու ու ոնց եմ մտքերս հավաքելու՝ այցելուիս պրոբլեմները լսեմ, ոչ թե նկատեմ վահանաձև գեղձի մակերեսի մեծացումը ու առաջարկեմ յոդացված աղ օգտագործել։

Անգլերեն էլ շատ լավ գիտեմ։ Կենսաբանության պարապմունքներն անգլերեն երգեր լսելով եմ անում։ Դե, մերոնք չգիտեն, որ տանը Նապոլեոն են պահում։ Թխվածք։

Մեկ-մեկ պարապմունք անելուց առաջ նախապատրաստություն եմ տեսնում. համով բաներ եմ առնում, սուրճ եփում, ժամերով հարմար տեղավորվում անկողնուս վրա, խմում սուրճս, ուտում ռուլետը, պառկում քնելու։ Հետո երազիս մեջ ուսուցիչներիս տեսնում, ովքեր ասում են «ծն ծն ծն, մարդ չդարձար»։ Ի, բայց ես հենց մարդ եմ ծնվել, ի՞նչ դառնալ, մի րոպե, դառնալը բաղադրյալ ստորոգյալի հանգույց չի՞, ողնուղեղային հանգո՞ւյց, զգայական նեյրոնի մարմի՞ն, «ստուկ» տված ուղե՞ղ։ Կոֆե՞, քնե՞լ… Արժի։

Հ․Գ․ Ձվի օդախորշում ընդամենը մեկ անգամ ներշնչելու օդ կա։ Ձվից դուրս եկող ձագը ներշնչում է այդ օդը, էներգիա «ստանում», որ կարողանա կտուցով ջարդել կեղևն ու դուրս գալ։ Սա էլ օդախորշի կենսաբանական նշանակությունը։ Ինչքան մանրակրկիտ է մտածված աշխարհը, չէ՞…

anna khachatryan

Իսկ ո՞ւր էր տարվա մեր եղանակը

Առավոտյան սարսափելի վատ տրամադրությամբ կարթնանաս, կանջատես զարթուցիչի նողկալի ձայնը, կփաթաթվես փափուկ վերմակովդ, մի ձեռքով կբռնես տաք թեյիդ բաժակը, մյուսով՝ դարակիդ խորքերից գտած, խոնավությունից դեղնած էջերով հին գիրքն ու դեմքիդ լուրջ արտահայտություն տված՝ կսկսես ընթերցանությունդ: Հետո վեր կկենաս, կավելացնես թեյդ, կփակես գրքիդ կիսատ էջն ու ծալապատիկ կնստես բազմոցին: Կդնես ականջակալներդ, խլացնելու չափ բարձր կմիացնես ձեր սիրած երգն ու կզգաս, որ թացանում են աչքերդ, որ դուք այդպես էլ չգտաք տարվա ձեր եղանակը, որ դուք անտեղի վատնեցիք ձեր ժամանակը այն գտնելու համար: Այն չեկավ, որովհետև չկար, կամ գուցե եկավ ու աննկատ անցավ ձեր կողքով: Դուք անտեղի չափչփեցիք երևանյան փողոցները, տրորեցիք գետնի չոր ու տանջահար տերևները: Դուք իզուր սրճարաններում սպանեցիք ձեր ժամանակը թեյ խմելով, իզուր իրար աչքերի չնայեցիք ու չխոստովանեցիք իրար, որ ախր չկա այդ անիծյալ հինգերորդ եղանակը: Դուք իզուր իրար գտաք ու իզուր էլ իրար կորցրիք: Դուք իզուր գրախանութներից չգնեցիք Վահան Տերյանի ժողովածուներից ու իզուր իրար համար չարտասանեցիք ինչ-որ սիրուն բանաստեղծություն: Դուք իզուր իրարով անցաք, երբ առաջին անգամ տեսաք իրար ու իզուր իրարից անցաք, երբ պատահաբար հանդիպեցիք փողոցում: Դուք իզուր չուզեցիք խմել ձեր իսկ պատրաստած թեյը, այլ փոխարենը նախընտրեցիք ինչ-որ մեկի պատրաստածը: Դուք իզուր կուչ եկած չնստեցիք բուխարու առաջ: Ի վերջո, իզուր էիք այդքան «քաղաքավարի» իրար հետ. աղջիկն իզուր էր մազերը կոկիկ հարդարում: Ավելի լավ չէ՞ր լինի՝ երկար մազերն անփութորեն պոչիկ աներ, շրթներկ ու դիմափոշի չքսեր, լավ արդուկված վերնաշապիկը չհագներ, իսկ տղան մանրակրկտորեն չածիլվեր ու չհագներ տոնական կոշիկները: Դուք իզուր էիք արևագալի փոխարեն միշտ հանդիպում սարսռեցնող արևամուտին:
Ու դուք այդպես էլ չգտաք այդ կործանարար հինգերորդ եղանակը: Փոխանակ գտնելու՝ կորցրիք իրար, որովհետև իզուր էիք գտել իրար ու այդպես իզուր էլ կորցրել…

Lilit Andriasyan

Մինչև գրողի ծոցը

Այս քաղաքում, որ մարմինների համակենտրոնացման ճամբար է հիշեցնում, վաղուց մեր սարսափելի հոգիների վրա նստած է գջլահոտը։ Թվում է, թե ինչ-որ հանցանքի համար մեզ բոլորիս հավաքել են այստեղ, որ մեր ամենամեծ պատիժը մեկս մյուսի նողկալի ներկայությունը վայելելը լինի։ Այս քաղաքում մենք դատարկ մարմիններ ենք՝ թանկանոց քռչերի մեջ, որ վարում ենք ինչ-որ արկղանման զիբիլներ ու տեղից տեղ ենք փոխադրում մեր նաֆթալինի հոտ արձակող մարմինները։

Այստեղ մենք նրանցից մեկն ենք, ումից ենթագիտակցորեն խուսափել ենք, բայց դեպի ում մշտապես հակված է եղել մեր գիտակցությունը։ Այն, ինչ համարել ենք խարան, շուտով թակել է մեր ուսը, և մենք բոլորս հոգու խորքում շինծու անդաստիարակ, սրբապիղծ ու պոռնիկ ենք՝ տղամարդ, թե կին, կամ այնքան վախկոտ ու լպրծուն, որ սարսափում է այս ամենը խոստովանել ինքն իրեն։

Մենք մշտապես զբաղված ենք ինքնախաբեությամբ, հայելիների առաջ մեր դեմքերն ենք ծռում, ծամածռում, մեզ տաշում ենք այնքան, որ շները իրենց դեմքը շուռ են տալիս մեզանից։ Մենք փտում ենք այս լագերում։ Այլևս չի փրկում Շառլը, Je suis malade, սիրելիս, Je suis malade…

Հիմա դու կմտածես, թե սա հերթական դատարկաբանություն է, ֆանտաստիկ դեբիլություն, ու չարժե մարդկանց դնել միևնույն տարայի մեջ ու խոսել մի ճաշի մասին, որից դեռևս կուշտ չես կերել, բայց ե՞րբ է հեղինակին հետաքրքրել, թե ինչ կմտածեն իր մտքերի մասին ամբոխները։ Չէ՞ որ մենք գրում ենք մեր զգացմունքները կիսող այն մեկի համար, որ երևի հիմա մրափած է իր փափուկ անկողնում ու ոտքի բթամատով քորում է ոտքը։ Թող հանգիստ քնի խեղճը, իսկ դու մի բաժակ սուրճ դիր, բայց քաղցր, որ սեփական մտքերիդ դառնությունը չզգաս, ու հեղձուկը անցնի։ Ձեռքի հետ էլ կարելի է մտածել, որ բոլոր մարմինները՝ անկախ իրենց չափերից ու ձևից, պիտի զբաղվեն իրենց գործով, ու չարժի, որ հացթուխը ֆանտաստիկ գրքեր գրի, իսկ ֆանտաստիկ գրքեր գրողը բազմի մի աթոռի ու ֆանտաստիկ օրենքներ գրի այս երկրի համար։ Բայց չմոռանանք, որ դա մեր գործը չէ, թքած։ Եթե մի քիչ էլ միտք անենք այս ուղղությամբ, ստիպված պիտի մահացու մեղքերից ևս մեկը գործենք, իսկ դա մեզ բնավ ձեռք չի տալիս։ Առանց այն էլ այս լագերում լույսերը հաճախ են հանգցնում։

Բայց ինչևէ, վերադառնանք այն կետին, որտեղից սկսել ենք։ Գուցե ոչ միայն այս քաղաքը, այլ ողջ տիեզերքը մարմինների համակենտրոնացման ճամբար է, որտեղ մեզ ուղարկել են պատժվելու։ Ես չգիտեմ, թե քանի կյանք հարկավոր կլինի ապրել այստեղից ճողոպրելու կամ ներքին կանոնակարգին հարմարվելու համար, բայց երբեմն զգում եմ, որ իմ մարմինը դրանցից մի քանիսը արդեն ապրել է։ Ու մի տասն էլ գուցե մաշել է այն մեկը, ով արդեն շուռ է եկել մեջքի ու գլուխն է քորում քնի մեջ։ Չգիտեմ, թե ես ինչ պատրվակով եմ հայտնվել այստեղ, ու որն է իմ իմաստը, ու հենց այդ իմաստը գտնելու գաղափարի վրա էլ ձգվում է կյանք կոչված թելը։

Ինչ-որ մի մեռած պահի, քաղաքի բանուկ փողոցներից մեկով քայլելիս, կամ աղբը թափելիս, կամ էլ գլուխս քորելիս հասկացել եմ, որ ես չեմ ուզում մեռնել այս ճամբարում՝ աննպատակ։ Ես ուզում եմ քաշել սրա ատամները, որ ականջի ցավն անցնի։ Բայց ինչպե՞ս:

1

Գուցե ես ստեղծված եմ ոչ այնքան ինչ-որ մեկի կինը, որքան պարզապես կին լինելու համար։ Ինչ մեղքս թաքցնեմ, ինձ դուր է գալիս ցանկալի լինել ու լինել երկաթե։ Ինչ-որ մի պահից ես սկսել եմ ինձ սիրել։ Ես սկսել եմ սիրել ինչպես եմ շարժվում, ինչպես եմ խոսում, ինչպես եմ շուռ տալիս գլուխս, երբ դիպչում եմ ցավին։ Ես սիրում եմ, թե ինչպես եմ խաղաղվում ինքս ինձ հետ։ Ինչ-որ մի պահից սկսած ես սկսել եմ սիրել, թե ինչպես եմ լռում ու ինչպես երբեք չեմ մտնում կռվի մեջ։ Իմ կռիվը մշտապես եղել է ինձ հետ։

Երբեմն ես այնքան նողկալի եմ, այնքան նվնվան ու սաստիկ զազրելի, որ ուզում եմ ինձ դուրս շպրտել իմ կյանքից։ Երբեմն ես անտանելի եմ ու սկսում եմ կախվել բոլորից ու ամեն ինչից, սկսում եմ կառչել ցանկացած հնացած բանից, որովհետև վախենում եմ թռիչք անել ջրափոսերի վրայով։ Ես վախենում եմ բարձրությունից, բայց մշտապես ձգտում եմ բարձրանալ, ու գուցե միայն նրա համար, որ ցույց տամ, թե ինչպես եմ վախենում ու որքան եմ ուզում, որ դու ինձ առնես ափերիդ մեջ։ Ուզածս պահին ես կարող եմ քեզ դուրս շպրտել իմ տնից, կարող եմ պահանջել հեռանալդ, բայց ոչ թե նրա համար, որ ցանկանում եմ չլինելդ, այլ պարզապես ցանկանում եմ, որ ինձ համոզես մնալ։

Ես սաստիկ վախենում եմ կատուներից ու նրանցից բաղկացած երազների մի հսկայական շարք ունեմ, որտեղ նրանք խմբով կամ միայնակ մշտապես, անդադար գալիս են իմ հետևից, ցատկում են դեմքիս, կախվում են փեշերիցս, ու ես այնքան եմ ուզում այդ երազներից վեր թռչել, բայց միայն այն մտքից, որ դու ինձ չես հանգստացնելու քնիս մեջ, ես ուզում եմ որ այդ ճղճիմներն ինձ հոշոտեն։

Երբեմն ես բարձրից եմ նայում բոլորին ու գիտեմ, որ եթե ինձ իմ տեղը ցույց չտաս, մի օր նստելու եմ գլխիդ ու դա անելու այնքան անմեղ, այնքան մանկական դեմքով՝ կարծես հրեշտակ է նստած ուսերիդ, այլ ոչ թե ինձ նման սատանի ցեղ։ Ես հակված եմ իմ ձեռքը համբուրողին ոտքերս մոտեցնել, ես հակված եմ ոչնչացնել այն ամենը, ինչ սիրում եմ։ Ես հասարակ մահականցու եմ՝ նավթալինի կծիկ՝ ինչ անենք, որ սիրում եմ շներին ու չեմ հարվածում նրանց։ Ես ուզում եմ, որ դու միայն ինձ սիրես, կամ էլ մեռնես, կամ էլ ապրես առանց ինձ՝ մեռնելու նման, քո գործն է։

Սա հենց համար մեկ մահացու մեղքն է, ինչի համար ես դուրս չեմ գալիս այս ճամբարից՝ հպարտությունը։ Սա քո իմացած այն հպարտությունը չէ, բարեկամս, որը քեզ պետք է քո ինքնությունը չկորցնելու համար, սա այն է, ինչ մարդուն գլորում է անդունդը։

Եթե ուզում ես դուրս գալ մեր ճամբարից, սպանիր քո մեջ հպարտության սերմերը։ Ես դա արեցի, երբ սկսեցի սիրել։ (Նա ինձ երբեք չէր ասել, որ սիրում է, բայց երբ իմ թիկունքում էր՝ ես դա գիտեի։ Գուցե հենց դրա համար էր, որ սիրում էի իմ աղջկական ամենամաքուր ջիղերով։ Իմ կանացիությունը միայն նրանն էր ու միայն նրա համար էի ես իմ խելացիության բարձունքից իջնում դատարկամտության գիրկը։ Ես այնքան հիմար եմ, երբ նրա հետ եմ և այնպես եմ սիրում դա։ Գուցե այդ հիմարության մեջ ես ավելի գրավիչ եմ։ Նա ինձ երբեք չէր ասել, որ սիրում է, բայց երբ գրկում էր, ես դա գիտեի։ Ես գիտեի, որ հոսում եմ նրա երակների միջով ու քունքերը պայթում են։ Ես գիտեի, որ ինձ պաշտում է, թեև այդ մասին երբեք ոչ մի խոսք չէր ասել, դրա համար էլ պատրաստ էի գնալ մինչև գրողի ծոցը։ Ես հավատաքաղց էի, բայց ուզած պահին կարող էի լինել նրա աթեիստ աստվածուհին։ Ես նրա ծառան ու տերն էի ու սիրո մեջ երկուսս էլ ստրկացած էինք։ Ես պաշտում եմ, երբ մենք երկուսով ենք ու սիրային ոչ մի լպրծուն լիրիկա, ոչ մի զեղում չկա։ Ես պաշտում եմ ինձ, ու դու ինձ հետ ես՝ իմ մաշկի մեջ միաձուլված։ Իմ աղջկական մաքրությունն ու կանացի ֆանտազիաները քոնն են։ Ես քո Հերան եմ ու մենք վաղուց միասին գրավել ենք Օլիմպոսը։ Դու ինձ այդ մասին երբեք չես ասել, բայց ես դա գիտեմ ու դրա համար էլ սիրում ես ինձ)։

2

Տաք աշուն է, ու ոչ թե նրանցից, որ ուզում ես մերկացնել ուսերդ, այլ այն մեկը, որ օդի մեջ կծվահոտ է բերում։ Թանձրացած կարոտի շերտ կա օդի մեջ ու ինձ թվում է, որ ոչ թե արևի ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներ են թափվում վրաս, այլ կարոտամանուշակագույն։ Սրանք ամենավտանգավորն են։ Դեռ ոչ մի օդերևութաբան հեռուստացույցով կամ ռադիոյով սրա մասին չի խոսել։ Ափսոս, կարելի էր մի տեղից իմանալ, որ այսօր կարոտամանուշակաագույն ճառագայթներն օդի մեջ շատ են լինելու ու կարոտամագնիսական դաշտը կայուն չէ, կեսօրին չարժե տնից դուրս գալ։ Արդյունքում՝ կարոտահար չէի լինի։ Բայց հոգ չէ։ Դրանից դեռ մարդ չի մեռել (չհաշված մի երկու խենթ սիրահարների):

Երբեմն ես սարսափելի նախանձում եմ երջանիկներին, այո, մտածում եմ, որ կարելի է տիեզերքի բոլոր երջանիկներին հավաքել մի տեղ ու վառել, ու աշխարհը մնա մեզ՝ ապերջանիկներիս, ու այդ ֆոնի վրա գուցե ես այնքան էլ միայնակ չզգամ։

Երբեմն ես ատում եմ բոլոր նրանց, ում նայում են սիրով, ում համար փուչիկներ են բերում։ Սա երկրորդ մահացու մեղքն է, ինչի համար ես մեր ճամբարից դուրս չեմ գալիս։

Եթե ուզում ես այստեղից փրկվել, սպանիր քո մեջ ապրող նախանձի սերմերը ու երջանիկացիր նրանով, ինչ կա ձեռքիդ տակ։ Սեփական միջնամատն անգամ կարող է քեզ երջանկություն բերել, եթե մտքիդ տեղ լինի։ Ես դա արեցի, երբ սկսեցի սիրել։ (Ու հիմա, երբ դու ինձ հետ ես ու մենք մենակ ենք ինչ-որ հեռավոր արվարձաններում ու իմ մատները դիպչում են երակներիդ, ես պաշտում եմ աշխարհի բոլոր երջանիկներին ու երբեք համեմատության մեջ չեմ դնում ինձ ու օտարներին։ Ես վստահ եմ, որ ոչինչ այնպես չի արժեզրկում հարաբերությունները, որքան դրանք հանրայնացնելը, ու ինձ դուր է գալիս քո մասին միայն իմ իմանալն ու աշխարհի աչքից հեռու քեզ ուշագնացության աստիճան սիրահարվելը)։

3

Ես պաշտում եմ արևածագին վրա հասնող քունը։ Քնում եմ ուշագնացության պես, հափշտակված։ Այդպես տարվում են սիրուն սիրածով կամ բույրով կամ արբեցնող մի բանով, որ հոգի է հանում։ Սրանից մի տարի առաջ կարծում էի, թե քունը երջանիկների համար է, իսկ դժբախտները մշտապես ստիպված են դրա ժամերը հաշվել։ Ես այն վայելում եմ՝ սիրած տղամարդու մարմնի պես։

Երբեմն ես քայլող նյարդերի կծիկ եմ, հայհոյում եմ աջուձախ։ Երբեմն աշխարհի ամենաանտանելի ու սոսկալի արարածն եմ, որ կարող է հանդիպել բնության մեջ։ Ես հայհոյում եմ աստված ու մարդ, ծառ ու տերև, ամենը ողջ տիեզերքի մեջ։ Ես հակված եմ իմ անհաջողությունների մեջ մեղադրել բոլորին, բայց երբեք ինձ։ Ցանկացած դժբախտ պատահականություն ես միտված եմ վերագրել ճակատագրին, ու բոլոր լուսավոր անկյունները, որ հայտնվում են իմ կյանքում, ինձ համար սոսկ պատահականություններ են, որ բուսնել են հանկարծակի։

Ես դադարել եմ հավատալ հրաշքների։ Գուցե դա նրանից է, որ ինչ-որ պահի կտրվել են թևերս։ Բայց ո՞ւմ հետ չի արդյոք դա պատահել։ Կա՞ արդյոք բնության մեջ մի կենդանի շունչ, ում թևերը թռիչքի պահին չեն կոտրվում։ Մեր բակի բալենին ծերացել էր։ Նախորդ ձմեռ կտրեցինք, տեղը բետոնապատեցինք ու թողեցինք, որ ամռանը սեղան ու աթոռներ դնենք։ Գարնանը բետոնի տակից մի փոքրիկ, թուլակազմ շիվ տվեց։

Եթե ծառը ուզում է ապրել, դու երբեք չես կարող դադարացնել նրա աճը։ Եթե ծառը մտքին դրել է, որ տերև է տալու, քամիներն ու ցրտերն անզոր են նրա արգանդը սառեցնել։ Տեսե՞լ եք՝ ինչպես են կռանում դալար շիվերը։ Մեզ նման՝ պարզապես առանց հայհոյելու։ Երբևէ տեսե՞լ եք հիասթափված ծառ։ Մենք հակված ենք նման պահերին դառնանալու, հայհոյելու, իսկ ծառերը ուժերը արմատին են գալիս ու գլուխը վեր ցցում։ Դրա համար նրանք ապրում են հարյուր տարի, իսկ մենք՝ մեռնում ենք շուտ։ Ու երբ ես սիրեցի, ազատվեցի այդ մեղքից, որ բարկություն է կոչվում։ (Հիմա, երբ դու ինձ հետ ես ու ես հազար պատճառ ունեմ բարկանելու, անիծելու, ես այդ խոսքերը սահեցնում եմ անհատակ հեռուներս ու փոխարենը շշնջում եմ քեզ, որ սիրում եմ։ Հիմա ես հասկացել եմ, որ դու այնպիսին ես ինչպիսն կաս ու ես չեմ փորձում դաստիարակել քեզ։ Ես սիրում եմ քո բոլոր կորությունները, իմ մատները քո հոգու վրա այնպես սիրուն են նվագում, որ Բեթհովենը արթնանում է քնից)։

4

Այն միակ հասկացողը, ում համար ես գրում եմ այս տողերը՝ զանգվածների աչքից հեռու, հիմա կամաց թարթում է կոպերը ու վախենում է աչքերը բաց անել։ Բարի լույս, սիրելիս։ Ես քեզ համար հազար յոթ հարյուր տասնչորս բառ եմ գրել, իսկ թե ինչու այսքան ուշացած, կասեմ։ Քո ամենասերը սարսափելի ծույլ է։ Եթե իմ մեջ ապրող այդ ախտը չլիներ, ցուցե ես հիմա այլ վայրում լինեի և այլ կերպ։ Ես հակում ունեմ ամեն ինչ իմ գլխից ցրելու ու մսխելու ժամանակ կոչվածը, միայն թե իմ կարծեցյալ հանգիստը ոչինչ չխանգարի։ Իմ մեջ ապրող ծուլությունը արյունիցս շատ է։ Ես ծուլանում եմ ապրել, սիրել, խոսել, գրել, ու դա աշխարհի ամենամեծ մեղքն է։ Գիրը չի կարելի սպանել, երբ նա ցանկանում է լույսաշխարհ գալ։ Գիտե՞ս, թե քանի հազար բառեր եմ վիժել, որ պիտի գրվեին քեզ համար։

Ես սոսկ մարմին եմ՝ աննյութ, անձև, միատար։ Իմ մեջ ապրող հոգին ծուլանում է ծնվել ու դրա համար մեր ճամբարի փշալարերը այնքան գորշ են թվում ու այնքան գլխատիչ։ Ինձ թվում, որ ես այստեղ կմեռնեմ՝ այսպես աննպատակ ու սուտ։

Բայց երբ ես որոշեցի գրել քեզ համար այն բառերը, որ շուրթերս երբեք քեզ ասել չեն կարող, ես սպանեցի ծուլության ծիլերը իմ մեջ ու տեղը քեզ համար նոտաներ շարեցի, որ նվագես ներսումս։ Հիմա, երբ քո սահուն մատները անցնում են հոգուս հորձանների միջով ու քայլերգ են ձոնում ինձ ու քեզ, ես նոր կրքով լցված գրում եմ քեզ համար, որ կարդաս ու փախչենք այստեղից։

Այս տիեզերքում, որ մարմինների համակենտրոնացման ճամբար է հիշեցնում, գջլահոտով փտում էին մեր հոգիները։ Մեր մեջ ապրող հպարտությունն ու ագահությունը, նախանձն ու կատաղությունը, որկրամոլությունն այնքան շատ էր, որ մենք դադարել էինք ճանաչել իրար։ Մեր մարմինները միատար էին, միագույն, միաձև։

Ես նայում եմ օտարներին ու նրանց մեջ գտնում եմ իմ պատկերը։ Գիտես, սիրելիս, վերջերս ոստիականական բաժանմունքում ինչ-որ քննության ժամանակ հանցագործն ինձ այնքան նման էր։ Չեմ հիշում՝ մարդասպան էր, թե գող, բայց իմ աչքերից ուներ։ Մենք նայում էինք իրար ու նրա ցավն ստամոքսս տակնուվրա էր անում։ Ես սոված էի ու զսպում էի ցանկությունս, որ չթռցնեմ սեղանին դրված շոկոլադի սալիկը ու նա հասկանում էր իմ հայացքից, թե ինչպես ինչ-որ բանի կարիք ունեմ ու դա չունեմ, ու ճար չունեմ ուրիշ կերպ գտնելու։ Սիրելիս, ինչու մեր ճամբարում ոչ ոք մյուսի մեջ չի տեսնում իրեն։ Ինչո՞ւ է Մարիան պոռնիկ, իսկ Լուսիկը՝ սուրբ, մի՞թե երկուսն էլ նույն «ծառայությունը չեն մատուցում» իրենց տղամարդուն։ Ուրեմն, ամուսնությունն էլ օրինականացված պոռնկություն է։

Ինչո՞ւ են մեր ճամբարում այսպես կծոտում իրար։

Հիմա, երբ ես ինձ հետ եմ, ես քանդել եմ մեր ճամբարի փշալարերը, ու արևը ավելի շատ է ընկնում ինձ վրա։ Հիմա ես ազատվել եմ այն կեղտից, որ կոչվում է զանգված ու մաքրել եմ հոգիս ամեն տեսակ հիվանդությունից։ Ես փորձում եմ ազատվել աշխարհի կեղտերից, բայց թող ների Աստված, ես ստիպված եմ խախտել մի տեղ մի բան, որ ապրեմ։ Հիմա, երբ ես ինձ հետ եմ, ես դադարել եմ ինձ համար ստեղծել իդեալներ ու հետո նեղանալ, որ այդ մսի կույտի մեջ իմ պատկերացրած հոգին չի մտնում: Մարմինը չի կարող պատռվել, որ տեղավորի այն աշխարհը, որը ես ուզում եմ տեսնել քո մեջ:

Ես մաքրվել եմ իմ հոգին կաշկանդող կեղտից, բայց գիտեմ, որ էս սատանի ծնունդը՝ սև, խոշոր աչքերով ու մազերով ոսկի, մի օր ինձ խաչին է հանելու, բայց դեռ հոգիս է բնից հանում։

Էս սատանի ծնունդը, որ մի օր հայտնվում, տաս օր էլ պարտքով է տալիս, որ փոթորկի պես գալիս, ավազի պես մնում, ջրի պես գնում է, գիտեմ, որ մի օր ինձ սաղ-սաղ թաղելու, վրաս էլ արցունք է ցանելու, բայց ուզում եմ մինչ էդ ափերիս տակ մնա։

Տվածը առնում է, տվածս տանում է, ինձ թողնում է սոված ու անտուն։ Երազս քամում է, հույսերս թաղում է, գրկում է, սարքում է գերին։ Էս սատանի ծնունդը՝ հայացքով, ժպիտով ոսկի, գիտեմ, ինձ մի օր անդունդն է նետելու, բայց էսօր ափերին եմ նետվում։ Թե որ վանք եմ ուզում, սրա դուռն եմ գալիս։ Թե որ դարդ եմ ուզում, սրա մեղքն եմ լալիս։ Տանը երազում եմ սրա գրկի մասին, սրա կապույտ գրկում երազներս քնում, խաղաղվում են…

Մարմինների այս համակենտրոնացման ճամբարը քանդել եմ, որ գաս ու կարդաս տողերս ու փախչենք միասին հեռավոր այն տունդրաները, որ մարդու ոտք չի կպած։

Ես համատարած կապույտ եմ, որ ինձ գցես ուսերիդ ու վրադ չնստեն ճանճեր։ Ես հոգնել եմ հոգին կաշկանդող փշալարերից։ Երջանկությունը նյութի մեջ չէր։ Ամեն ինչ հեշտ է, երբ հավատալու բան ունես։ Միայնակ կինն ամեն ինչ կարող է՝ բացի երջանիկ լինելուց։ Միայնակ տղամարդը ոչինչ չի կարող՝ բացի երջանիկ ձևանալուց։ Այսուհետ ես կձևացնեմ, թե ոչինչ չեմ կարող՝ բացի քեզ երջանիկ դարձնելուց ու մենք կլրացնենք իրար՝ խնձորի երկու կեսերի պես։ Մի թող երկար մնանք ծառին, որ ներսներս ճիճուներ բույն չդնեն։

Արի այս գաղջից փախչենք հեռավոր մեր տունդրան ու ապրենք կենդանիների պես ու դու վախեցիր ինձանից, ու թող քեզ ծաղրեն ցուլերը։ Մի ամաչիր, չէ՞ որ քո կինը առյուծ է, իսկ իրենցը՝ կով։

Ես չեմ ուզում այսուհետ նավթալինի կծիկ լինել, ես չեմ ուզում մեռնել աննպատակ։ Ես չեմ ուզում, որ Մարիան պոռնիկ լինի, իսկ Լուսիկը՝ սուրբ։ Միակ ընթերցողս, որ տրորում է աչքը, հասկանո՞ւմ ես, կինն այդպիսի բան է։ Մի՞թե օրիանականությունն է որոշում՝ ով պիտի լինի քո մարմնի ու հոգու տերը։ Այդպես է հաճախ, ընկերս, երբ մատանին հանում ես կնոջ մատից, ոչ մարմնի տերն ես, ոչ հոգու։

Ձեր տներում շատ ոսկիներ պահեք, որ ծախեք ու առնեք իրար։ Ձեր ամբարներում շատ մետաղադրամներ պահեք, որ առնեք ձեր զավակների խաղաղությունը։ Խաղացեք ձեր դերերը, կանայք, երազեք այլոց մարմինների մասին ու սրբի պես մտեք անկողին։ Կարդացեք աշխարհի խելացի գրքերը, որ աննպատակ ցիտեք նողկալի ցիտատներ աջուձախ։ Ամուր կապվեք ձեր թելերից ու թույլ տվեք, որ իր սահուն մատներով մեկը խաղացնի ձեզ։

Իսկ դու՝ սիրելիս, իմ սատանի ծնունդ, դեն նետիր փշալարերն ու ինձ գրկիր այնպես, որ կատուների մասին երազից արթնանամ ու համբուրեմ մատդ։ Ինձ ոտից գլուխ կապույտ արա։

1800-ականներն էին ու ես մի բակում շուն էի, որ ձագեր ունեի, ու ձագերիս տարան։

1900-ականներն էին, չեմ հիշում, ես կարմիր էի, ու ինձ հագնում էին, ու չէր սազում կանանց, ու քիչ աչք էր ծակում։

Մի տեղ անտուն մեկը, մի տեղ հարուստ տիկին, մի տեղ անիծյալ քած էի ու մի տեղ էլ ցնդած թատերագիր ու բոլոր հարյուր կյանքերում ես ապրում էի որոնելով այն մեկին, ով պիտի իմ մարմնից հոգին հանի ու իմ գույնը փոխի, ու իմ դեմքի վրա նկարի նոր հայացք։

Այն միակը, ով հասկանում է ինձ, հիմա սուրճ է դրել ու մի քիչ էլ քաղցր, որ կոկորդին նստած կծվահոտը անցնի։ Ու իր միակ տողագիրը շուռ է գալիս տեղում ու քմծիծաղ տալիս իր պատերի վրա։ Կարելի է նաև այս պատերը քանդել, որ հեշտ լինի մաքուր օդի ներս հորդալը։

Ինչ լավ է, որ դու չես կարդում գրածներս, իմ ամենասեր, ու հիմա քնած ես մի տեղ ու ականջիդ նստած ճանճերին ես քշում, որ հոգիդ չհանեն։ Թող ինձ ների Աստված, բայց մի քանի պատգամ պիտի խախտեմ ու պիտի ստիպեմ, որ միայն ինձ սիրես կամ մեռնես առանց ինձ։

Քեզ հետս դժոխք եմ տանելու, իսկ մինչ այդ գալու եմ հետդ մինչև գրողը ծոցը…

Որտե՞ղ ես, Շառլ, երգիր, սիրելիս, մեր բոհեմը։

 

diana ayvazyan

Ուշացած բարև, աշուն

Ինչքա՜ն ժամանակ է՝ սպասում եմ, որ աշունը հյուր գա իմ սիրուն քաղաքին: Տաքուկ աշունը, որ նրան սիրեմ այնքան շատ, ինչքան սիրում եմ իմ ամենաքաղաքը:

Մայթերին արդեն թափվել էին տերևները, երբ ես զգացի աշնան սպասված գալուստը:

***

Ժամանակ չեմ կորցնում և շտապում եմ աշնան հետ հանդիպելու:

Փողոցը դատարկ է: Բարեկամներս կարծես կորել են գեղեցկության մեջ և թաքնվել այնտեղ, որ աշունն էլ ավելի ներթափանցի հոգուս մեջ:

Քայլում եմ փողոցով: Միայնակ ու հանգիստ, ասես ինձ կտրել եմ աշխարհից ու նետվել աշնան գիրկը: Ոտքերիս տակ խշխշում են դեռ նոր թափված տերևները: Նրանք կարծես սփոփում են ինձ, որ միայնակ չեմ:

Այո, կրկին աշուն է… Հերթական աշունը, որ իր հետքն է թողնելու օրագրիս էջերում ու կարոտից կծկված հոգուս մեջ: Խենթերի եղանական է աշունը՝ մեկ բաժակ թեյով, գրքերով ու սեղանին թափված տետրերով, որոնց էջերում կչորանան դեղնած տերևները:

Քայլում եմ լուռ: Այս անգամ աշունն է խոսում: Բառեր էլ չունեմ պահված, որ ձոնեմ նրա անբացատրելի խորհրդավորությանը: Քայլում եմ ու միակ բանը, որ ի զորու եմ անել, աշունը վայելելն է…

Նրա խոսքերն ու երգերը կպահեմ տետրերումս, որ մինչ նրա կրկին վերադառնալը չմեռնեմ կարոտից։

Եվ ահա, կրկին աշուն է, իսկ Հախվերդյանի «Մեր սիրո աշունը» անկասկած կկրկնվի։

Աշնան սերենադ

Ամեն տեղ գույներ են՝ պայծա՜ռ, լուսավոր,
Խշշոց է ամեն տեղ, տերևների երգ…
Աշունն է եկել, քաղաքը գրկել
Կարոտած մի հին բարեկամի պես։

Դարձել է գունեղ քաղաքը տխուր,
Մայթերն ամաչկոտ լցվել են սիրով,
Ես էլ միգուցե այս նույն տոնի մեջ
Իմ բարեկամին գրկեմ սրտամոտ։

Միգուցե  դուք էլ աշնան երգիս տակ
Գաք ինձ մոտ, ինչպես աշունը՝ քաղաք,
Ու ինչպես քամուց քշված տերևներ,
Գանք մեր աշնան մոտ ու իրար գրկենք,

Ինչպես աշունն է մեզ սովորեցրել…

Nare Varujani

Ես` վերջակետից ձախ, դու` նրանից հետո (մաս 2)

Երբ անծանոթ լինենք, լինենք օտար,
Ու հանդիպենք մի օր պատահական,
Դու պատմիր, թե աշխարհում ինչ գտար,
Ինձնից հետո ինչ էր քո ապագան։

Տարիներ հետո կանգնենք դեմ դիմաց,
Ու հարցիս ի պատասխան դու լռես,
Ափսոսանքով նայես դեմքին իմ թաց.
Ոչի՜նչ է գտածդ, դու էլ գիտես…

Այդժամ գուցե կեղծ ժպիտով ժպտամ,
Աչքերիդ նայեմ հաղթողի դեմքով,
Մի վերջին անգամ լռեմ ու գնամ
Տարիների քո «գտածի» հետքով.․.

***

Ինձ ու քեզ բաժանում է մի Այսօր,
Դու իմ երեկվա անցյալ
ու վաղվա ճակատագիր.
«Այսօր» երբեք դու չկաս։

Դեռ երեկ մենք երջանիկ էինք.
Արև էր ու բերկրանք,
Մի կարճ վայրկյան մենք հավերժ էինք.
Ցնորք էր ու խաբկանք…
Կուրություն էր ավելի,
Քան թե կույր հավատ,
Թռիչք էր թերի,
Անթև ու կիսատ։

Երեկն էր մեր «հիմա»-ն,
Ու չկար մեր «հետո»-ն
Հետոն բերեց մի հարց միայն.
երջանի՞կ էինք , թե՞ հիմար…

Վաղը
Մի անծանոթ կայարանում,
Դու կսպասես մեր գնացքին,
Որ դեպի երեկ է տանում։

Բայց գնացքն այդ, սիրելի՛ս,
Երբեք չի՜ գալիս։
Այդ մե՛նք ենք մենակ այս աշխարհում,
Որ կանգնել ենք կյանքի մեջտեղում,
Եվ արանքում երեկվա ու վաղվա
Մեզ հավերժ բաժանում է մի Այսօր։

Իսկ ես
Ինչ-որ անտարբեր քաղաքում,
Կփնտրեմ մեր հին գնացքը,
Որ դեպի վաղն էր ընթանում։

Բայց գնացքն այդ, սիրելի՛ս,
Երբեք չի՜ կանգնում,
Այդ մե՛նք ենք մենակ այս աշխարհում,
Որ իրար գտնում ենք վաղը,
Կորցնում երեկ,
Ու ոչ մի Այսօր չենք ապրում մենք։

 

Իմ բոլոր այսօրներում դու չկաս,
Ու թվում է, թե
Երեկվա ու վաղվա արանքում
Մի դատարկ Այսօր հավերժ բաժանելու է մեզ…

***

Երբ մի օր մենակ,
Աշխարհից թաքուն
Արտասվես անքուն,
Հիշի՛ր, որ ես կամ։

Երբ մի օր անձայն,
Ամենքից հոգնած
Դառնանաս հանկարծ,
Հիշի՛ր, որ ես կամ։

Երբ մի օր արբած,
Կարոտով կրկին
Երազես մեկին,
Հիշի՛ր, որ ես կամ։

 

Երբ մի օր ցավով
Մեր անցած ուղին
Ավանդես հողին,
Հիշի՛ր, որ ես կամ։

***

Մի անփույթ վայրկյանի
Վեճի բոցում տաքացած`
Առագաստը մեր նավի
Մենք պոկեցինք բարկացած։

 

Մի կապույտ օվկիանի
Լաջվարդ ծոցում թողնված`
Դեռ լողում է մեր նավի
Վերջին բեկորն օրհնված։

***

Աշնան քամու խաղին
Մի տերև մատնվեց,
Հագավ շորը դեղին,
Իրեն քամուն տվեց։

Քամին սուլեց դավով,
Հնչեց պարի նոտան,
Ու թև թևի տալով`
Վալսի սիրտը մտան։

Քամին գինու կումով
Արբեցրեց տերևին,
Տերևը սոսկումով
Թիկնեց մայթի թևին։

Իսկ ի՞նչ եղավ հետո.

Հետո մայթով այդ նույն
Դու անցար անտարբեր,
Հարբած տերևն իսկույն
Փշրեցիր անհամբեր։

Այսպես մեռավ մի օր
Խաբված տերևը հեգ,
Եվ ո՞վ էր մեղավոր,
Դու՞ , թե՞ քամին այն նենգ ։

anna baghdasaryan lori

Ես քեզ եմ գրում

Ողջույն, բարեկամ: Չգիտեմ էլ՝ ինչ կարող եմ համարել գրածս՝ շարադրությո՞ւն, նամա՞կ, թե՞ դեռահասներին բնորոշ կյանքի օրագրի հերթական մի էջ: Իրականում այս հարցն ամենևին էլ կարևոր չէր: Հերո՞ս: Իսկ ես կարո՞ղ եմ քեզ հերոս համարել, մեռած հերոսներ լինո՞ւմ են: Չնայած… հա, երևի թե լինում են թվացյալ մեռյալ, բայց հավերժ ապրող հերոսներ: Դու իմ հենց էդպիսի հերոսն ես, հավերժ ինձ հետ, իմ հոգում, ֆիզիկապես քայքայված, բայց հոգով զարթուն, առույգ, թռվռան մի էակ: Դեռ մանկուց մեզ պատմած հեքիաթներից մենք սովորել ենք, որ հերոսները տարբեր են լինում` բարի ու չար, անմեղ և մեղավոր, գեղեցիկ և տգեղ, հարուստ և աղքատ: Ոչ, սխալ ենք սովորել: Հերոսների տարբերությունն այդ հորինված ու ձևական ածականների մեջ չէ: Հերոսները լինում են մեռած և կենդանի, ու կարող եմ վստահեցնել, որ սեփական հերոսն ունենալու համար ամենևին էլ պարտադիր չէ երբևէ նրան տեսած լինել: Իմ հերոսը դու ես, Աննա Ֆրանկ:

Քո կերպարը ուղիղ կապ ունի իմ կերպարի հետ, այնքան ուղիղ, որ երբեմն կարծում եմ, որ գրքում նկարագրված լեզվանի, հաստատակամ ու ուժեղ աղջիկը հենց ես եմ: Հերոսներն ամենևին էլ աստվածային չեն…

Թաքստոցը հեռու էր, հերոս: Գիտեմ, թե քեզ համար այդ ողորմելի տարիներին որքան բարդ է եղել տարիներով ստիպված շշուկով խոսել, դուրս չգալ այդ գրողի տարած տնից ու մնալ մի տան մեջ էնպիսի եսասեր մարդկանց հետ, որոնք անգամ միտք էլ չունեին հասկանալ քեզ: Քո նրբությունը երբեմն ինձ վախեցնում է: Այն քնքշանքը, որով առանց կաթիլ առ անգամ գիտակցելու մոտենում ես քեզնից դար հետո ապրող մի աղջկա: Ես ամենևին էլ չեմ կարծում, որ մարդկանց տարիքը մահից հետո հաշվելու անհրաժեշտություն կա, դրա համար էլ ես գիտեմ, որ չնայած նրան, որ դու հավերժ ապրում ես, դու միշտ կմնաս նույն 12 տարեկան մեծահոգի աղջնակը, ով ամեն կերպ օգնում էր ծույլ համադասարանցիներին արտագրել բոլոր աշխատանքները: Հերոս ես, այնքան հերոս, որ սահմանել ես իմ կյանքն առաջնորդող սահմանումներից մեկը․ «Մարդիկ կարող են ստիպել քեզ լռել, բայց նրանք չեն կարող քեզ կանգնեցնել կարծիք ունենալուց»: Գիտե՞ս՝ երբեմն, երբ ոչինչ անելու տրամադրություն չեմ ունենում, ուղղակի հիշում եմ քեզ, քեզ, որ իմ մոտիվացիայի հիմնական աղբյուրն ես, քեզ, որ ընդամենը իմ տարքիում օտար լեզուներով գրքեր էիր թարգմանում, քեզ, որ այնքան համարձակ էիր, որ ինքդ քո առջև ասում էիր, որ չես սիրում մորդ, քեզ, որ այնքան զգայուն էիր, որ ցանկացած անարդարության համար պատրաստ էիր կյանքի հետ խաղալ, բայց վերջում ծածուկ լալ: Դու իմ հերոսն ես: Դու, որ այնքան հերոս ես, որ այսօր իմ հոգում ես ապրում: Դու նա ես, ում հետ կարող եմ միշտ կիսել բոլոր դառնություններն ու բոլոր քաղցր կոնֆետները: Ես վստահ եմ, որ այցելելու եմ քո տունը, և վստահ եմ, որ այդ օրը շատ հեռու չէ, Աննա Ֆրանկ:

Քո օրագիրը Փիթի անունն ուներ, չէ՞: Իմ օրագիրը քո անունն ունի, Աննա…