Արդեն ամռան առաջին օրերն են, Հայաստանի առաջին ամառը հեղափոխությունից հետո: Իսկ ի՞նչով է այն տարբերվում այլ ամառներից:

Մինչ հեղափոխությունը ես ցանկանում էի ընդունվել համալսարան ու ավարտելուց հետո մեկնել արտասահման՝ աշխատելու նպատակով: Ես նույնիսկ չէի ցանկանում պատկերացնել իմ ապագան երկրումս, որովհետև անձամբ եմ ականատես եղել, թե ինչպես են իրենց գործում լավագույնը հանդիսացող մարդիկ (հանրապետության մակարդակով) հրաժարվել արտերկիր գնալու հնարավորությունից, իսկ հիմա կա՛մ աշխատանք չունեն, կա՛մ էլ ապրում են չնչին աշխատավարձով:

Երբ հարցնում էին, թե ինչ եմ հասկանում հայրենիք ասելով, ինչ եմ զգում, երբ արտասանում եմ «Հայաստան» բառը, ես չգիտեի՝ ինչ պատասխանել: Ես միշտ հպարտացել եմ իմ ժողովրդի պատմությամբ ու անցյալով, բայց ես ապրում եմ ներկայով, ու այդ պահին ես ոչինչ չէի զգում այդ բառերը արտասանելիս: Հեղափոխությունը փոխեց ինձ, ու կարծում եմ ոչ միայն ինձ, այլ ինձ նման շատերին: Այժմ հայրենիք  բառը արտասանելիս ես ուժ եմ զգում, համառություն: Հայաստան ասելիս ոչ թե ինչ-որ փոքրիկ պետություն եմ պատկերացնում, այլ մի հզոր ազգ, հին, բայց միևնույն ժամանակ, երիտասարդ մի ժողովուրդ, որ գիտի՝ ինչ է ուզում, ու հասկանում է, որ լավ ապագա կերտելու համար բավական չէ միայն խոսել դրա մասին, որ իր ապագան իր ձեռքերում է և անում է ամեն ինչ՝ այն ավելի լավը դարձնելու համար:

Իսկ երբևէ մտածե՞լ եք, թե ինչպես եղավ, որ տարեցների այդքան հուսահատեցնող խոսքեր լսող երիտասարդները որոշեցին ու ոտքի ելան:

Եթե մտածենք, ապա ազատատենչ ոգին պետք է, որ դպրոցից մեզ սովորեցնեն, բայց դպրոցների մեծ մասը աշակերտներին սովորեցրել է  «հանգիստ տեղը նստել»: Օրինակ բերեմ  հենց իմ քաղաքը՝ Ջերմուկը: Այստեղ ոչ ոք չէր հավատում հեղափոխության հաջողությանը, բայց իմ տարիքի դպրոցականները, հենց առաջին օրերից ցանկանում էին միանալ շարժմանը: Եթե լավ մտածենք, ապա կհասկանանք, որ այդ ազատատենչության, հավասարության գաղափարը մենք ստացել են ոչ ֆորմալ կրթության շնորհիվ: Եթե երիտասարդը գիտակցում է, որ իրենից է կախված իր ապագայի կայունությունը, իր պետության զարգացումը, հասկանում է, թե ինչ է նշանակում լինել պահանջատեր քաղաքացի, եթե երիտասարդը գիտի իր իրավունքները, և եթե նրան սովորեցնում են լինել պատասխանատու և իրավագիտակ քաղաքացի, ապա նա այդպիսին էլ մեծանում է: Այդ հատկանիշները մենք`երիտասարդներս, ձեռք ենք բերել տարբեր ՀԿ-ների շնորհիվ, որոնք անց են կացրել շատ սեմինարներ, հյուրընկալել են ինչպես հայ, այնպես էլ օտարերկրյա մասնագետների, որոնք մեզ հետ կիսվել են իրենց գիտելիքներով: Այդպիսի կրթությունը իմ քաղաքում ապահովել է Երիտասարդական կենտրոնը, որը հնարավորություն  է տվել մայրաքաղաքից հեռու գտնվողներիս խոսել սեռերի հավասարության, տեխնոլոգիաների զարգացման, բնապահպանության և այլ կարևոր թեմաների շուրջ: Հենց նման կրթությունն է, որ երկրի բոլոր գյուղերում ու քաղաքներում գտնվող երիտասարդներին թույլ է տվել ավելի ազատ մտածելակերպ ունենալ, ձգտել ավելիին, եթե ինչ-որ բան չի ստացվում՝ չհուսահատվել ու շարժվել առաջ:

Երիտասարդությանը համախմբել են շատ ծրագրեր, որոնցից է նաև 17.am-ը, որտեղ մենք սովորել ենք ինքնաարտահայտվել, տեսնել մեր շրջապատում եղած խնդիրները, նաև՝ լավագույնը, բարձրաձայնել, վերլուծել: Այդպիսի ծրագրերն են հենց հիմք դարձել, որ մենք`երիտասարդներս, ցանկանանք  փոխել մեր ապագան`դարձնել այն ավելի լավը:

Հեղափոխության  շնորհիվ է, որ շատ մարդիկ, ովքեր ունեն երազանքներ, սկսեցին հավատալ դրանց իրագործմանը, հասկացան, որ եթե կա նպատակ, ապա պետք է ճանապարհ հարթեն դեպի իրենց նպատակը: Իսկ ճանապարհի սկզբին միայնակ լինելուց պետք չէ վախենալ, որովհետև մինչ մեր նպատակակետին հասնելը, մենք կհանդիպենք տարբեր մարդկանց, որոնցից շատերը կմիանան  մեզ մեր ճանապարհորդության ընթացքում:

Ի՞նչ է փոխվել այս ամառ:Ես ցանկանում եմ համալսարանն ավարտելուց հետո ոչ թե աշխատել արտերկրում, այլ արտերկում ավելի շատ գիտելիքներ ձեռք բերել ու դրանք ծառայեցնել իմ երկրի զարգացմանը:

-Մա՜մ, 5 օր մնաց։

-Նորի՞ց օրերն ես հաշվում։ Դու ասա՝ ի՞նչ թխեմ։

-Հըմ․․․ Ինչի՞ց սկսեմ, ինչո՞վ վերջացնեմ։

-Ամենակարոտածից:

Մայրիկիս հետ նման համեղ ու անուշաբույր խոսակցություն վերջին անգամ ունեցել էի 291 օր առաջ, երբ թռիչքիս նախօրյակին, կռահելով՝ ինչն եմ ամենաշատը կարոտելու օտար, ամայի ճամփեքի վրա,  որոշում էինք օրվա ճաշացանկը։ Թավայում շիկնող կարկանդակին էր միանում հերթական համեստ ալյուրաթաթախը, երկուսն էլ հույսով, որ հավասարաչափ կարմրելու դեպքում Չինաստանից մագնիս նվեր կստանան։ Գազօջախի կողքին հպարտությամբ պառկած ճամպրուկի սրտում էլ տոնախմբություն էր․ գնում էր Չինական մեծ պարիսպը տեսնելու։ Ճամպրուկի կողքին էլ մայրիկն էր ու ես, որ անսովոր լռության մեջ անգիտակցորեն, բայց հավասարաչափ ծալում էինք ամառային զգեստներն ու ձմեռային բրդյա հագուստներս։

-Մա՜մ, էնտեղ շատ ցուրտ չի լինում,- որոշեցի խախտել երկաթյա լռությունը։

-Ապահովության համար ամեն ինչ պիտի լինի։ Նույնիսկ ուտելիք։ Չընդվզե՛ս։

-Ուտելիքին՝ բնավ, բայց այ․․․ Մուշտակն ավելո՞րդ չէ։

-Անորոշության ճամպրուկում՝ ոչ։

Երևան-Անորոշավան չվերթից հետո գիշերեցի Շանհայի օդանավակայանի հատակին՝ ինձ տարեկից հույն աղջկա հետ։

-Ավտոբուսն 9-ին կհասնի։

-Կարող ես քնել, կհսկեմ ճամպրուկդ։ Հետո էլ կփոխվենք տեղերով։

Հերթափոխով ճամպրուկահսկիչ աշխատելը միակ աշխատանքը չէր, որ բախտ վիճակվեց ունենալ Չինաստանում։ Երկու անգամ բժշկի հոգատարությամբ մշակել եմ վնասված ոտքս ու վիրակապով տա՜ք փաթաթել, կարևոր շարադրությանս վերջնաժամկետից հաշված ժամեր առաջ համակարգչային մասնագետի ակնոցով ինքնուրույն վերականգնել եմ համակարգչիս լիովին սևացած ու ապտակիս չարձագանքող էկրանը, «Տա՜ք հագնվիր» կարգախոսով ինքս ինձ մայրիկ եմ եղել, մի անգամ էլ, չինացի, բայց հայկական խրոխտ քթով երկրպագուիս «ձեռքս չտվող» հայրիկ եմ եղել։ Բացի կեցությանս հիմնական վայրից, երկու տուն եմ ունեցել, երկուական չինացի մայրիկ ու հայրիկ, ում հետ խոհարարի ախորժակով չինական խմորագնդիկներ եմ պատրաստել ու Ամանորս էլ նշել նրանց հետ՝ տոնական հաստաբուդը բարակիրան բրնձով փոխարինելով։

-Չե՞ս կարոտել բնականոն կյանքդ, դավաճա՛ն։

-Ինձ պետք էր սա։ «Մարդ» դառնալու ու 18 ամյակս չափահասուն դիմավորելու համար։

Եթե անկեղծ՝ 18 ամյակիս առնչվող գաղափարներ ու ճոխ պատկերացումներ գլխումս հաճախ են պտտվել, ու այն բացառիկ դարձնելու ցանկությունս երազանքներիս ուղեկցել է միշտ։ «Գոնե ամենասիրելիներն ու հարազատները պետք է ներկա լինեն»-ը բարձր զնգում էր իմ մտքում, մինչդեռ, արի ու տես, հարազատ ծնողներիս 18 ծնունդաթուշիկապաչիկներն անգամ այտերիս էին հպվում կիլոմետրեր հաղթահարելուց ու հեռախոսի էկրանով ինձ հասնելուց հետո միայն։ Ինչևէ, իմ 18-ն էլ բացառիկ էր յուրովի․օրվան նախորդող գիշերն ինքնահաշվետվության երեկույթ էի կազմակերպել, որին ներկա էինք ես ու ես։

Հանդիպման ընթացքում կողմերը խոստովանեցին, որ շնորհակալ են Չինաստանին անկախանալու ու մեծանալու համար, բայց և, միևնույն ժամանակ, կարմիր կարկանդակ,  մայրիկի թխած հոբելյանական տորթ ու այտին անպատնեշ հպվող համբույր են ուզում։

Խոստովանեցին, որ չինական ռեստորաններն իրոք շքեղ են, բայց մայրիկի խոհանոցի պես համեղ չեն բուրում։

Որ Շանհայի փողոցները, հիրավի, փայլում են ճոխությունից, բայց աչքերդ, վեր նայելիս, Երևանի երկնքում օդապարիկի դեր տանող ամպերի պես սպիտակ ամպերի դժվար թե հանդիպեն։

Որ Չինաստանի գեղեցիկ քաղաքներում շրջագայելն իսկապես հետաքրքիր է, բայց ես ու ես նախընտրում ենք երեկոյան Երևանում զբոսանքն ու Աբովյան փողոցը վերից վար չափչփելը։

Որ Չինաստանն, անխոս, բազմազավակ երկիր է, բայց հեղափոխություն, այն էլ, սիրո, դուխով եղբայրներն ու քույրերը Հայաստանում են անում։

Որ․․․

-Մա՜մ, 5 օր մնաց։

Երկար ընդմիջումից, դասերից ու քննություններից հետո վերջապես նորից ամառ։

Չեմ պատկերացնում, թե ինչպես էի անցկացնելու դպրոցական վերջին տարիներս, եթե խորհրդանշական մարտի 3-ից հետո իմ կյանք չմտներ «Տոնացույցը»։ Այո՛, այդ ես չեմ մտել «Տոնացույց», այլ «Տոնացույցն» իմ կյանք, որովհետև այն ինձ համար ոչ միայն մշակութային կենտրոն է, այլ նաև ուղեկից կյանքում և կամ՝ դպրոց կյանքի։

Հավանաբար հիա մտածում ես, թե ինչ է «Տոնացույցը»: Փորձեմ մի երկու խոսքով ներկայացնել:

Ազգային տոների և ավանդույթների պահպանման ներկայացման և փոխակերպման նպատակով 1998 թվականին էթնո-երաժշտագետ Հասմիկ Բաղրամյանի կողմից հիմնվեց «Տոնացույց» կազմակերպությունը, որտեղ գործում է ազգագրական խմբերի էթնոդպրոց և ավանդույթ ակումբը։

2014 թվականից կազմակերպությունը տեղափոխվեց Բյուրական։ Գյուղի բնական միջավայրում, մոտ 200 տարվա պատմություն ունեցող տանը հիմնվեց կենտրոնը։ Այստեղ գործունեությանը ավելացան տոների թանգարանը և հյուրատունը։ «Տոնացույցը» իրականացնում է մի շարք ծրագրեր, որոնցից են` ժողովրդական տոների և միջազգային փառատոների կազմակերպում, ինչպես նաև կրթամշակութային ծրագրերի իրականացում։

Հատկապես հետաքրքիր ծրագրերն ու համերգները մեզ մոտ շատ են ամռանը:

Այնտեղ ես ոչ միայն ծանոթացա հայկական մշակույթի, երգ ու պարի հետ, այլև սովորեցի շփվել մարդկանց հետ ու լինել անկաշկանդ (դե, որովհետև մեկ օրվա մեջ հանդիպում ու շփվում էի տասնյակծանոթ ու անծանոթ մարդկանց հետ)։

Մի խոսքով, այսքան ասածիցս երևի արդեն զգացվում է, որ «Տոնացույցի» դերն իմ կյանքում շա՜տ մեծ է։

Այսօրվա «Տոնացույց» գնալս նման էր ինչ որ հեռու տեղից հայրական տուն վերադառնալուն։ Գրկախառնությունների ջերմ պահից հետո անցնում ենք մեր մշտական գրաֆիկին։

-Մի քիչ զրուցենք մինչև սկսելը:

- Մի հատ ծրագրի վրայով նորից անցնենք:

-Երգերը հիշո՞ւմ եք:

-Նվարդ ջան, ծրագիրը գրի:

-Հա, երեխեք, էսօր երկու համերգ ունենք, ու երկրորդը մտածեցի բարեգործական անենք, որովհետև հյուրերը ազատամարտիկների երեխաներ են:

Բարեգործական համերգի միտքն ինձ շատ դուր եկավ, ու ես բնականաբար համաձայնեցի, բայց մինչ քննարկում էինք, ժամանակն անցավ չափազանց արագ։

-Վայ, երեխեք, արդեն ժամը 12-ն է, գնացինք հագնվելու։

Ու հենց այսպես խառնված էլ ազդարարում եմ իմ ջերմ, սիրառատ ու համերգաշատ ամառվա սկիզբը:

Համեցեք Բյուրական: