Սուրճի մեքենան

Լուսանկարը` Լիլիթ Կարապետյանի

Լուսանկարը` Լիլիթ Կարապետյանի

(«Ուղեկիցներ» շարքից)

«Ուղեկիցներ» շարքը ուղևորությունների ժամանակ ինքնաթիռներում կամ օդանավակայաններում ինձ հանդիպած մարդկանց ճեպանկար-գրառումներն են։

Լուսաբացի արևով լվացված օդանավը դանդաղ սահեց բետոնի շերտի վրայով՝ թույլ, հազիվ զգալի գվվոցով հեռանալով օդանավակայանի ապակեպատ շենքից։

Սպասասրահից ինքնաթիռն ահռելի էր թվում, ինչպես կետ ձուկը մանկական լողավազանում։ Փոքրիկ, կլոր լուսամուտների մեջ երևում էին ինքնաթիռի շարժման ուղղությանը հակառակ քայլող ուղեկցորդուհիները՝ պատկերին կոմիքսային ու անիրական տեսք հաղորդելով։ Թեք, սպիտակ լույսը բեկվեց ապակե պատի բազմաթիվ շերտերի մեջ ու մանր նետերի խրձով ցրվեց սպասասրահով։ Ճառագայթներից մի քանիսը հպվեցին սուրճի մեքենայի մետաղե ծորակին։ Վերջինս ջերմ շողաց, թշթշաց ու գոլորշու մի քանի անվստահ քուլա փնչացրեց դուրս։

Կիսադատարկ սրճարանում աշխատող աղջիկը շտապ-շտապ գոլորշու հոսանքի տակ դրեց սպիտակ գավաթները՝ պարբերաբար ձեռքը կտրուկ հետ քաշելով ու կպցնելով ականջին, կծելով շրթունքն ու կլորացնելով մուգ կանաչ աչքերը, ասես հիմա լաց կլինի։ Նրա շտապ շարժումները շատ զգույշ էին ու անվարժ, ասես նա կանգնած էր ոչ թե հատակին, այլ սառույցի վրա, ու վախենում էր ամեն վայրկյան սայթաքել։ Նրա ծղոտագույն մազերը համառորեն փորձում էին դուրս պրծնել կարճ պոչի միջից, և մատուցողուհին ստիպված էր պարբերաբար նորից կապել դրանք։

-Կարո՞ղ եք, վերջապես, տալ իմ սուրճը, հարցրեց իմ կողքին նստած երիտասարդը։ Նա արմունկներով հենվել էր բարին ու մատով պտտում էր իր առջև դրված արևային ակնոցը։ Տղան պարբերաբար տրորում էր չսափրած դեմքն ու խառնում կարճ, անկանոն մազերը։ Նրա ոտքերի մոտ՝ բարձր աթոռի կողքին հենված էր սև պայուսակի մեջ պահված կիթառը, կողքին՝ քառակուսի, ոչ մեծ ճամպրուկ էր դրված, որի վրա էլ տղան հենել էր մի ոտքը։ Նրա կարճ կաշվե վերարկուն ընկած էր ուղիղ հատակին։

Աղջկա այտերը զգալիորեն կարմրեցին, ինչը, հաշվի առնելով նրա մաշկի չափազանց սպիտակ լինելը, նկատելի էր նույնիսկ սպասասրահով անցնողների համար։ Նա թույլ սեղմեց ձեռքի սրբիչը՝ կարճ հայացք նետելով տղայի կողմը՝ դեմքով միաժամանակ խնդրանք, բարկություն ու հուսահատություն արտահայտելով։

Տղան ուսերը թոթվեց ու ցույց տվեց ժամացույցը։

Սեղաններից մեկի մոտ նստած տարեց տղամարդը իջեցրեց կիսալուսնաձև ակնոցն ու թերթի վրայով նախատինքով նայեց երիտասարդին, բայց վերջինս չնկատեց դա։

Աղջիկը սկսեց ինչ-որ բան փնտրել դարակների վրա՝ միաժամանակ փորձելով տեղավորել ձեռքում բռնած կաթի շիշն ու շաքարի տուփը։ Իրարանցման մեջ նա արմունկով հրեց սեղանի անկյունում դրված գիրքն ու էջերի արանքից դուրս նայող մատիտը, որոնք ինքն էր մի քիչ առաջ այդտեղ դրել։

Երիտասարդը հազիվ լսելի փռթկաց՝ փորձելով թաքցնել դա ձեռքի ափով։ Աղջիկը բարկացած նայեց նրան՝ հոնքերը վրդովված կիտելով։

-Ես ուշանում եմ, հասկանո՞ւմ եք,- բարձր ձայնով ասաց տղան՝ փորձելով թաքցնել ժպիտը,- քիչ հետո իմ թռիչքն է։

Սրճարանի ևս մեկ-երկու այցելու զարմացած բարձրացրին գլուխները՝ հայացքներով շանթելով հանդուգն երիտասարդին ու կարեկցելով մատուցողուհուն։

-Կտամ ես քո սուրճը,- կիսաձայն փնչացրեց աղջիկը՝ ոտքով թույլ հարվածելով հատակին։ Նա կրկին շրջվեց դեպի սուրճի մեքենան, որն արդեն շոգեքարշի պես աղմկում ու գոլորշու զայրացած շիթեր էր կրակում երկու ծորակներով։ Մատուցողուհին մի պահ կանգ առավ՝ ցուցամատը հպելով կճատ քթին, հետո սկսեց ինչ-որ կոճակներ սեղմել։

-Միգուցե օգնե՞մ Ձեզ,- հեգնանքով առաջարկեց երիտասարդը։

-Շնորհակալ եմ,- բարկացած վրա բերեց աղջիկը՝ սուրճի վրա լցնելով հարած կաթն ու բաժակի կողքին դնելով շաքարավազի թղթե փոքրիկ փաթեթները։

-Վերջապես,- հառաչեց տղան՝ կրկին ցուցադրական նայելով ժամացույցին։

-Սա քո սուրճը չի,- քմծիծաղ տվեց աղջիկը՝ բաժակը զգուշությամբ տանելով թերթ կարդացող տղամարդուն, որը հայացքը չէր հեռացնում երիտասարդից։

-Խնդրեմ, կներեք ուշացման համար,- մեղավոր ձայնով քրթմնջաց աղջիկը։

-Ես չեմ շտապում,- ժպտաց տղամարդը՝ դանդաղ աչքերին հրելով ակնոցն ու վերադառնալով թերթին։

-Ձեզ, ի՞նչ է, թվում է, թե ես պատրաստվում եմ ծերությունս այստեղ դիմավորել,- վրդովվեց երիտասարդը՝ սովորականից ուժեղ պտտելով սեղանին դրված ակնոցը։

-Եթե այդքան շտապում ես, կարող ես գնալ,- փոքր –ինչ ավելի բարձր պատասխանեց աղջիկը՝ զայրույթից թափ տալով սրբիչն ու կնճռոտելով ճակատը, ասես պատրաստվում է արտասվել։

Տղան բարձրացրեց հոնքերը։

-Եթե չէիք պատրաստվում իմ պատվերը կատարել, պետք է ժամանակին ասեիք։

Աղջիկն առանց մի խոսք ասելու լցրեց սուրճն ու դրեց տղայի դիմաց, ուղղեց գոգնոցն ու հեռացավ սրճարանի մյուս անկյունը՝ փորձելով թաքցնել հուզմունքը։

Երիտասարդն անշտապ կռացավ բաժակի վրա ու առանց այն բարձրացնելու՝ համտեսեց գավաթի վրա կանգնած կաթի փրփուրը։ Հետո կնճռոտեց դեմքն ու թույլ շարժումով հեռու հրեց գավաթը։

-Մի րոպե, կարելի՞ է,- մատը բարձրացրեց նա՝ նայելով աղջկան։

Վերջինս շրջվեց դեպի տղան, այնքան ուժեղ սեղմեց շրթունքները, որ երևացին այտի փոսիկները, հետո վճռական քայլերով մոտեցավ տղային՝ ձեռքերը խաչելով կրծքին։

-Ի՞նչ է ուզածդ,- ցածրաձայն, բայց շատ խիստ ձայնով հարցրեց նա՝ մի փոքր առաջ կռանալով։

-Զզվելի սուրճ է, ես չեմ պատրաստվում սրա համար վճարել,- չափազանց հանգիստ ձայնով և նույնիսկ թույլ ժպիտով արտասանեց երիտասարդը,- կաթը լավ հարած չէ, սուրճից վառված համ է գալիս։

-Կարող ես չվճարել,- ատամների արանքից նետեց աղջիկը, իսկ հետո, ձայնն ավելի իջեցնելով, ավելացրեց,- զզվելի, լկտի, ինքնահավան ապուշ։

Սրճարանում քար լռություն տիրեց։ Լսվում էր միայն իր թեյը խառնող կնոջ գդալի ձայնը, որն ամբողջ գործողության ընթացքում գիրք էր կարդում ու ոչինչ չէր նկատում։

Տղան դանդաղ վեր կացավ, ուղղվեց տեղում, հետո կտրուկ առաջ թեքվեց, ճարպկորեն գրկեց աղջկա ուսերն ու համբուրեց։

Լռեց նույնիսկ աղմկող գդալը։ Կանգ առան դեպի իրենց դարպասները շտապող ուղևորները։ Սպասասրահում տարածվեց հեռավոր գոտիներից մեկի վրա վայրէջք կատարող ինքնաթիռի թույլ աղմուկը։

Մատուցողուհին վերջպես ուշքի եկավ և անվստահ հետ հրեց տղային։

-Ի՞նչ ես անում, հիմար,- շշնջաց նա՝ շփոթված ուղղելով մազերն ու վախենալով բարձրացնել հայացքը։ Նրա այտերը թռիչքի գոտու լույերի պես բռնկվեցին։

-Ամեն ինչ լավ կլինի, դու շատ լավ ես աշխատում,- շշնջաց տղան՝ ժպտալով։

-Դու գիտես, որ ես նոր եմ ստացել այս աշխատանքը, ուզում ես, որ ինձ հեռացնե՞ն,- արագ-արագ սկսեց շշնջալ աղջիկը,- ինչո՞ւ ես եկել ու ծաղրում ինձ։

-Ուզում էի՝ շատ չլարվես։

-Խոզի մեկը։

Տղան կրկին առաջ թեքվեց ու համբուրեց աղջկան, բայց վերջինս այս անգամ շտապեց հետ-հետ գնալ։ Սպասասրահի տարբեր անկյուններից արդեն հավանության բացականչություններ լսվեցին։

-Շո՞ւտ ես վերադառնալու։

-Երկու օրից, դու գիտես։

-Զգույշ կլինես։

-Սուրճը շատ համով էր։

Աղջիկը սրբիչով թույլ հարվածեց տղային՝ չհամարձակվելով նայել այցելուներին։

Տղան դրեց ակնոցը, հագավ վերարկուն, վերցրեց պայուսակներն ու ձեռքով արեց աղջկան։

-Գնա, գնա դե։

Տղան ժպիտը դեմքին շրջվեց ու քայլեց լույսով ողողված միջանցքով՝ ուշադրություն չդարձնելով իրեն հետևող հայացքներին։

Մատուցողուհին սկսեց եռանդով մաքրել բաժակները՝ խուսափելով շրջվել դեպի սպասասրահը։ Քիչ հետո նա մի պահ կանգ առավ, ուղղեց մազերի անկանոն պոչը, ցուցամատը դրեց կճատ քթին, նայեց առաստաղին։

Լույսի հերթական բաժինը բեկվեց ու ցաքուցրիվ եղավ օդանավակայանով մեկ։ Դրանցից մի քանիսը հազիվ լսելի զրնգոցով հպվեցին սուրճի մեքենային։ Մետաղե մակերեսը ուրախ շողաց՝ լուսավորելով այնտեղ արտացոլվող աղջկա ամաչկոտ ու լուսաբացով լցված ժպիտը։

 

mane tonoyan

Ես մեծ եմ, մի վերահսկեք ինձ

Ես տասնչորս տարեկան եմ: Արդեն այնքան մեծ եմ, որ կարող եմ ինքնուրույն լինել: Սակայն ծնողներս այդպես չեն մտածում: Նրանք ամեն քայլափոխի պետք է իմանան` ուր գնացի, երբ եկա, ինչ եմ անում: Անընդհատ հիշեցնում են, թե ինչ պետք է անեմ: Ամեն երեկո հարցնում են, թե ինչ եմ կարդում, այդ օրը քանի էջ եմ կարդացել: Նրանց վերաբերմունքն ինձ զայրացնում է: Ես փոքր չեմ, պետք չէ ամեն վայրկյան ինձ վերահսկել:

Լուսինե Ս.

Լուսինե, հայտնվելով նման իրավիճակում, կարծում եմ, յուրաքանչյուր ոք կնեղսրտեր: Քեզ անհանգստացնում է այն երևույթը, երբ քեզ ստիպում են անել մի բան, որ չես ուզում կամ հենց այդ պահին չես ուզում: Գուցե երբեմն նաև անհաղթահարելի զայրույթ ես զգում այդ պատճառով…

Հազիվ թե ծնողներդ հիշեցնեն գիրք կարդալու մասին պարզապես քեզ զայրացնելու համար: Փորձիր հասկանալ նրանց. գուցե նրանք կատարում են այն, ինչ կոչվում է «ծնողական պարտականություն», և որի շրջանակներում է նաև երեխային խորհուրդներ ու խրատներ տալը, այլ կերպ ասած` դաստիարակելը, որի հակառակ բևեռում կարելի է դնել անտարբերությունը: Բարեբախտաբար քո դեպքում խոսքը անտարբերության մասին չէ… Փորձիր զրուցել ծնողներիդ հետ, հարցրու նրանց` ինչու են քեզ անընդհատ հիշեցնում, թե ինչ անել: Դա կօգնի ավելի լավ հասկանալ նրանց դիրքորոշումը նաև քո բացթողումները: Բացի այդ, կարող ես ասել նրանց, որ ինքդ էլ սիրում ես գիրք կարդալ: Եթե նրանք իմանան կամ տեսնեն, որ դու կարդում ես, ապա գուցե դադարեն հիշեցնել: Գուցե նրանց անհանգստացնում են կարդացածիդ ծավալնե՞րը: Պարզիր այդ ամենը:

Զրուցի’ր, նրանց հետ, դուք կարող եք համաձայնության գալ, հատկապես այն դեպքում, երբ խոսքը գնում է մի բանի մասին, որը դու ինքդ էլ սիրում ես…

Ինչ վերաբերում է ծնողներիդ այլ հանձնարարություններին, ապա դրանց մասին ևս կարող ես զրուցել նրանց հետ: Զրույցի համար հաջող նախադրյալ է այն, որ ծնողներդ անտարբեր չեն քո նկատմամբ: Բացի զրույցը, երբեմն օգնում է անգամ պարզ խնդրանքը այս կամ այն հանձնարարությունը չկատարելու կամ մի փոքր ուշ կատարելու:

ella mnacakanyan yerevan

Պրևերը՝ իմ շուրթերի լույսով

Մեռած տերևները

Ես այնքան կուզեի, որ դու հիշեիր
Օրերն այն երջանիկ, երբ ընկերներ էինք,
Այդ ժամանակ կյանքն էր ավելի գեղեցիկ,
Ու արևն անգամ՝ ավելի պայծառ այսօրվանից:
Թիակով են հավաքվում մեռած տերևները,
Տեսնում ես՝ ես չեմ մոռացել,
Թիակով են հավաքվում մեռած տերևները,
Ինչպես և հուշերն ու ափսոսանքները:
Եվ քշում է նրանց հյուսիսային քամին
Մոռացության սառը գիշերին:
Տեսնում ես՝ ես չեմ մոռացել
Երգն այն, որ երգում էիր ինձ:

Դա մի երգ է, որ նման է մեզ,
Դու, որ ինձ սիրում էիր, ես, որ սիրում էի քեզ:
Մենք ապրում էինք երկուսս միասին՝
Ես, որ քեզ սիրում էի, դու, որ սիրում էիր ինձ:
Բայց կյանքը բաժանում է միմյանց սիրողներին՝
Կամացուկ, մեղմորեն, առանց աղմուկի:
Եվ ծովը ջնջում է ավազից
Ոտնահետքերը՝ բաժանված սիրահարների:
Մենք ապրում էինք երկուսս միասին՝
Ես, որ քեզ սիրում էի, դու, որ սիրում էիր ինձ:
Բայց կյանքը բաժանում է միմյանց սիրողներին՝
Կամացուկ, մեղմորեն, առանց աղմուկի:
Եվ ծովը ջնջում է ավազից
Ոտնահետքերը՝ բաժանված սիրահարների:

Թիակով են հավաքվում մեռած տերևները
Ինչպես և հուշերն ու ափսոսանքները,
Բայց իմ սերը՝ լռակյաց ու հավատարիմ,
Ժպտում է միշտ ու շնորհակալ է կյանքին:
Ես քեզ սիրում էի, դու գեղեցիկ էիր այդքան
Հիմա ինչպե՞ս ես ուզում, որ քեզ մոռանամ:
Կյանքն ավելի գեղեցիկ էր այդ ժամանակ,
Եվ արևը շողում էր ավելի պայծառ,
Դու իմ ընկերն էիր ամենաթանկ,
Իսկ հիմա ես կարող եմ միայն ափսոսալ:
Բայց երգը, որ երգում էիր ինձ,
Ես կլսեմ այն հավերժ, միշտ:

Ֆրանսերենից թարգմանությունը՝ Էլլա Մնացականյանի

astghik gevorgyan

Սիրո լեզու կամ պարզապես ֆրանսերեն

Ֆրանսերենը պատկանում է Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ռոմանական, արևմտաիտալական լեզվախմբին: Ֆրանսերեն խոսում են աշխարհում 500 մլն մարդ: Այն պաշտոնական լեզու է Ֆրանսիայում, Գվինեայում, Բենինում, Գաբոնում և 25 այլ երկրներում: Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման` ֆրանսերենը 9-րդն է: Այբուբենը կազմված է 26 տառից ու 36 հնչյունից՝ 16 ձայնավոր, 3 կիսաձայն և 17 բաղաձայն:

 ԵՊԼՀ-ում ֆրանսերենի ամբիոնը ձևավորվել է 1941 թ-ին՝ 1936 թ-ին ձևավորված օտար լեզուների ամբիոնի հիման վրա, որտեղ 1937 թ-ից գործել է ֆրանսերենի բաժինը: Ամբիոնը գործում է մինչև օրս: ԵՊԼՀ-ում  այն դասավանդվում է ինչպես առաջին, այնպես էլ որպես երկրորդ լեզու:

Ֆրանսերենի կենտրոնը ամեն տարի կազմակերպում է մի շարք միջոցառումներ, այդ թվում սեմինարներ, շնորհանդեսներ: Ամեն տարի ԵՊԼՀ-ում նշվում է ֆրանկոֆոնիայի շաբաթ ( ՖՄԿ-ն՝ ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպությունը, ֆրանսերենի համընդհանուր արժեքների ամրագրման և տարածման միջազգային հաստատություն է): Այս տարի մեկշաբաթյա միջոցառումները նվիրված էին ԵՊԼՀ-ում ֆրանսերենի ամբիոնի ստեղծման 75 ամյակին:

Ստորև ներկայացված են մի քանի բառերի և արտահայտությունների ֆրանսերեն գրելաձևը և արտասանությունը.

Բարև- bonjour – բոնժուղ

Անունդ ի՞նչ է – comment tˈappeles-tu? – կոման տապել տյու

Իմ անունն է – je mˈappele – ժը մապել

Քանի՞ տարեկան եք – quel âge as-tu? – քել աժ ա տյու

Ցտեսություն – au revoir – օղվուաղ

Ես քեզ սիրում եմ – je tˈaime – ժը տեմ

Շնորհակալություն – merci – մեղսի

Քույր – sœur – սյող

Եղբայր – frère – ֆղեղ

Հայր – père – պեղ

Մայր – mère – մեղ

Տուն – maison – մեզոն

Ընտանիք – famille – ֆամիյ

Հաճելի  օր – bonne journée – բոն ժուղնե

Սեր – amour – ամուղ

Ուզո՞ւմ ես լուսանկարել…

Լուսանկարը` Դիանա Շահբազյանի

Լուսանկարը` Դիանա Շահբազյանի

Ես կանգնած եմ Կոթի գյուղի փողոցներից մեկում ու ֆոտոախցիկը ձեռքումս պինդ սեղմած նայում եմ դիմացի մառախուղների մեջ կորած սարին:

-Էս սարի հետևում հենց իրանց սարն ա, հիմա էլ, որ գիշերները կրակում են, ստեղից են կրակում,- պատմում էր մեր թղթակից կոթեցի Տիգրանը, մինչ ես քարացած-կանգնած նայում էի սարին, որի հետևում մի տեղ մառախուղների մեջ կորել էր «իրանց սարը»: Հիմա սպասում եք, որ երևի ցույց կտամ այդ ֆոտոն: Ձեզ հետ չի՞ լինում որ կանգնում եք մի տեսարանի առջև, որ հաստատ կնկարեիք, իսկ դուք ուղղակի կանգնում նայում եք: Ինձ հետ հաճախ է լինում, չգիտեմ ինչու է այդպես:
Ու մինչ ես ֆոտոապարատս ձեռքումս ամուր պահած լսում էի Տիգրանին, Կոթիի այդ թաղից Լաուրա տատիկը, ում մենք խնդրել-համոզել էինք հավաքել գյուղի տարեցներին (նրանք կպատմեին պատերազմի տարիների իրենց ապրումների, ինչու չէ, նաև հիմիկվա, քանի որ առանձնապես շատ բան չի փոխվել այնտեղ` կրակում են, զանգում էր տարբեր մարդկանց, թե բա` ի՞նչ դաշտ, եկեք, մեր մասին ուզում են ֆիլմ նկարահանեն:

Այդ կնոջ տանը կառուցել էին թաղի ապաստարանը, խնդրել էինք իրենց հավաքվել հենց այնտեղ: Սարի մոտ կանգնելուց մի քանի րոպե առաջ ես արդեն մտել էի այդ վայրը: Տարօրինակ է, որ զարմանում էի, երբ սահմանամերձ գյուղերի երեխաները պատմում էին փակ տարածքների, մանավանդ, ապաստարանների հանդեպ իրենց ֆոբիաների մասին, քանի որ հիմա էլ հիշելուց սկսում եմ անհամաչափ շնչել ու վախենալ: Ընդհանրապես վերջերս զգացած իմ բոլոր զգացողությունները տարօրինակ կերպով նման են իրար:
Երևի հիմա մտածում եք` ինչ կապ ունի այս ամենը ֆոտոյի հետ: Ֆոտոյի մասին իմ նյութը ես սկսում եմ այն րոպեից, երբ սարի դիմաց կանգնած էի ու ոտնաձայներ լսեցի` մեկը մոտենում էր: Շրջվեցի: Գյուղացի կին էր` ծեր, հազիվ քայլելով մոտենում էր ինձ: Հուզվել էր, երբ իմացել էր, որ մի քանի երիտասարդ եկել են իրենց ապաստարանը նկարելու, ու շարունակ կրկնում էր, որ երազում է` երբեք չտեսնենք այն ամենը, ինչ իրենք են տեսել: Ֆոտոյի մասին իմ նյութը սկսվում է այն ժամանակ, երբ հազար վեց հարյուր յոթանասուն ապրում ես ունենում այդ մի քանի ակնթարթում, բայց ֆոտոապարատդ տանում ես աչքիդ ու նկարում:

Մի քանի րոպե հետո մերոնք արդեն ապաստարանում էին: Ես երկար ժամանակ չէի մտնում ներս, մինչև մի պապիկ եկավ, ով ասում էր, թե ինքն է սարքել ապաստարանը: Իր հետևից ներս մտա: Մտա այն ժամանակ, երբ Լաուրա տատիկը պատմում էր իր ամուսնու մասին, որը այն պապիկի հետ, ում հետ մտել էի ներս, սարքել էին այդ ապաստարանը: Հետո պատմում էր, որ մի օր թոռներն էին հյուր եկել, ու այդ գիշեր սկսել են կրակել: Պապն էլ բոլորին իջեցրել է ապաստարան, զանգել է տարբեր տեղեր, որպեսզի կրակոցների վերջանալուն պես թոռներին տանեն գյուղից ու այդ մտքերից հիվանդացել է, մինչև հիմա ծանր հիվանդ է: Չեք պատկերացնում, չէ՞:
Այդ պատմությունները լսելով մարմնովդ սարսուռ է անցնում, ուզում ես գոռալ, լացել, քեզ պատեպատ տալ, բայց միայն կարողանում ես ֆոտոապարատը տանել աչքիդ ու չխկացնել,  հետո մի ամբողջ կյանք քեզ մխիթարելով, որ պահ ես վավերագրել, մարդկանց, պատմություններ:

Հա, էդպիսի բան է, երբ չես կարող խառնվել, ինչ-որ բաներ հարթել, խնդիրներ լուծել: Դու կողքից ես նայում` ֆոտոխցիկիդ անցքից: Պատմության մեջ շատ դեպքեր կան, երբ դոկումենտալիստ լուսանկարիչներն իրենց ֆոտոների միջոցով կարողացել են ինչ-որ բան փոխել, կյանքեր փրկել: Հա, ես մոռացա ասել, որ դոկումենտալ ֆոտոյի մասին էի պատմելու այս անգամ, չնայած երևի արդեն գլխի էիք ընկել: Եսիմ…

ella mnacakanyan yerevan

Պրևերը՝ իմ շուրթերի լույսով

Այդ սերը

Այդ սերը՝
Այնքան բուռն
Ու այնքան փխրուն,
Այնքան նուրբ
Ու հուսահատ այնքան:
Այդ սերը՝
Ցերեկվա պես լուսավոր,
Ժամանակի պես տանջող,
Երբ երկարում են օրերը:
Այդ իսկական սերը՝
Գեղեցիկ,
Երջանիկ
Ու ծիծաղկոտ,
Ինչպես երեխա՝ խավարում դողացող,
Բայց և վստահ այնքան
Կեսգիշերում հանդարտ մարդու նման:
Այդ սերը՝
Ուրիշներին վախեցնող,
Նրանց խոսեցնող,
Նրանց գունատող,
Հանկարծակի սերը,
Հետապնդված, վնասված,
Տրորված, մերժված,
Լքված, մոռացված սերը…
Այդ սերն՝
Ամբողջությամբ դեռ ապրող
Եվ արևից վառ փայլող:
Այն իմն է, քոնն է,
Այն, որ միշտ նոր է
Ու երբեք չփոխվող,
Քայլքի պես հստակ,
Թռչնի պես ազատ,
Ամառվա պես ջերմ ու կայտառ:
Մենք երկուսս կարող ենք մոռանալ,
Գալ ու հեռանալ,
Ապա քնեցնել մեզ
Ու սերը մեր,
Հետո արթնանալ, տանջվել, ծերանալ
Ու կրկին մեզ քնեցնել:
Երազել մինչև մահ,
Ծիծաղել ու ժպտալ
Եվ… երիտասարդանալ:
Մեր սերն այստեղ կմնա՝
Աչքերիդ պես համառ,
Ինչպես բաղձանք անհաս
Ու կխոցի հուշերով դաժան,
Ափսոսանքի նման հիմար,
Որ սառն է հանց մարմար:
Ցերեկվա պես լույսով լի,
Մանկան նման խոցելի՝
Նա ժպտալով մեզ կնայի
Ու կխոսի առանց խոսքի:
Ես դողալով կլսեմ նրան
Եվ կգոռամ
Քեզ համար,
Ինձ համար:
Ես կաղերսեմ ու կգոռամ
Ինձ ու քեզ համար
Եվ բոլոր նրանց,
Ովքեր սիրում են
Ու զգում իրենց սիրված:
Այո՛, ես գոռում եմ
Հանուն ինձ ու քեզ
Եվ այն ուրիշի,
Ում չեմ ճանաչել
Ու չեմ ճանաչի:
Հենց այստե՛ղ մնա,
Ուր հենց հիմա կաս,
Ուր որ եղել ես դու այն ժամանակ:
Հենց այստե՛ղ մնա,
Չշարժվես հանկարծ,
Հանկարծ չգնաս…

Մենք՝ սիրվածներս,
Քեզ մոռացել ենք,
Բայց դու՜,
Դու մեզ մի՛ մոռացիր,
Մենք ոչինչ չունենք քեզնից բացի,
Մի՛ թող վերածվենք սառույցի..
Տո՛ւր մեզ նշաններ կյանքի
Թեկուզ խորը հեռուներից,
Այլ աշխարհից, տիեզերքից,
Դեպի խորքը այն անտառի,
Ուր թաքստոցն է մեր հուշերի:
Լոկ հայտնվի՛ր,
Ձեռք մեկնի՛ր մեզ
Ու մեզ փրկի՛ր…

Ֆրանսերենից  թարգմանությունը՝ Էլլա Մնացականյանի

ani jilavyan

Արձակուրդ

-Չէ, չէ ու չէ,- ասում եմ ես երևի թե մտքում, կամ էլ քնաթաթախ ձայնս սենյակում էլ է լսվում, ո՞վ գիտի, բայց զարթուցիչս հաստատ ինձ չի լսում ու շարունակում է երգել՝ ասես ոչինչ էլ չի եղել: Դե հա, չեմ մեղադրում, ինքս եմ լարել, որ արթնացնի: Հեչ չէի ուզի զարթուցիչ աշխատել՝ մարդիկ լարում են, իսկ հետո, երբ խեղճ զարթուցիչը նրանց քնից հանում է, զայրանում են, չի հանում՝ ավելի են զայրանում:

Մինչ մտածում եմ էս բոլորի մասին, աչքիս առաջ են գալիս պարող կակտուսներն ու «մյաու» ասող մկները, բայց զարթուցիչս վրա է հասնում ու էլի ինձ քնից հանում: Բացում եմ աչքերս՝ կտրելով երազներիս ժապավենը ու էլի հիշում պատճառը, թե ինչի չեմ ուզում անկողնուցս վեր կենալ: Միշտ էլ արձակուրդից հետո էսպես ա… Լավ, մի շփոթվեք, հիմա ամեն բան հերթով կբացատրեմ: Ես Ամերիկյան համալսարանի երրորդ կուրսի ուսանող եմ, բնականաբար, դասերի ծանրաբեռնվածությունից հոգնած ու առավոտյան զարթնելու հետ լուրջ խնդրներ ունեցող: Մարտի չորսից մի շաբաթ արձակուրդ ունեինք, ու քանի որ մի շաբաթը այդքան էլ մեծ ժամանակահատված չէ, ես կասեի՝ շատ քիչ է, նոր էի զգում դրա քաղցրությունը, երբ օրացույցս ինձ ասաց, որ արդեն մարտի տասն է՝ կիրակի: Հիմա արդեն մի շաբաթ է, ինչ արձակուրդից հետո դասի եմ գնացել, բայց այնպիսի տպավորություն է, որ արձակուրդ չի էլ եղել, այլ՝ ուրախ դրվագ երազում, որն անսպասելի ավարտվեց: Եվ բոլոր համակուրսեցիներիս մոտ է էդպես: Ու ամեն անգամ էլ էդպես շուտ է անցնում արձակուրդը: Մյուս կողմից էլ՝ արձակուրդ չլինի, կբողոքենք, որ չկա, արձակուրդ կա, բողոքում ենք, որ քիչ է, իսկ անգամ որ շատ էլ լինի, կբողոքենք, որ հետ ենք վարժվում դասերից… Ի՜նչ հետաքրքիր բան է ուսանողական հոգեբանությունը:

ani muradyan

Երեխայի քմահաճույքները

Շառլոտը աղիողորմ արտասվում է, դուք հենց նոր նրան մերժել եք տալ չորրորդ կոնֆետը, Ժերեմին բարկանում է, դուք նրան արգելել եք դիտել երրորդ տեսաերիզը, Վալենտինը սուպերմարկետում հատակին է գլորվում, որպեսզի իր համար գնեք կարմիր գեղեցիկ ավտոմեքենան:

Ձեր երեխան կամակորություն է անում, իսկ ձեզ համար դա մեծ անհանգստություն է: Ամեն «նյարդային նոպայի» պահին կասկածը պատում է ձեզ, թե արդյոք «ես շատ հաշտվող չեմ» կամ «շատ խիստ», «իմ երեխան լավ դաստիարակված չէ», «ես լավ ծնող չեմ», «եթե ես զիջեմ, միայն ավելի վատ կլինի»:

Վստահեցնում եմ ձեզ, բոլոր երեխաներն էլ տրվում են քմահաճույքներին, դա նորմալ է: Ի՞նչ է կամակորությունը: «Երեխայի մոտ դա ամբարտավան ցանկության դրսևորում է, որը չի ճանաչում ծնողի արգելքը»,- բացատրում է հոգեթերապեվտ Քրիստին Բրյունետը: Այն տեղի է ունենում երեք փուլով` երեխան արտահայտում է իր ցանկությունը, ծնողները նրան ասում են «ոչ», փոքրիկը, դժգոհ դրանից, սկսում է ուժգին բարկանալ:

Ինչի՞ համար են քմահաճույքները: Ֆրոյդը ցույց է տվել, որ երկու օրենքներ են ղեկավարում հոգեկան աշխարհը ` «հաճույքի սկզբունք»` պրոցես, որի ընթացքում անհատը փորձում է բավարարել իր ցանկությունները, և «իրականության սկզբունք», որը մեզ ստիպում է հետաձգել կամ ձևափոխել մեր ցանկությունները` հաշվի առնելով իրականությունը: Ուստի ի՞նչ է բացահայտում երեխան, երբ տրվում է քմահաճույքներին: Պարզապես իրականում նրա ցանկությունները չեն համապատասխանում իրականության հետ, նա չի ցանկանում հեռանալ զբոսայգուց, բայց արդեն զբոսայգին փակելու ժամանակն է, նա չի ցանկանում հագնել վերարկու, բայց դրսում ձյուն է գալիս:

«Ի տարբերություն չափահասի, երեխան չի տիրապետում վերլուծության տարրերին, որոնք նրան թույլ կտային երկյուղել իրականությունից»,- բացատրում է հոգեթերապեվտ Պատրիկ Էստրադը: Քմահաճույքը նաև տարբեր ցանկությունների բախումն է։ Երեխան իրեն ընկալում է որպես «աշխարհի կենտրոնը», բայց նա բացահայտում է, որ իր մտերիմները երբեմն ունեն ցանկություններ, որոնք տարբերվում են իր ցանկություններից, ինչը իրեն այդքան էլ դուր չի գալիս։ Ժյուստինը ցանկանում է մնալ տանը տիկնիկներով խաղալու համար, բայց շաբաթ-կիրակի օրերին լավ եղանակ է լինելու, և ծնողները նախատեսել են բացօթյա ընթրիք կազմակերպել: Պատկերացրեք, թե ինչ կլինի հետո:

Բացի դրանից, երեխան կարիք ունի հակադրվելու իր ծնողներին: Այս «ոչ» -ի ժամանակաշրջանը շատ կառուցողական է նրա համար: Հենց տասնութ ամսականից միչև երկու տարեկան հասակում է, որ երեխան` ասելով իր առաջին «ոչ»-ը, սկսում է իրենը առաջ տանել: Ոչ ավելի շուտ: Նորածինը, որը լաց է լինում օրորոցում, կամակորություն չի անում, այլ իր անհրաժեշտությունն է արտահայտում, որն է` ուտելը, իրեն գրկելը կամ փաղաքշելը:

Ո՞ր տարիքում են ավարտվում քմահաճույքները: Երբեմն երբեք: Մինչդեռ հոգեթերապեվտները դիտարկում են, որ «բանականության տարիքը» ունի փուլեր: Յոթ տարեկան երեխան արդեն յուրացրել է որոշ հասարակական կարգեր և բարոյական արժեքներ: Նա դառնում է ունակ ընկալելու իրականության պահանջները: Այս տարիքից հետո կոնֆլիկտները առաջանում են ուրիշ պատճառներով: Պատանեկան տարիքում ընկերները, տեղ գնալը, ծխախոտը փոխարինում են շոկոլադե կարկանդակը և կարմիր ավտոմեքենան:

Հեղինակ` Սեսիլ Դոլե, psychologies.com

Թարգմանությունը` Անի Մուրադյանի

ella mnacakanyan yerevan

Այլմոլորակային տեսածը

Դաս, փորձ, պարապմունք(ներ), տուն, դաս, փորձ, պարապմունք(ներ), տուն: Երբեմն նաև մեկը մյուսի հաշվին կամ ժամանակ: Փակ շրջան է: Զանգ հեռախոսիս:

-Շըշշ, պապան ա, սուս մնացե՛ք,- ասում եմ ես մինչև զանգին պատասխանելը, որովհետև դա միակ տարբերակն է 9 աղջիկների համախմբին (որոնք մեծամասամբ էքստրավերտներ են) լռեցնելու… Դե՜, գոնե մի քանի վայրկյանով:
-Հա՞, պապ ջան:
-Էլլա, ո՞ւր ես,- ձայնի տոնից ու ժամին նայելուց հասկանում եմ, որ պատասխանի այլ տարբերակ չունեմ:
-Վերջացրի արդեն, հիմա դուրս եմ գալիս,- ասում եմ ու մյուս ձեռքով էլ վերցնում պայուսակս,- գնացի, երեխեք, վաղվա փորձի ժամը կասեք, էլի,- ներողություն հայցող հայացքով (որովհետև ես ինքնագլուխ որոշեցի, որ վերջացրել եմ արդեն) բացում եմ դուռն ու ավելացնում,- պաչիկներ:
Հետո ավտոբուս: Էլի: Ճանապարհներ, ճանապարհներ, ճանապարհներ: Էլի: Այդ ճանապարհներին հանդիպող տարօրինակ դեմքեր ու դեպքեր: Էլի: Դե՜, ինչպես այս մեկը:

Հեռվում վերջապես նշմարվում է անհրաժեշտ համարի ավտոբուսը, ու ես ժպտում եմ այնպես, կարծես դա կյանքիս մեծագույն ձեռքբերումն է: Հասնում է կանգառին, ու, թեև լիքն է, բայց քանի որ ահագին երկար եմ սպասել ու էլի շտապում եմ (իմ փակ շրջանում ես միշտ շտապում ու միշտ ուշանում եմ), ես էլ եմ խցկվում մնացածի պես: Բայց բախտս բերում է, քանի որ բարի մեկն ինձ է զիջում իր տեղը: Էլի ժպտում եմ, շնորհակալություն հայտնում. ի վերջո, դիմացս դեռ 1 ժամվա ճանապարհ կա, լավ է նստած երթևեկելը: Ու մինչ կհասցնեմ տեղավորվել, ինձ վրա զգում եմ այդ բարի մեկի կողքին նստած երիտասարդի` ակնդետ, այլմոլորակային տեսածի հայացքը: Մի պահ մեջս կասկած է ընկնում` գուցե իրո՞ք ուրիշ մոլորակից եմ հայտնվել, հետո սթափվում եմ` չէ՜, դժվար թե, երկրացի եմ` հասարակ մահկանացու: Միգուցե պարզապես մի բան այն չէ՞ արտաքինիս մեջ (դե, ասենք, գլխիս մի կեսը ճաղատ է, մյուսը` երկար մազերով), բայց, ախր, չէ՛ էլի, առավոտյան եմ ինձ նայել հայելու մեջ, ամեն ինչ սովորական էր կարծես: Նստում եմ ու շարունակում ինձ այլմոլորակային զգալ, մինչև «այլմոլորակային տեսածը» (էդպես անվանենք երիտասարդին) վերջապես խոսում է.
-Անունդ Նանե՞ ա:
-Չէ:
-Բայց ախր էնքան նման ես էդ աղջկան,- «այլմոլորակային տեսածի» հայացքը չի փոխվում,- շատ նման ես, չես պատկերացնի:
-Հը՜մ, չէ, հաստատ անունս Նանե չի,- վստահաբար ասում եմ ես, որովհետև, չնայած իմ կյանքում գրեթե ամեն ինչ երևի-ով է, բայց այս մեկը ճշմարտություն է, որի մեջ հաստատ համոզված եմ. անունս Նանե չի: Էլի չորս տառից է, մեջն էլ «ա» կա, բայց դե Նանե չի էլի, վստահ եմ: Բայց այ, «այլմոլորակային տեսածը» վստահությունս կարծես չի կիսում: Շարունակում է նույն այլմոլորակային տեսածի հայացքով նայել: Հետո հանում է հեռախոսը, ինչ-որ բան փնտրում այնտեղ, հետո նույն հայացքով նայում ինձ, ապա` հեռախոսի էկրանին, հետո էլի ինձ ու էլի էկրանին: Ենթադրում եմ` ինձ ու Նանեին է համեմատում: Մտածում եմ` տեսնես ի՞նչ տեսք ունի նմանակս, բայց դե հո հայացքս չե՞մ գցի նրա հեռախոսին, էդպես ճիշտ չի լինի: Տեղն է դնում հեռախոսը, էլի նայում ինձ, ասում.
-Համ էլ շնորհավոր միամսյակդ:
Ժպտում եմ.
-Մերսի:
Հետո վերցնում է մյուս հեռախոսն ու զանգում ընկերոջը, պատմում իր խնդիրների մասին. խորհրդի կարիք ունի կարծես: Հետո պատմում է իմ մասին, իմ ու Նանեի նմանության մասին: Չգիտեմ, երևի կարծում է` չեմ լսում իրեն, բայց դե թարսի պես լսողությունս սովորականից լավն է, իսկ ականջակալներս, ինչպես առավոտյան դասի գնալիս հասկացա, կորցրել եմ: Այդպես ավարտին է մոտենում մեկ ժամանոց ուղևորությունս, ու երբ գրեթե պատրաստվում եմ իջնել, «այլմոլորակային տեսածն» էլի ասում է.
-Բայց դու, ա՜խր, շատ նման ես Նանեին: Նանեն իմ կյանքի էն ամենալավ, ամենալուսավոր աղջիկն ա եղել, որին սիրել եմ: Գժի պես:
Ես ափսոսանք եմ նկատում նրա աչքերում: Լավ է, երբ գժի պես սիրում են, բայց վատ է, երբ անցյալ ժամանակով ու ափսոսանքով են խոսում այդ մասին: Երևի… Երևի, որովհետև կորցնում են:
-Լավ նայի քեզ, կարևորը՝ չկոտրվես երբեք,- «այլմոլորակային տեսած»-ը երևի ասում է բառեր, որոնք Նանեին է ասել կամ կասեր,- լավ կլինի ամեն ինչ:
Ես ժպտում եմ.
-Դուք էլ մի կոտրվեք,- մի տեսակ զգում եմ, որ ինքն էլ այդ բառերի կարիքն ունի: Ու երևի ինձնից էլ շատ:
Իջնում եմ, քայլերս ուղղում դեպի տուն: «Այլմոլորակային տեսածը» ձեռքով է անում ավտոբուսից, հետո անհետանում տեսադաշտիցս, ու ես սկսում եմ մտածել: Չէ, նմանակների գոյության մասին չէ: Ոչ էլ իմ ու Նանեի նմանության, որովհետև գրեթե վստահ եմ, որ իրականում բոլորովին էլ նման չենք իրար, պարզապես… Պարզապես երբ գժի պես սիրում են ու կորցնում, հետո շարունակ կորցրած(ի)ն են փնտրում ուրիշների մեջ, կորցրած(ի) արտաքինը, կորցրած(ի) ձայնը, կորցրած(ի) ժեստերը, ինչպես «այլմոլորակային տեսածն» իմ մեջ Նանեին էր փնտրում: Ու երբեմն թվում է, թե գտնում են, դե՜, գոնե արտաքնապես, ինչպես այս դեպքում էր, բայց, ավա՜ղ, այդպես միայն թվում է:

juli abrahamyan

Սրճարանների հետքերով

Ընդհանրապես, երբ խոսքը գնում է կանաչապատման մասին, ապա բոլորը ոտքի են կանգնում, փոխում են իրենց ֆեյսբուքի գլխավոր նկարները, գեղեցիկ բառերով շարադրություններ են գրում և այլ պաթոսախեղդ բաներ են անում, սակայն երբ բանը հասնում է գործին՝ չգիտես ինչու, սկսում են պայքարել մի բանի համար, որն ընդհանուր առմամբ, իրենից որևէ արժեք չի ներկայացնում։

Ցույցերի ժամանակ, երբ հավաքվում էինք Ազատության հրապարակում (նույն ինքը` Օպերան) բողոքում էինք, որ սրճարանները փակում են ամեն ինչ, չկա ազատ տարածք և այլն։ Երբ տեսնում էինք Թամանյանի գծագրած Երևանը՝ վրդովվում էինք, որովհետև չունեինք դա իրականում։ Քայլելիս ամենաքիչը երեքից հինգ րոպե շունչը պահել էր պետք, որովհետև ամբողջ կենտրոնը ողողված էր ոչ այդքան հաճելի սննդի և ըմպելիքների հոտերով։

Լինելով Երևանի քաղաքացի՝ չեմ կարող ասել, որ Երևանն ինձ համար ուղղակի քաղաք է, և չունի ինչ-որ առանձնահատուկ տեղ իմ սրտում։ Չեմ պատրաստվում գրել բանաստեղծություններ Երևանի շենքերի մասին, բայց Երևանի պատմությունն իմանալը համարում եմ իմ անձնական պարտքը։ Հարկ է նշել, որ մեր ներկայիս մայրաքաղաքը իր մեջ ընդգրկում է Հայաստանի մնացած տասնմեկ մայրաքաղաքներից որոշ մոտիվներ։ Մենք ողողում ենք մեր քաղաքն արժեք չունեցող տարածքներով ու սրճարաններով, փչացնում ենք քաղաքի պատմամշակութային վայրերը մեկ բաժակ սուրճի համար։

Պայքարելով տարածքների պահպանման համար՝ առաջին հերթին պետք է մտածել քաղաքի ու նրա տեսքի մասին։ Սրճարանի հետքերով չենք կարող կերտել մի պատմություն, որը պետք է ունենա Երևանը։ Պատմամշակութային արժեքների կողքը ստեղծել շուկայական հարաբերություններ անընդունելի է։ Իմ կարծիքով՝ փողոցային առևտուրը պետք է լինի առանձին տարածքում և ոչ մայրաքաղաքի կենտրոնում։

Խոսելով կանաչապատման ու բարելավումների մասին պետք է պատրաստ լինել փոխելու ոչ միայն ֆեյսբուքի գլխավոր նկարը, այլ նաև մեր հասարակությունը։