Բարի լույս: Առաջին բանը, որ կանես դու, երբ աչքերդ բացես խորը քնից հետո, դե, ասենք, կարող է լինել հեռախոսդ վերցնելը, մտածելը՝ ինչպես սկսել օրդ, իսկ ես ամեն առավոտ պատուհանիցս պիտի Երևանիս նայեմ:

Զարմանալի՞ է, երևի՝ չէ, ինչպես դու, այն մյուսն ու այն մեկը իր մարզն է սիրում, այնպես էլ ես` Երևանը:

Կգա՞ս: Գիտեմ, որ գաս, ուզելու ես Երևանը տեսնել, դե ինձ էլ կհարցնես․

-Օպերա, Կասկադ, Հրապարակ կտանե՞ս:

Խնդրում եմ՝ չնեղանաս, երբ ասեմ, որ չեմ տանի, որ դրանք իմ ամենաչսիրած տեղերն են, որ դրանք տեսնելով՝ դու երբեք չես ճանաչի մեր քաղաքը:

Հա, ու խնդրում եմ՝ չասես, որ ամենահետաքրքիրն էնտեղ է, չէ, քեզ խաբել են՝ փորձելով ամենագեղեցիկը թաքցնել աչքիցդ: Գիտե՞ս՝ նրանք ինձ խաբել չկարողացան:

Որ գաս, Երևանի մարդկանց անտարբեր ու սառը չկոչես, հա՞, խտրականություն դնող ու իրենց բարձրահարկերը պաշտողներին իսկական երևանցու տեղ չընդունես, հա՞:

Մի քանի օր առաջ էր, որ գնացել էի Վայոց Ձոր, չէ, չէ ոչ մի ծրագիր, ոչ մի ճամբար, ուղղակի հյուր, 17-ն ու #ՏՆԱԿ2017-ը ինձ ամուր կապերով կապել են այդ մարզին ու երեխաներին: Ու չնայած, որ էստեղ ապրում են տեղեկացված ու ազատամիտ երիտասարդներ, ես օրը մի քանի տասնյակ անգամներ լսում էի «ոնց որ Երևանից չլինես» արտահայտությունը:

Չէ, մարդիկ, չէ, ես երևանցի եմ ու ես էլ կարող եմ սիրել գյուղը, խտրականություն չդնել, հանգիստ ու առանց փնթփնթոցների ապրել գյուղական միջավայրում, առանց բողոքի քայլել քարքարոտ ու դժվարին ճանապարհներով, ունենալ շատ-շատ մտերիմ մարդիկ մարզերից:

Վայոց Ձորում ու, առհասարակ, ամեն տեղ Երևանից դուրս, մարդկանց թվում է, որ ես երևանցի չեմ, կամ Երևանում եմ ապրում սովորելու համար, բայց ես ծնվածս օրվանից եղել եմ քաղաքումս, ու ինձ դա երբեք իրավունք չի տվել ուրիշ կերպ նայել մարզի բնակչությանը:

Իմ նմանները ոչ թե «ոնց որ Երևանից չլինես»-ներն են, այլ հենց իսկական երևանցիները, ովքեր իրենց հարազատի նման կընդունեն իրենց տանը, կսիրեն գյուղն ու էդ միջավայրը, ցույց կտան իրական Երևանը, երեկոյան թեյի կամ սուրճի առաջ քեզ իրենց բակի ամենաանհավանական պատմությունները կպատմեն: Դու ուղղակի պետք է գտնես, իսկ ես հավատացնում եմ` նրանք հաստատ կան:

Խնդրում եմ, որ գաս, չասես, որ էստեղ բոլոը զարգացած են, բոլորը ակտիվ են, բոլորը ամեն ինչ գիտեն: Չէ, միանգամայն կսխալվես: Մարզերի երեխաները հազար անգամ տեղեկացված ու իրավագիտակից են, հազար անգամ ավելի շատ ապագայի հույսեր ունեն ու հազար անգամ շատ ակտիվ քաղաքացիական կյանքով են ապրում:

Որովհետև բոլոր ծրագրերն էլ միտված են դեպի մարզեր՝ պատճառաբանելով, որ էնտեղ ակտիվության խնդիր կա: Կներեք, էլի, պիտի ժխտեմ, բայց ամենասիրուն Երևանիս հիմա ամենամիապաղաղ կյանքն է պատել: Տուն, դպրոց, համալսարան, աշխատանքի, գոնե մի քանի քայլ դրսում ու կրկին տուն: Երևանս այլևս առաջվա ակտիվությունը չունի: Գուցե չի էլ ունեցել, չգիտեմ: Բայց փաստն այն է, որ մի խումբ էլ ակտիվ երիտասարդություն շատ ծրագրերի մասնակցել ուղղակի չի կարողանում, քանի որ ապրում է Երևանում: Չե՞ք կարծում, որ անարդար է:

Բայց դու կգաս, չէ՞:

Որ գաս, քեզ Հրապարակի, Օպերայի փոխարեն Երևանի հին ու սիրուն շինությունները ցույց կտամ:

Որ գաս, Կասկադից երևացող տեսարանի փոխարեն քեզ բարձր տանիքներից փոքրիկ տնակներով ու շենքերով իսկական Երևանը ցույց կտամ:

Որ գաս, Հյուսիսային պողոտայի փոխարեն Արամի, Բուզանդի փողոցներով կքայլենք, բարձրահարկերի փոխարեն գողտրիկ ու կիսակառույց շենքերը ցույց կտամ, ամեն մեկի մասին քեզ կպատմեմ:

Որ գաս, սառը ու անտանելի գրասենյակային մթնոլորտների փոխարեն Անգլիական ու Չարենցի այգում կնստենք խոտերին ու երկար կխոսենք:

Մեծ ու պճնված ամենագնացների փոխարեն քեզ մետրո կտանեմ, կայարանների ու մետրոպոլիտենի սիրունությունը քամին ականջիդ կշշնջա:

Քեզ թանկանոց սրճարանների, ռեստորանների փոխարեն տատիկիս պատշգամբ կտանեմ, կնստեցնեմ հին աթոռներին կամ թախտին ու տատիս թխած տաք-տաք հաց ու պանիր կհյուրասիրեմ, էստեղ կզգաս ամենաիրական Երևանը, կլսես տատիս պատմությունները առաջվա «էլեկտրիչկաների», փողոցների ու մարդկանց մասին: Ու տատիս աչքերը կփայլեն, կփայլեն, որովհետև տարիներ առաջ ցանկացած հյուրանոցից լիքն է եղել իր տունը, հիմա դատարկ է, բայց ամեն հյուրից ինքն ուրախանում է, ինքն ուզում է պատմել ու պատրաստել ամենահամեղն ու ուրիշը: Դու մենակ թե կգաս, հա՞:

Որ գաս, քեզ հազար ու մի անիմաստ պաստառների փոխարեն համալսարանական խոստովանությունների պատերը ցույց կտամ, ամենահասարակի շքեղությունը կներկայացնեմ քեզ:

Հա, որովհետև Երևանն էդպիսինն է: Իր շքեղ բարձրահարկերը ու փողոցները ոչինչ են, իսկ ամենահասարակ տներն ու պատշգամբները՝ շքեղության գագաթնակետ:

Կգա՞ս: Որ միասին բացահայտենք իրական Երևանս, էն Երևանս, որտեղ ես, դու, նա, մենք իրոք տանն ենք:

Երկինքը, արևը, փողոցը, մեր բակի պապիկը, մետրոն, դպրոցը, մայրիկն ու աշխարհը տասնյոթ տարեկան են:

Աչքս բացելու օրից մեր փողոցն եմ տեսել ու պատերին սպիտակով` մեր բակի երեխաների անունները: Հետո ծառերն եմ տեսել, որոնց վրա սպիտակով թվեր են գրված: Հետո երկինքն եմ տեսել` սպիտակով ներկված ամպերով: Հետո փողոցները` սպիտակ գծերով: Տասնյոթ տարվա, հավատարիմ ամենօրյաները նրանք են, նրանք բոլորրը` սպիտակով ներկված:

Մի քանի օրեկան տասնյոթ տարեկանի կյանքը շատ հետաքրքիր է: Ինձ հարցրին.

-Տաթև, քանի՞ տարեկան դարձար

-17

-Երանի քեզ

Մտածեցի` իրոք, երանի, տասնյոթերորդ գարունը չապրած, արդեն գիտես, պատկերացնում ես` ինչ ես սիրում կամ գուցե ում, ինչը կբարկացնի, և ում կլսես, թեկուզ հազար անգամ, թեկուզ նույն պատմությունը, թեկուզ գիտես վերջաբանը:

Տասնյոթ տարեկանում դու գիտես, որ սիրելի ցայտաղբյուրդ` ցածրահասակը, էլ ջուր չի նվիրելու:

Տասնյոթում դու հստակ գիտես` սիրելի գրողդ Բակունցն է, երազանքիդ վայրն էլ իր նկարագրած գյուղը: Երազանքի, որովհետև այդպես միայն իր աշխարհում է լինում, իսկ քեզ մեկ-մեկ հյուր է կանչում, երբ գիրքը ձեռքդ ես վերցնում:

Տասնյոթում դու հասկանում ես, որ սիրում ես ավտոբուսում` «Կանգնեք, նստող կա» ասողներին:

Տասնյոթում ցավով գիտակցում ես, որ տունդ փոքր է անտուն շներին պահելու համար:

Տասնյոթում հաշտվում ես, որ հիվանդանոցների բակերում կանգնելով, ոչ մի երեխայի չես օգնելու:

Տասնյոթերորդ տարում հենց իմացար` ինչ ես դառնալու, ամբողջ կյանքում ինչով ես զբաղվելու ու հենց տասնյոթերորդում իմացար, զգացիր, որ սպիտակից գեղեցիկ գույն դժվար էլ գտնես:

Տասնյոթ տարեկանում ես դեռ չեմ հասկանում` ինչու աշխարհը լցնել փուչիկներով, կենդանիներով, գույներով` բացառելով մարդկանց: Մի՞թե չի կարելի մարդկանց բնավորության գծերի ամենաանու՜շ համադրությունը ստեղծել:

Տասնյոթում դու սիրում ես ելույթը ձախողած դերասանին, ու ինչքան էլ գրկես, գիտակցում ես անզորությունդ` նրան սփոփելու:

Տասնյոթում մեկ է, չես հասկանում երկնքի կատարյալ լինելու գաղտնիքը, անվերջ նայել տալու բանալին, նրանով հավերժ զմայլվելու քմահաճույքը, բայց դա հրաշալի է. աշխարհում կա մի բան, որը կատարյալ է, անծայրածիր, անհատակ, ու որին արժի նմանվել: Կա:

Դու կարդացել ես գրքերի կես տոկոսը, եթե նույնիսկ ընթերցասեր ես քեզ համարում: Չէ՞ որ դու տասնյոթ ես ընդամենը:

Տասնյոթում դու սիրում ես քո տասնյոթ տարի ճանաչած մայրիկին, տունը, փողոցը, երկինքն ու բակի այն պապիկին, որ երբեք չի խոսում, որովհետև բառերը վշտի մեջ են քնել, բայց ամեն անգամ, երբ թոռնիկը կվազի, նա կարթնացնի բառերն ու կգոռա.

- Զգու˜յշ:

Ինձ թվում է երկինքը, ծառերը, մայրիկն ու բակի պապիկը հավերժ են եղել ու իրենց կյանքի 17 տարին ինձ են նվիրել` իրենց ճանաչելու: Բայց ագահության ինչպիսի դրսևորում, ես դեռ այսպիսի մի քանի տասնյոթեր եմ խլելու իրենց կյանքից, իրենց հավերժ կյանքից, իրենք միշտ ներկա պիտի լինեն:

Տասնյոթում ուզում ես այնպես ապրել, որ հախվերդյանական ջրափոսի մեջ երգեր որոնողներից լինես, ու նրա երանին քոնը լինի հիսունից առաջ ապրելու համար:

Տասնյոթ տարեկանում հավատում ես, որ ցայտաղբյուրը` փոքրիկը, ջուր կնվիրի։

Այսօր՝ մեկ, վաղը՝ երկու, հետո՝ երեք և հարյուր քսաներեք. գալու ժամանակն է, բայց ստում է ու ասում, թե չեմ գալու, բայց դե նրան հավատացող չկա։ Ճիշտ է՝ գալու է, ու էդ մեկ, երկու, երեք ու տասը օրը անցնելու է, ու հետո, ինչքան էլ ստի, թե՝ էս երկու օրը նորից գալու է, նրան նորից հավատացող չկա։ Մինչև որ կարմիր գրիչս նորից ջնջի, ջնջի, ու մեկ էլ մի օր հարյուր քսաներեքի փոխարեն մի ուրիշ թիվ լինի։

Գնացած օրվանից մինչ այսօր դեղին տետրիս մեջ կարմիր գրիչն է, նույն կարմիր գրիչը, ու հաստատ մեկ գիծ քաշելով՝ կարող եմ հույս չունենալ, թե շուտ կվերջանա։ Ամեն գիշեր մեկ գիծ։ Գիշեր է. ում կողմից է այդ քունը , չէ՞ որ քնում ես, երբ հոգնած ես, իսկ դու ի՞նչ ես անում քնելու համար: Հոգնո՞ւմ ես, թե՞ կարոտն է հոգնեցնում և ստիպում քնել։ Գիտե՞ս՝ նկարիդ էի նայում ու հանկարծ տեսա ձեռքիդ արյունը ու խառնված մազերդ, մտածեցի՝ երկրաշարժ է այդտեղ, որ այդպես տակնուվրա է , թե՞ քամի է, ու մտածեցի ՝ քամին ուղղակի տարանջատել երկրաշարժից : Դե քամին զովություն է տալիս ։ Շարունակեցի նայել նկարիդ։ Նայում էի նկարիդ ու փետուրով խաղում։ Գիտե՞ս՝ փետուրը մեր արտաքին տեսքն է, ու կարելի է այն քչացնել, եթե դա չափից շատ է. մեր լացն ու կոծն էլ կարելի է քչացնել, չափից շատ է։ Քչացնել ու հաղթանակի մասին միայն մտածել։

ժամանակն է գնալ իմ զինվորի, քո զինվորի հետևից, նրանց ճանապարհը մեկն է. նրանք տանելու են մեզ դեպի հաղթանակ։

Ջախջախված եղեգը չի փշրի, և հանգչող պատրույգը չի հանգցնի: Կրակը հանգելու վրա է, բայց հանգած չէ, արձանը ճաքեր ունի, բայց կոտրված չէ, եղբայրս Ճանապարհին է , բայց դեռ այստեղ չէ։

Ես դեռ նստած կարոտով սպասում եմ դռան զանգին, որ նորից վազեմ դուռը բացելու և տեսնելու, թե երբ է հենց ինքը մեր տան շեմքին կանգնելու։

Լուսանկարը՝ Աիդա Շահբազյանի

Ծրագրի վերջին օրն է, այդ իսկ պատճառով այսօրվա համար ոչ մի զեկույց և թիմային աշխատանք չէր նախատեսվել: Առավոտյան բոլոր մասնակիցներով վերջին անգամ հավաքվեցինք, որպեսզի ներկա լինենք փակման արարողությանը ու լսենք ծրագրի կազմակերպիչների խոսքը: Այս ամենն ավարտելուց և միմյանց հրաժեշտ տալուց հետո մեր թիմով նստեցինք գնացք ու ճանապարհ ընկանք դեպի Վիեննա, որտեղից էլ փոխելով երկու ինքնաթիռ, կժամանեինք Հայաստան:

Լուսանկարը՝ Միլենա Խաչիկյանի

Վիեննա ժամանելուն պես առաջինը, որից ամենաշատն ես տպավորվում, շենքերն են, որոնք դրսից զարդարված են քանդակներով ու բարձր դռներով և հիշեցնում են թանգարաններ: Վիեննան տեսնելու համար ընդամենը մի քանի ժամ ունեինք և բարեբախտաբար ծրագրի կազմակերպիչ Մարտինը մեզ համար փոքրիկ տուր էր գծել Վիեննայի ամենահայտնի տեսարժան վայրերով:

Լուսանկարը՝ Աիդա Շահբազյանի

Լուսանկարը՝ Աիդա Շահբազյանի

Մեր տուրի առաջին կետն էր Վիեննայի խորհրդանիշ Սուրբ Ստեփանոսի Մայր տաճարը, որը դեռ դրսից գրավում է բոլորի ուշադրությունն իր յուրօրինակ գեղեցկությամբ ու մեծությամբ: Կարծես թե էլ ոչինչ չէր կարող մեզ զարմացնել, մինչև չմտանք տաճարի ներսը. բարձր առաստաղ, արձաններ, սրբապատկերներ ու վիտրաժներ: Անհնար է պատկերացնել, թե ինչ ահռելի աշխատանք է կատարվել տաճարը կառուցելիս:

Լուսանկարը՝ Աիդա Շահբազյանի

Մոտենում էր ֆուտբոլի ժամը` Խորվաթիա-Ֆրանսիա, եզրափակիչ, իսկ մենք դեռ չգիտեինք, թե որտեղ ենք այն նայելու: Բացօթյա նստարանները բոլորը զբաղված էին, ու մեծ էկրանին նայելու հնարավորություն չկար, ու մենք որոշեցինք ուղղակի սրճարան գտնել: Լարված ու գոլառատ խաղ էր, ու չնայած Խորվաթիայի պարտությանը, նրանք իսկապես գեղեցիկ ու խաղ ցուցադրեցին:

Լուսանկարը՝ Միլենա Խաչիկյանի

Մեր տուրի հաջորդ կանգառն էր աննկարագրելի գեղեցիկ Բելվեդեր պալատական համալիրը, որը ժամանակին ծառայել է որպես ամառանոց Ավստրիայի մեծագույն գեներալներից մեկի համար: Մեր բախտը բերեց, և մենք շուտ հասանք այնտեղ ու հասցրեցինք տեսնել պալատն ու այգին մինչև նրա փակվելը:

Լուսանկարը՝ Միլենա Խաչիկյանի

Շարժվեցինք առաջ` դեպի Կարլսկիրխե` հսկայական գմբեթ ունեցող կաթոլիկ եկեղեցի, ինչից հետո շարունակեցինք քաղաքում մեր զբոսանքը, տեսանք Օպերայի շենքը, ազգային գրադարանը, Շտրաուսի, Մոցարտի և Գյոթեի հուշարձանները: Փողոցում շրջելիս լսեցինք եկեղեցու բակից եկող դասական երաժշտության հնչյուններ. պարզվեց` բացօթյա բալետ էր հենց եկեղեցու բակում:

Լուսանկարը՝ Միլենա Խաչիկյանի

Լուսանկարը՝ Միլենա Խաչիկյանի

Մեկշաբաթյա լարված դասընթացներից հետո Վիեննայում վայելեցինք հիասքանչ մի օր և վերադարձանք Երևան: Դեռ կհանդիպենք 17-ի էջերում, կներկայացնենք մեր անցկացրած հարցազրույցները:

Ջոկատ-ջոկատավար հարաբերություններր կարգավորելու համար էս օրը լրիվ տրամադրեցինք երեխեքին։

Ջոկատի ներսում ընտրել էինք նոր ավագներ, ջոկատավարներ ու ճամբարի պետեր. ամեն ջոկատ առանձին ճամբարի տեսքով էր հանդես գալիս։ Իրական ջոկատավարներն էլ ուղղակի լուռ հետևում էին։
Դերերը փոխելուց հինգ րոպե հետո ջոկատիս նորակոչ ջոկատավարը հրաժարական էր տալիս.
-Թող ընկեր Անուշը գա` նոր ես կդառնամ ավագ։
-Մի հատ շա՜րք կանգնեք։ Տենց դժվա՞ր ա ուղիղ գիծ պահելը։
Էս հարցը ես ինձ տալիս եմ ԱՄԵՆ ՕՐ…
Մյուս ջոկատներում լսել եմ, որ ասեն.
-Վայ, մամա՛ ջան, էս ո՞ւր եմ ընկել։
Կողքից շատ հետաքրքիր էր էս ամեն ինչին հետևելը։ Երեխեքը հասկանում էին, որ թեկուզ մի ջոկատ շարք կանգնեցնելը անտանելի դժվար է, երբ քեզ չեն լսում, ուր մնաց՝ մի ճամբար։
Բացի դրանից՝ շաշկիի մրցույթ ենք անցկացրել։ Ամեն ջոկատից նշել ենք լավ խաղացողներին, հետո ներջոկատային մրցումներ ենք արել։ Մյուս օրն էլ երևի երկրորդ փուլն անենք արդեն հաղթողների հետ։
Նոր կանոններից չշեղվելով՝ հավաքվեցինք, որ գնանք արշավի։ Գնում էինք Վիշապաքար։
Վիշապարաքրը, պարզվեց, մի ցից կանգնած քար է գետի ափին, որի իմաստը կամ խորհուրդը ինձ էդպես էլ չբացատրեցին։
Բայց երեխեքը շատ ուրախացան։ Դե, գետի ափին էին, վազվզում էին, ջրում էին իրար։ Ընկեր Անուշին կենդանի վահանի տեղ էին դրել, հետևս էին մտնում, որ չջրեն իրենց։ Լավ էր, ես չոր մնացի։
Էդ արշավի ղեկավարը մեր նորակոչ ճամբարի պետն էր, որովհետև մենակ ինքը գիտեր ճանապարհը։ Աշխատում էր համախմբված պահել բոլորին, ջոկատավար էր «խառնում», որ ուղիղ գծով կանգնեն, բայց էս երեխեքի հեչ պետքն էլ չէր։ Ամեն մեկն իր գործին էր մնում։
Էս օրվանից գոնե մի բան պիտի մնա իրենց մեջ, գոնե մի տեղ մի բան փոխվի։ Կարող է՝ սկսեն հասկանալ մեզ, թե ինչու ենք գոռում տեղ-տեղ, ինչու ենք տանջված դեմքերով նայում իրենց։ Ինչո՞ւ ենք քամվել յոթ օրում։