Mari Baghdasaryan malishka

Արվեստի ամենակարևոր գործառույթը

Հոկտեմբեր 25-ին Եղեգնաձորի երկրագիտական թանգարանում «Հաղորդակցություն» շրջիկ ցուցահանդեսի շրջանակներում տեղի ունեցավ հանդիպում արվեստաբան Նազարեթ Կարոյանի հետ:

Հաղորդակցական գործառույթը արվեստի առանցքային գործառույթներից մեկն է։ Դրանով է նախ և առաջ դրսևորվում արվեստի սոցիալական բնույթը։ Եթե չլիներ հաղորդակցական գործառույթը, արվեստ որպես այդպիսին՝ չէր կարող դառնալ մարդկային համայնք կազմակերպող գործիքներից մեկը։

Տարբեր ժամանակաշրջաններում գերիշխող է եղել արվեստի գործառույթներից այս կամ այն մեկը։ Դիցուք՝ վաղնջական ժամանակներում, երբ արվեստը դեռևս չէր առանձնացել կրոնից, գերիշխողը մոգական (թովչանքի) գործառույթն էր։ Եթե հիշենք Վերածնունդը, առաջին հարթության վրա գտնվողը ճանաչողական գործառույթն էր։ Ժամանակակից արվեստի պարագայում հաղորդակցական գործառույթն է, որ առաջ է մղվում ու ճանաչողական, դաստիարակչական, հաճույքի և մյուս գործառույթների նկատմամբ դառնում գերիշխող։

Արվեստը՝ իբրև գիտելիքի ու իմաստի կոլեկտիվ արտադրության ու կիսման վայր, հնարավոր է դառնում միայն այդ տեղաշարժի շնորհիվ։ Այդ տեղափոխությունը արվեստի կյանքում այնքան նշանակալից է, որ այն գալիս է փոխելու արվեստի շրջանառության նախկին՝ ներկայացուցչական ձևը մասնակցայինով։

IMG-0fe549fc5319e0d5d1ac4e589d38a399-V

Նազարեթ Կարոյան՝ արվեստի քննադատ, բազմաթիվ թարգմանությունների հեղինակ:

-Իմ խոսքը այս միջոցառման շրջանակներում վերաբերում է հաղորդակցությանը:
Ես՝ խոսելով արվեստի գործառույթների մասին, հիմնականում կանգ առա հաղորդակցության գործառույթի վրա՝ իբրև արվեստի գործառույթների մեջ հիմնականներից մեկը, որը ժամանակակից արվեստի շրջանակում առաջին պլան է մղվել, և դարձել է հիմնական գործառույթ:

Արվեստի մոգական գործառույթը առաջին գործառույթն է, պայմանավորված է նրանով, որ մի ժամանակ արվեստը առանձնացված չէր կրոնից, և վերաբերում էր կրոնական առարկաներին։ Պաշտամունքային առարկաների գործառույթը և մեր հարաբերությունը այդ առարկաների հետ նախնադարյան ժամանակներից մինչև 20-րդ դարի կես պահպանվել է և դրել է արվեստի նկատմամբ վերաբերմունքի հիմքերը:
Մոգական գործառույթը, ինչպես և արվեստի ցանկացած գործառույթ, բազմաշերտ է։ Թե ինչով է մոգական գործառույթը կարևոր եղել արվեստի համար, որոշել է հանդիսատեսի կամ դիտորդի և առարկայի փոխհարաբերությունը:

Կախարդանքի, հիպնոսի կամ պաշտամունքային վիճակում գտնվող առարկաներին չի կարելի ձեռք տալ: Այս կամ այն առարկային դիպչել-չդիպչելու գրվածքը սահմանում է տարբերությունը մոդերն արվեստի և ժամանակակից արվեստի միջև:
Տարբերությունն այն է, որ մոդերն արվեստի գործերին դիպչել չի կարելի, ժամանակակից արվեստի պարագայում հակառակն է, պետք է դիպչես:
Մի օրինակ եմ ուզում բերել՝ առարկային ձեռք տալու վերաբերյալ, որը տեղի է ունեցել 1995 թվականին ժամանակակից արվեստի թանգարանում։ «Նոյյան Տապան» անունը կրող արվեստի նախագիծ էր՝ հայ և ռուս կոնցեպտուալ արվեստագետների միությամբ, և դրա շրջանակներում մեր հայտնի կոնցեպտուալ արվեստագետներից մեկը՝ Անդրեասյանը արել էր մի այսպիսի բան․ վերցրել էր կացինը և թանգարանի պատերին կացնով գրել էր՝ հանգիստ, այսինքն՝ առարկային չէր դիպել, բայց դիպել էր պատերին:

IMG-9c710f77db96273168850d665f4795a1-V

Կա նորմ, ըստ որի՝ կրոնին, աստվածներին վերաբերող առարկաները սուրբ առարկաներ են համարվում այն իմաստով, որ ենթակա չես ընդհանուր օգտագործման, դրանք հանված են օգտագործումից, հետևաբար դրանց դիպչել և դրանք օգտագործել չի կարելի:
Եվ այդ առարկաները, որպեսզի հանվեն քարացված վիճակից, նվիրականությունից, սրբությունից, պետք է գործողություն անել, հռոմեական իրավունքի մեջ այդ գործողությունը կողվում է պղծել:
Ըստ էության՝ ժամանակակից արվեստը հրաժարվում է մոգական արվեստի մեջ գործածվելուց, և առաջ է մղվում հաղորդակցական գործառույթը, որի շնորհիվ կարող ես դիպչել առարկաներին, հարաբերվել և հաղորդակցության մեջ մտնել այդ առարկաների հետ:

Ես ուզում եմ անդրադառնալ մեր իրականության մեջ այն պրակտիկաներին, որոնց շնորհիվ արվեստի աշխարհում տեղի է ունեցել կոնսոլիդացիա, փոխներթափանցումներ արվեստի և ոչ արվեստի աշխարհի շփման գծի վրա:
Այժմ ուզում եմ գնալ հետ՝ սովետական ժամանակներ։ Երևի ձեզանից շատերը գիտեն, որ տեղի էր ունենում շարժում ամբողջ սովետական շրջանում՝ քաղաքական, սովետմիության մեջ և դա տարածվում է նաև արվեստի դաշտի վրա:
Որպեսզի հաղթահարվի նորմատիվ, խորհրդային սոցիալիստական հրահանգի տակ գործող արվեստը, արվեստագետները դիմում էին ժանրերի փոփոխության: Գլխավոր ժանրեր էին համարվում այն ժանրերը, որոնք արվեստագետներին ճանաչում և վաստակ էին բերում, խոշոր, բազմաֆիգուր կոմպոզիցիաները՝ պատմական, պատմահեղափոխական թեմաներով։ Ինչքան մեծ լիներ նկարը, ինչքան շատ ֆիգուրներ լինեին նկարված, այդքան մեծ էր արվեստագետի շնորքը, և տվյալ արվեստագետը ավելի շատ պատվերներ ստանալու հնարավորություն ուներ:
Մեր նկարիչները սկսեցին հրաժարվել այդ մեծ, բազմաֆիգուր կոմպոզիցիաներից և սկսեցին նկարել նատյուրմորտներ, պեյզաժներ, որտեղ մարդիկ չկային: Այսինքն՝ այնպիսի նկարներ, որոնց համար նրանք շանս պետք է չունենային ճանաչում գտնելու, գումար վաստակելու, պատվերներ ստանալու։ Բայց որոշ նկարիչների, որոնց անունները այսօր հայտնի են մեր հասարակության մեջ, հաջողվեց անուն ձեռք բերել, իրենց աշխատանքները սկսեցին գնել մարդիկ, ովքեր հասարակության մեջ բարձր դիրք ունեին և գումար:

IMG-525dd4b87a745606228c37fbdac75188-V

Արվեստի տեսակների մեջ տեղի է ունենում մի շարժում, որի շնորհիվ գեղանկարիչը գեղանկարիչ չէ, քանդակագործը քանդակագործ չէ, այսինքն՝ ոչինչ այն չէ, ինչ որ պետք է լիներ: Այս վիճակը խնդիր է դնում ներկայացման, և երբ որ հարցնում էին դու ո՞վ ես, մեկը որ պետք է ասեր գեղանկարիչ եմ, բայց ինքը գեղանկարներ չի նկարում, ասում էր արվեստագետ եմ:Արվեստագետ բառը սկսել է շրջանառության մեջ դրվել 1990-ական թվականներին:
Այսպիսով գեղանկարիչը, քանդակագործը և բոլորը սկսում են իրենց ներկայացնել որպես արվեստագետ:
Արևմտահայերի համար արվեստագետը գեղանկարիչը չէր, քանդակագործը չէր, ստեղծագործող որևէ մեկը չէր, այլ արվեստի մասին գիտելիքներ ունեցող մեկն էր:
Արվեստագետ ասելով՝ հասկանում էինք ոչ թե ի՞նչ է անում, այլ ի՞նչ է ասում արվեստի հետ կապ ունեցող մարդը, նրա արածի մեջ ասելիք կա, թե ոչ, եթե նրա արած աշխատանքի մեջ ասելիք կա, ապա նա արվեստագետ է:
Արվեստագետը տիտղոս էր, որ գեղանկարիչը, դերասանը, կինոռեժիսորը իրենք իրենց տալ չէին կարող, դա կոչում էր, որ տալիս էր ժողովուրդը:
Ժամանակակից արվեստի տարածման ձևը և դաշտը ցույց են տալիս, որ արվեստագետ կարող է լինել յուրաքանչյուրը:
Այստեղ՝ Երկրագիտական թանգարանում առկա են տարբեր ժամանակաշրջանների ցուցանմուշներ, և «Հաղորդակցություն» ծրագրի առարկաները շատ հեշտությամբ տեղ են գտել այդ ցուցանմուշների շարքում…

787

Մի քիչ ժամանակ

Ժամանակը անցնում է ոմանց համար դանդաղ, ոմանց համար արագ: Արդյունքում գալիս է պահ, որ նայելով ձեռքիդ կապած սև գույնը կրող ժամացույցիդ՝ նկատում ես, որ սլաքները վազում են, և հասկանում ես, որ ուշանում ես ինչ-որ կարևոր հանդիպումից:
Ամիսների, տարիների ընթացքում այնքան ես շտապել գործերով, որ մնացածի համար ժամանակ չի մնացել, մնացածի մասին չես մտածել:
Իսկ այդ մնացածն էլ երևի զրույցներն են՝ կիսատ թողած, հանդիպումներն են, որոնցից ուշացել ես, սուրճն է, որ աշխատանքի շտապելու պատճառով չես խմել, զբոսանքներն են քաղաքի մայթերով, որոնց համար անգամ ժամանակ չես ունեցել:
Իսկ հիմա շտապում ես, որ չուշանաս, կանգնեցնում ես ժամիդ սլաքները, որ քեզ համոզես թե շատ ժամանակ ունես, որ կյանքը առջևում է…

Քնիր

Եթե արթնացել ես առանց նպատակներդ իրագործելու ցանկության, ապա քնիր:
Հա, հենց այդպես է ասում ընկերներիցս մեկը:
Նկատի ունի՝ ում է պետք առավոտյան արթնանալը, եթե ոչ մի քայլ չի անելու նպատակին հասնելու համար, թող ինչքան ուզում է՝ քնի:
Նպատակներին հասնելու ճանապարհներով մարդիկ առաջ են վազում, մեկը ընդունվում է բուհ, սովորում՝ մտածելով, որ դիպլոմ ունենալով՝ հեշտությամբ աշխատանք կգտնի, մեկ ուրիշը այնքան փող ունի, որ գնում է այդ դիպլոմ կոչվածը՝ առանց գիրք բացելու, կարդալու, մեկն էլ, որ հնարավորություն չունի բուհ ընդունվելու՝ սկսում է աշխատել, սկսում է ամենաչնչին աշխատավարձով աշխատել, հավաքում է գումար ու կյանքի է կոչում իր վաղեմի նպատակները:
Մեկը հազար ծանոթ է խառնում՝ ընդունվելով բարձր վարձատրությամբ աշխատանքի, հետո ցած է ընկնում իր հասած բարձունքից:
Մեկ ուրիշն էլ առանց որևէ մեկից օգնություն խնդրելու բարձրանում է վեր ու պայքարում է բարձունքում մնալու համար:
Եթե արթնացել ես ու չես մտածում բարձունքներ նվաճելու մասին, քնիր…

Հրաժեշտ

Հրաժեշտներ կան անժամանակ, հրաժեշտներ էլ կան՝ մտածված:
Երկու դեպքում էլ ցավոտ է, մեկ հրաժեշտ տվողն է ցավ զգում, մեկ էլ նա, ում հրաժեշտ են տալիս: Հրաժեշտներ կան, որոնց ժամանակ լռություն է տիրում: Լավ մնա, գնում եմ, մնաս բարով…
Կարելի է անվերջ թվարկել հրաժեշտի բառերը, կամ մի երկար ճառ գրել:
Հրաժեշտների ժամանակ հրաժեշտ տվողներից մեկը հեռանում է՝ առանց հետ նայելու, մյուսը մնում է տեղում կանգնած՝ սառած հայացքով, թաց աչքերով:
Հաճախ հրաժեշտ են տալիս՝ հետ գալու հույս տալով սպասողին: Բաց են թողնում ձեռքդ դանդաղ՝ աչքերիդ մեջ նայելով, վերջին անգամ գրկելով ու գնում են:
Մեկը միշտ սպասողի դերում է, մինչ այն պահը, երբ գիտակցում է, որ հրաժեշտ տվողը չի գալու: Մնալու են հիշողություններ հրաժեշտի օրվա դրվագներից: Դե չէ, այդ դրվագները հիշելով՝ ֆիլմ չես նկարի, բայց քո պատմությունը գրել կկարողանաս:
Գուցե մի օր ինքդ լինես հրաժեշտ տվողի դերում: Կտա՞ս հրաժեշտ քեզ սիրողին, թե՞ կդժվարանաս բառեր արտաբերել, ու կգնաս՝ լուռ, առանց հետ նայելու:
Հրաժեշտներ կան, որ անխուսափելի են, գուցե և անհրաժեշտ…

Աշուն

Դեղնակարմրավուն տերևները գամվել են ծառերին ու աշնան մասին մի երգ են երգում, որ միայն իրենց է հայտնի: Աշնան մասին բանաստեղծություններ են ձոնվում, երգեր են գրվում, ու դեռ գրվելու են, քանի կան գրողները և անդավաճան մուսան:
Մի սովորական օր արթնանում ես ու հասկանում, որ բոլոր նոյեմբերները անցնում են ու հիշեցնել տալիս աշնանային օրերի յուրահատուկ պահերը, որ ունեցել ես: Աշունը անցնում է, իսկ հիշողությունները այն մնայուններն են, որոնցից ազատվելու տարբերակներ չկան:
Բոլոր նոյեմբերներն անցնում են՝ իրենց հետևում թողնելով աշունները, և ձմեռների սկիզբն ազդարարվում է:
Աշուններին կարոտ մի աղջնակ դեռ սպասում է աշնան սիրահարի վերադարձին:

Անքնություն

Բա լուսինը արթուն չլինե՞ր, հետը խոսեի:
Մտքեր կան, որ մնում են ներսումդ կուտակված, շուրթիդ ծայրին, բայց դժվարանում ես արտաբերել, դժվարանում ես սիրտդ մեկի մոտ բացել, որովհետև չունես այնպիսի մեկին, որը կհասկանա քո բառերը, քո ներսում տեղ գտած իրականությանը կկարողանա նայել պարզ աչքերով, ու չկա մեկն, ով կհասկանա լռությունդ:
Անուններ կան, որ շուրթերիդ դաջված են մնում, այդ անունները մնում են հոգուդ խորքում, մեկ-մեկ հիշում ես: Բայց բարձրաձայն արտաբերելու իրավունք չունես:
Գիշերները երկնքին ես նայում, ու մտածում ես, թե ինչու է լուսինը ամպերի տակն անցել, գոնե մտքերով կկիսվեիր հետը, իսկ լուսինը չէր մեղադրի, կլսեր:
Անքուն գիշերներիդ զրուցակիցը կլիներ լուսինը, մինչ այն պահը, երբ սև ամպերը կծածկեին նրան, կամ կբացվեր առավոտը: Իսկ առավոտյան տխրությունդ թաքցնող դիմակը կվերցնես ու կշտապես դասի կամ աշխատանքի:
Լուսինը արթուն լիներ, անքուն գիշերներիս մտքերը պատմեի, մտքերս առներ, տաներ հետը, գոնե լուսադեմին քնեի…

valentina

5 հնարք սոցիալական մեդիայի աղբից ազատվելու համար

Չնայած սոցիալական մեդիան ունի շատ առավելություններ՝ կարևոր տեղեկություններ որսալու համար, բայց դրան զուգահեռ հաճախ կարող ենք հանդիպել տեղեկատվական աղբի և մեր ուղեղը լցնել ոչ անհրաժեշտ ինֆորմացիայով։

Որոշ նյարդաբանական հաշվողական սարքերի շնորհիվ պարզ է դարձել, որ մեր ուղեղի հիշողության տարողությունը տատանվում է 2․5 պետաբայթերի սահմանում, որը 1000 տերաբայթ է և որը մոտավորապես հավասար է 300 տարի միացրած հեռուստացույցի ինֆորմացիային։

Գրողը տանի ․․․

ա) ինչքան մեծ ծավալով ինֆորմացիայի տարածք ունի ուղեղը և ինչքան փոքր ծավալի ինֆորմացիայի հնարավորություն այլ կարևոր տեղեկատվություն կուտակելու համար։

բ) ինչո՞ւ պետք է մեր ուղեղը լցնենք Լիլիթիկի ընկերոջից բաժանվելու սրտաճմլիկ գրառումներով, հայկական էլիտայի շքեղ հարսանիքների կազմակերպչական աշխատանքների համար տրամադրված գումարով, մի անգրագետ և փիառի ծարավ բլոգերի անիմաստ լայվերով։ Ինչո՞ւ ենք մենք էդ աղբը կարդալուց հետո մեր ուղեղը կասկածներով լցնում ինչ-որ մի Գայուշիկի պլաստիկ վիրահատությունների վերաբերյալ։ Ի՞նչ օգուտ կտա մեզ, եթե իմանանք, որ Գայուշիկը կատարել է քթի, դեմքի, ոտքերի ու ձեռքերի պլաստիկ վիրահատություն։ Իմանալով տուժում ենք մենք՝ կորցնելով ժամանակ, ուրախանում է Գայուշիկը։ Ինչո՞ւ։ Որովհետև սիրունացել է Գայուշիկը։ Որտե՞ղ պետք կգա Լիլիթիկի ու Գուրգենչիկի բաժանման պատճառը։ Լավ, կոպիտ եմ, եթե էդքանը կարդալուց հետո Լիլիթիկն ու Գուրգենչիկը նորից կմիանան, եկեք սրտիկենք էդ գրառումը, եկեք բարի գործ անենք։ Ու վերջում, ինչո՞ւ էդ 1000 տերաբայթից 10 մեգաբայթը պետք է լցվի մի մարդու լայվ նայելուց, ով բացահայտ փիառի ծարավ է։ Ախր, բռնես ասես՝ ինչո՞ւ ես էշ-էշ խոսում, կսկսի արտիստիկ խառնվածքով ու տարիների փորձով  հիստերիկին բնորոշ կեցվածքով խոսել իր խոսքի ազատությունը սահմանափակելու մասին։ Ասում եմ,  լավ  է՝ էդ անտեր «օրենք»-ն էլ կա, կապ չունի, թե որ օրինական դաշտում է, որ հոդվածով է հաստատվում, ու ինչ է նշանակում լինել խոսքի մեջ ազատ։ Կարևորը անիմաստ դուրս տալու ժամանակ բառապաշարը ու մտքերը վերջանալու դեպքում այդ սահմանադրական իրավունքը կօգտագործվի որպես պաշտպանական ֆունկցիա։ Կարելի է անգամ գովազդ նկարել․ «Հաճա՞խ եք էշ-էշ խոսում։ Չգիտե՞ք ինչպես փաստարկել ձեր անիմաստ դուրս տվածը։ Հոգ չէ՝ օգտագործեք․ «մի սահմանափակեք ազատ խոսելու իմ իրավունքը» կախարդական խոսքերը։ Ազատ խոսքի իրավունք, և էշացման պրոցեսն արդարացված է»։

Գրողը տանի, բայց տեսե՞լ եք ինչ բարի աչքեր ունի էշը։

Չշեղվելով վերնագրից և զերծ մնալով տեղեկատվական աղբ փոխանցելուց, առաջարկում եմ հնարքներ, որոնք կօգնեն ձեզ հաղթահարել սոցիալական մեդիայի  ճնշումը։

1․ Մուտք ենք գործում մեր սոցիալական էջ։

2․ Մկնիկի ձախ սեղմակը պահում ենք Settings դաշտի վրա։

3․ Բացված բաժիններից ընտրում ենք Privacy.

4. Հետո սեղմում ենք Deactivation (Ժամանակավոր ապաակտիվացում) and Deletion (ընդմիշտ ջնջում): Հավատացեք, սկզբի համար սեղմելը Deactivation լրիվ բավարար է, քանի որ այդպես անհետանում են ձեր բոլոր տվյալները (Չեն ջնջվում, անհետանում են) այնքան ժամանակ, ինչքան ցանկանում եք։

5․ Reason դաշտում նշում եք ձեր ժամանակավոր հեռացման պատճառը և հաստատում։ Մի քանի շաբաթ հետո հասկանում եք, որ երբեք էլ ցանկություն չեք ունենա վերադառնալ սոցիալական մեդիա, որովհետև իրական կյանքում ապրելն ավելի հետաքրքիր է։ Հարկ է նշել, որ հաջորդ օրը ու հաջորդող առաջին շաբաթվա ընթացքում Ձեր ուսին կարող է կանգնել սատանան և ստիպել ձեզ վերադառնալ։ Մի՛ կերեք նրա արդարացումները, ինչքան էլ սոված եք։ Կերեք ջանք ֆուդ, խմեք կոլա, ծխեք շոկոլադե ձողիկ, բայց մի փորձեք ուտել նրա արդարացումները։ Դիմադրելուց հետո կսկսվի իսկական աստվածաշնչյան դրախտը։

Ահա այսքան պարզ և հեշտ բանաձև ունի սոցիալական մեդիայի աղբահանման խնդիրը։ Գիտեմ, որ վերնագիրը կարդալով ակնկալում էիք առավել բարդ, միջնադարյան թուրմերի բաղադրատոմսեր, որոնք այժմ քչերին է հայտնի, բայց ցավում եմ, որովհետև նման թուրմերը այլևս չեն ծառայում իրենց նպատակին, բայց շնորհավորում ենք, որովհետև դուք ունեք առավել մատչելի տարբերակ։ Վստահ եմ, կարդալուց հետո կգտնվեն մարդիկ, որոնք կասեն՝ ես չեմ կարող։ Հավատացեք, ձեր մեջ այդ ժամանակ կխոսի սատանան։ Խունկը ծխեցնելով եզրափակում եմ ճառս ու կոչ եմ անում հանել ձեր միջի նեգատիվը ու գալ իրականություն` հետս ապրելու։

Հետո այս ճգնավորական սովորությունը կդառնա բնավորություն։ Ակտիվացնելուց հետո, կհասկանաք, որ ատում եք բոլոր տեսակի մեդիաները, բայց մի քանի օր հետո էլի կսովորեք էդ ակտիվությանը, հետո երբ կլցվի ձեր նեգատիվի բաժակը, էլի ցանկություն կունենաք ժամանակավոր կորելու, ու այսպես շարունակ։ Այժմ, ես ինձ կարող եմ համարել էքսպերտ, որովհետև գտնվում եմ այդ պրոցեսի վերջին փուլում։

Հա՜, մի անգամ ֆեյսբուքիս ընկերներից մեկը ասաց․

-Բա ինչի՞ ես սենց կորում ու հետ գալիս, հետո էլի կորում ու հետ գալիս։ Մնա էլի։

Ես էլ լուրջ դեմքով, թե բա՝ հոգնում եմ։

Ինքն էլ, տխուր ու փիլիսոփայական հայացքով նայեց վրաս, հետո թեքեց հայացքը, ձեռքը ծալեց մոտեցնելով բերանին՝ ստեղծելով լուրջ խնդրի շուրջ մտածելու հայացք ու ասաց․

-Հը՜մ ․․․

Եթե ունեք նպատակներ

-Լսի, բա չտեսա՞ր, որ վրեն խոսաց հագածի համար:

-Խի՞, էդ ինչքա՞ն կարճ էր յուբկան:

-Նայի, այ սենց էր:

-Հա բա,կարճ ա, էլի:-Մի քանի վայրկյան լռություն։-Լսի, ես որ իմ շորիկը հագնեմ, կխոսա՞ վրես։

-Ո՞ր մեկը, հա հիշեցի։ Էդ որտեղի՞ցդ ա։

-Այ, էսքան էլի մոտավոր։

-Չէ հա, խոսելուց էլ` ոչինչ, թող մի անգամ էլ խոսա։

Անկախ իմ կամքից այս խոսակցության ականատեսը եղա երթուղայիններից մեկում, որտեղ հազիվ խցկվելով տեղավորված մարդկանց մեջ, այս երկու ընկերուհիները նույնիսկ հաջողացրին (անկեղծ ասած, մինչև հիմա զարմանում եմ, թե ինչպես կարողացան, ախր, շատ նեղվածք էր) միմյանց ցույց տալ ինչ-որ երրորդ անձի հագած կիսաշրջազգեստի կարճությունը, հետո էլ իրենց «շորիկ»-ինը։ Հետաքրքիր փաստ: Երկու դեպքում էլ ցույց տվեցին գրեթե նույն երկարությունը, եթե ոչ նույնը, բայց այն երրորդ անձը արժանացավ մեծ քննադատության, իսկ իրենցից մեկը ընկերուհու թույլտվությանը` «շորիկ»-ը հագնելու համար:

Միշտ մտածել եմ ու ականատես եմ եղել, կարելի է ասել, նույնիսկ մի քիչ հասկացել եմ մարդկանց, ովքեր քննադատում են ուրիշին իրենցից տարբեր լինելու համար. հագուստը, մազերի ձևն ու գույնը, պահվածքը։ Բայց մինչև հիմա փորձում եմ հասկանալ, թե ինչպես են քննադատում ուրիշին այն նույն բանի համար, որ իրենք էլ են անում։Չգիտեմ, միգուցե որոշ դեպքերում վախի զգացումն է, որ մյուսը այն նույն բանը ավելի լավ է անում, կամ նրան ավելի շատ է սազում, քան քննադատողին։Ինձ թվում է, դեռ երկար կմտածեմ սրա մասին։

Լավ, մեկ այլ թեմա, կարելի է ասել որոշ չափով մոտիկ վերը նշվածին։

Ըստ ինձ, այս կյանքում շատ կարևոր է գտնել քո ոճը, այսինքն քեզ հարմար ու դուր եկող հագուստը, մազերի ձևն ու գույնը, և այլն: Իմ կարծիքով սրանք մարդկանց ներաշխարհն են ցույց տալիս, ու մարդ իրեն ավելի ինքնավստահ է զգում իր ոճի մեջ։ Կան մարդիկ, որոնք շատ են տարբերվում իրենց մտածելակերպով և ներաշխարհով, բայց նրանք ապրում են ճնշող միջավայրում։ Այսպիսի շատ մարդիկ այդպես էլ իրենց շրջապատող հասարակության կողմից ճնշված են մնում, և կախված լինելով հասարակությունից, դառնում են, կամ ավելի շուտ փորձում են դառնալ այնպիսին, ինչպիսին իրենց ուզում է տեսնել հասարակությունը։ Բայց կա այսպիսի մարդկանց մի ուրիշ զանգված, որ ես համոզված եմ, փորձությունների, քննադատությունների ու դժվարությունների միջով անցնելուց հետո կարողանում է դառնալ այնպիսին, ինչպիսին ինքն է իրեն ճանաչում, և այսպիսով ավելի ճիշտ ներկայանալ հասարակությանը։

Որո՞նք են այս երկու տիպի մարդկանց տարբերությունները։

Երկրորդ տիպի մարդիկ, երբեմն թեև երկար ժամանակ սպասելուց հետո գտնում են իրենց «համահունչ» ընկերներ, գտնում են այն շրջապատը, որտեղ իրենք ազատ են և կարողանում են ավելի շուտ գտնել իրենց տեղն այս կյանքում։ Առաջին տիպի մարդիկ մնում են գրեթե միշտ կախված հասարակության կարծիքից, անում և ասում են այն, ինչ իրենք միգուցե ճիշտ չեն համարում, և այսպես, վերջնական արդյունքում կարելի է ասել, վատնում են իրենց կյանքը` գոհացնելով հասարակությանը։

Շատ հաճախ մարդիկ ոչ թե վախենում են նրանից, թե իրենք ով են, այլ վախենում են այն փորձություններից և ճանապարհից, որտեղով պիտի անցնեն, որպեսզի դառնան այնպիսին, ինչպիսին ուզում են։

Եթե ունեք նպատակներ, երազանքներ կամ պլաններ, որոնք ցանկանում եք իրականացնել, նախ պետք է ինքներդ ձեր տեղը գտնեք այս աշխարհում։ Մի վախեցեք փորձություններից ու դժվարություններից։ Հաճախ ամբողջ հոգով հավատալով, որ ճիշտ ուղղությամբ եք գնում, անելով ամեն հնարավոր բան ձեր նպատակին հասնելու համար, վերջում ձախողվում եք։ Դրանից հետո էլ բոլորը մտածում են, որ վերջ։ Բայց մտածելուց հետո նորից պետք է սկսել, շարժվել առաջ, ու ես համոզված եմ, թեկուզ միլիոններորդ անգամ ձախողվելուց հետո, հաստատ բոլորի մոտ էլ կգա այն միլիոնմեկերորդ անգամը, երբ ամեն ինչ կստացվի։

Ծակ քարի ավանդությունը

Միշտ էլ իմ հետաքրքրության կենտրոնում  եղել են մեր գյուղի բարքերն ու սովորությունները, հետաքրքիր պատմություն ունեցող վայրերը։ Եվ ինձ միշտ այդ հարցում օգնության է հասնում տատիկս։ Հիշում եմ, երբ նրանից խնդրեցի, որպեսզի պատմի մի պատմություն կապված մեր գյուղի բարքերից և հետաքրքիր պատմություն մի վայրից, որը ունի հեթանոսական պատմություն։

Նա սկսեց  ամենասկզբից:

- Մեր գյուղը ունի շատ հերոսական և հետաքրքրական պատմություններ: Դրա մասին վկայություններ կան Ս.Օրբելյանի «Պատմություն նահանգին Սիսական» գրքում,- հետո ավելացնում, որ գյուղն ունի հազար տարուց ավելի պատմություն, և երբեմն գործում է Ղուշչի, Կուշչի, Կուշչի ֊Բիլաք անուններով,- գրաված է այնտեղ. «մի թուրք բեկ գյուղ կնքեղ իր ճաշակին համապատասխան, որը թարգմանվում է ՝ բազեապան, բազե ՝դաստակի վրա։ Այստեղի մարդիկ շատ ավանդապաշտ ու իրենց օրենքով ապրող մարդիկ էին։ Գյուղի արևմտյան մասում բաց տարածության մեջ կա մի մեծ քար, որը կոչվում է «Ծակ քար»:  Թե ինչու է կոչվում Ծակ քար, հիմա կպատմեմ:

Կար մի գեղեցիկ աղջիկ, ով իր համեստությամբ և հոգատարությամբ միշտ աչքի էր ընկնում։ Նրա բարությունն ու գեղեցկությունը սահմաններ չէին ճանաչում։ Նա ուներ մուգ կանաչ աչքեր, մուգ շագանակագույն մազեր։ Նրան միշտ ասում էին գեղեցկուհի Մարիամ։ Նրան էր սիրահարված գյուղի ամենասիրուն և ամենաքաջ և «ամենաիգիթ» տղամարդը։Նա նույնպես շատ գեղեցիկ էր, ուներ գանգուր մազեր, լայն բազուկներ և նրա որսորդության մասին պատմում էին հարակից գյուղերում։

Մի անգամ Մարիամի հայրը նրան ուղարկում է հանդից եղբորը կանչելու: Մինչ այնտեղ հասնելը նա հանդիպում է Կարապետին: Նրանց հայացքները միախառնվում են, կարծես երկուսի սրտում վառվում է սիրո կրակը։ Նրանք այնպես էին միմյանց նայում, կարծես թե, վերջին անգամ էին իրար տեսնում։ Սիրահարները սկսում  են հանդիպել «Ծակ Քար» կոչվող վայրում։Նրանց հանդիպումները դառնում են հաճախակի մինչ այն պահը, երբ  Մարիամն իմանում է, որ իրեն նշանել են: Այդպես էր՝ դեռ փոքր տարիքից հայրերը նշանում էին իրենց աղջիկներին  և կնության էին տալիս այն ժամանակ, երբ դառնում էին հասուն։ Դժբախտ լուրը կոտրում է Մարիամի փխրուն սիրտը։Աղջիկը անհապաղ ուզում է տեսնի Կարապետին  և արագ քայլելով գնում իրենց վայրը, ուր իրեն սպասում էր Կարապետը։ Բայց Մարիամին հետևում էր հայրը և տեսնում, որ աղջիկը մտավ ծակ քար, ուր սովորաբար գնում էին սիրահարները։ Հայրը աննկատ մոտենում է և տեսնում նրանց ՝աղունիկների նման զրուցելուց։ Հայրը այնքան է բարկանում, որ դանակով հարվածում է տղային։ Տղան ընկնում և քարի վրա անցք է գոյանում: Մարիամն այդ ամենը տեսնելով վերցնում է դանակը և ասում և ինքնասպան լինում։Երբ նա ընկնում է, այնպիսի դիրք է  լինում, կարծես թե նրանց օրհնում է քահանան։ Եվ այսպես այդ վայրն անվանում են «Ծակ քար» կամ Կարապետի պուրակ։ Գյուղի երիտասարդները ավանդույթ են դարձնում, և մայիսին սիրահարները հավաքվում են և երդվում, որ էլ այդպիսի դեպքեր չեն լինի, և որ ամեն սիրահար հասնի իր մուրազին։

Seda Tarverdyan

Նյարդայնանում եմ

Նյարդայնանում եմ։ Տասներկու օր է, ինչ նյարդայնանում եմ։ Ամեն անգամ բացել բնակարանի դուռը, դուրս գալ, կողպել դուռը, զբոսնել (անընդհատ նույն վայրերով), հետո նորից բացել դուռը, կողպել, գնալ պատշգամբ, նայել զգեստապահարանին․․․  Նյարդայնանում եմ։ Կյանքը չի փոխվում, ոչինչ չի փոխվում, հաջորդող տասներկու օրերին էլ չի փոխվելու։ Մարդիկ էլ չեն փոխվում, կարծես ստիպում են իրենց չփոխվել, արդեն անհույս է։ Մտածում են նույնը, գողանում են մտքերը, կարծիքները, բոլորով ստեղծում են մի մեծ գունդ կարծիք, որը փաթաթում են իրենց հաջորդների պարանոցներին։

Ու ես ազատվում եմ կապանքներից՝ կտրելով, վազում եմ հեռու, բայց միևնույն է, ոչինչ չի փոխվում, հաջորդող տասներկու օրերին էլ ոչինչ չի փոխվելու։

nare ohanyan

Սպասում ենք

-Բարի լույս։

-Բարի…

-Դեռ քնա՞ծ ես։ Առաջին ժամն ուր որ է կավարտվի։ Էլ չեմ խոսում գրադարանի մասին, որ հիմա կփակվի, ու կսկսես դժգոհել գրադարանավարուհու վատ աշխատանքից։
-Ի՞նչ ես ուզում։ Առավոտվա քաղցր քունս հարամ ես անում։
-Խաչմերուկում քեզ եմ սպասում։ Մինչև չգաս, դպրոց չեմ գնալու։
-Սկսվեց…
-Վերջին տարին է, ավարտում ենք։ Արի, քեզնից ի՞նչ է գնում։
-Քիչ խոսիր։ Գալիս եմ։
Ընկերուհիս էր։ Ինձ էր արթնացնում, չիմանալով, որ մի ժամ առաջ զարթուցիչն արդեն արթնացրել էր։ Բայց սպասում էի՝ զանգի, որ գնամ։ ՍՊԱՍՈՒՄ էի.
Տեսնես ինչո՞ւ ենք մենք միշտ սպասում։ Առավոտյան սպասում ենք զարթուցիչի ձայնին, որ արթնանանք։ Մի կերպ վեր ենք կենում, սպասում ենք, որ ինչ-որ մեկը թեյ կամ սուրճ պատրաստի մեզ համար։ Հետո սպասում ենք մի զանգի, հաղորդագրության կամ մի հրավերի։ Նկատեցի՞ք. Էլի ՍՊԱՍՈւՄ ենք…  Սպասում ենք, որ մեզ կանչեն դպրոց, համալսարան, աշխատավայր, փողոց, բակ, սրճարան. կա՛մ կանչեն, կա՛մ ճանապարհեն։ Մտքներովս էլ չի անցնում, որ ինքներս փորձենք կանչել, ճանապարհել, ընդունել, հեռանալ…

Ու գիտե՞ք՝ միայն զարթուցիչի ձայնին կամ սուրճին չէ, որ սպասում ենք։ Ոչ էլ սպասումը մի օրվա է։ Մենք ամբողջ կյանքում սպասում ենք։ Սպասում ենք ինչ-որ մեկին, ինչ-որ պահի, ակնթարթի, մի որևէ իրադարձության։ Ամեն վայրկյան սպասում ենք։ Եվ ծիծաղելի է այն, որ մենք համարձակվում ենք սպասել ճակատագրին, որը կլինի կա՛մ դաժան և անարդար, կա՛մ էլ արդարացի և արժան։ Սպասում ենք կյանքին. արժանավայել, երջանիկ, սիրով լեցուն կյանքին…                                                                                                                               Մենք սպասման մեջ էլ շարունակում ենք սպասել…

-Գրադարանավարուհին տեղում չէ։ Պետք է սպասեք։
-Դե եթե պետք է՝ ուրեմն ՍՊԱՍՈւՄ եմ…

tatev arakelyan

Արդեն 12-րդցի եմ

Արդեն 12-րդցի եմ։ Ոմանց մեջ ուրախություն, ոմանց մեջ տխրություն, ոմանց մեջ էլ անորոշություն առաջացնող նախադասություն։

Դե, ուրախություն, որովհետև վերջապես դուրս կգան դպրոցի պատերից ու կմտնեն ազատ կյանք, դպրոցի պատերի ներսում կթողնեն դպրոցական առօրյան, դպրոցական հանձնարարությունները։ Ոմանց համար տխրություն կառաջացնի, որովհետև այլևս երեխա չեն, չեն էլ կարող դառնալ երեխա, ու նորից 6 տարեկան՝ մի քիչ վախեցած, մի քիչ էլ հուզված չեն սպասի իրենց առաջին սեպտեմբերի 1-ին։ Ոմանց մոտ էլ անորոշություն կառաջանա, որովհետև նոր կյանք մտնելու ճանապարհը մի քիչ բարդ ու խնդիրներով կսկսվի, որոնք ցանկության դեպքում շատ արագ լուծում կգտնեն։

Արդեն տասներկուերորդցի եմ։

12 տարի առաջ էր, երբ ես սեպտեմբերի մեկին արթնացա, հագնվեցի, դպրոցական պայուսակս, որի մեջ մի քանի գրիչ ու տետր էր, գցեցի ուսիս ու գնացի դպրոց։ Չեմ կարող նկարագրել, թե ինչ էի զգում, բայց մի բան հաստատ էր՝ գնում էի նոր ընկերներ, նոր գիտելիք ձեռք բերելու։

12 տարի եղել եմ Կեչուտի միջնակարգ դպրոցի սան ու հպարտ եմ եղել դրա համար։ 12 տարիների ընթացքում ունեցել ենք շատ դժվարություններ, եղել են և՛ լավ, և՛ վատ օրեր, և՛ ուրախ, և՛ տխուր օրեր։ 12 տարիների ընթացքում ինձ հնարավորություն ընձեռվեց ճանաչել այնպիսի մարդկանց, որոնք հետագայում իմ կողքին էին լինելու դժվար պահերին։ Այդ տարիների ընթացքում, երբ հոգնել եմ դպրոցական առօրյայից ու առաջադրանքներից, եղել են շատ ու շատ դեպքեր, երբ շատ եմ ցանկացել ավարտել դպրոցս, բայց երբ արդեն 12-րդ դասարանի աշակերտ եմ, էլ չեմ ուզում ավարտել ու դուրս գալ այն միջավայրից, որտեղ անցել է իմ մանկությունն ու պատանեկությունը։

12-րդցիների կյանքը մի քիչ տարբերվում է մյուս դպրոցականների կյանքից։ 12-րդցիները մյուս դպրոցականների նման չեն շտապում ավարտել ուսումնական շաբաթը, այլ վայելում են վերջին շաբաթները այդ պատերի ներսում։

Իմ դպրոցն ինձ շատ բան է տվել ու սովորեցրել։ Իմ դպրոցն ինձ տվել ու սովորեցրել է մարդկային էնպիսի արժեքներ, որոնք ինձ հետ կմնան մինչև կյանքի վերջ։ Իմ դպրոցում ինձ տվել են գիտելիք, որը ինձ կօգնի հետագայում լավ կրթություն ստանալու հարցում։

Երբ 12-րդ դասարանի աշակերտուհի եմ, հասկանում եմ, որ երբ դուրս գամ այդ պատերից, կկարոտեմ բոլորին, նախ և առաջ այն ուսուցիչներին, որոնք ինձ դասավանդել են։ Կկարոտեմ այն դասարանը, որտեղ մի ժամանակ անցել է իմ օրվա մեծ մասը։ Կկարոտեմ դասընկերներիս, որոնց հետ ունեցել եմ շատ ու շատ ուրախ ու տխուր ակնթարթներ։

Դևի բույնը

Լուսանկարը` Անահիտ Ստեփանյանի

Լուսանկարը` Անահիտ Ստեփանյանի

-Անահիտ, ե՞րբ ես այգուց ազնվամորի հավաքելու, եթե էսպես շարունակես, հաստատ այս տարի ազնվամորու հյութ չես խմի։

-Տատիկ, հիմա կգնամ, բայց այդ անիծյալ այգին այնքան հեռու է, որ ալարկոտություն եմ անում։

-Չեմուչում չկա, արագացրու գնա։

Դե, ես ճանապարհ ընկա, ինձ զրուցակից եղավ մեր գյուղի Աբել պապը։ Ինչ խոսք, նրա հետ քայլելը և զրուցելը ինձ համար պատիվ էր, նա եղել է ժամանակի ամենագիտուն մարդկանցից մեկը և նախկին գյուղապետը։ Քայլեցինք միասին և նստեցինք մեր գյուղի ամենագեղեցիկ վայրերից մեկում։

Աբել պապիկը սկսեց պատմել մի պատմություն։

-Այս վայրը հնում անվանել են «Դևի բույն», իբրև թե այն ժամանակ այստեղ ապրել է դև, որպեսզի մարդիկ չգային և չդիտեին մայրամուտը, որովհետև այստեղ ամեն բան դյութական էր։ Այնքան դյութական էր այդ ամենը, կարծես թե մի ամբողջ աշխարհ ու արև է կրում իր ներսում, և ոչ ոք չկա, որ այն խլի քեզնից, որովհետև կա այնքան բարություն, անսահման սեր ու ազնվություն, որ կարող ես խենթանալ։ Ըստ լեգենդի՝ մի տղա ու մի աղջիկ են լինում, նրանք անսահման շատ էին միմյանց սիրում և ամեն մայրամուտի այցելում էին իրենց մատուռը, որտեղ միշտ վառ էր սիրո անմար կրակը։ Բայց տղան անհետանում է որոշ ժամանակով, աղջիկը փնտրում էր նրան ամենուր։ Հանկարծակի հայտնվում է տղան և ասում, որ այլևս չի սիրում աղջկան, և նրա համար լավ կլինի, որ իրարից հեռու լինեն, և կրկին անհետանում է։ Անհույս աղջիկը անիծում է տղային, որ եթե նա սիրահարվի իրենից ավելի գեղեցիկ և ավելի խելացի աղջկա, անմիջապես դև դառնա։ Աղջիկն անհետանում է արջ կոչվող ժայռի մեջ, իսկ տղան վերածվում է դևի և ոչ ոքի չի թողնում դիտել մայրամուտը։ Նա բնակվում է Արջ կոչվող ժայռի ամենախորքում, և ժողովուրդն այդ տեղն անվանում է Դևի բույն։ Այդ տեղն այնքան անիծված էր, որ անդադար անձրևներ էին տեղում, անգամ երկինքն էր սգում կատարվածը, դրանից էլ այդտեղ գոյացավ լիճ՝ ներքևում թողնելով դևի բույնը։

Լուսանկարը` Անահիտ Ստեփանյանի

Լուսանկարը` Անահիտ Ստեփանյանի

Մնացել է միայն արջի լայն բացված բերանը, որ կարծես թե մխրճված էր ջրի մեջ, իսկ վերևում կա սիրո այն մատուռը, որտեղ միշտ վառվում է սիրո անմար կրակը սիրահար մարդկանց կողմից։

Այսպես էլ մեր գյուղի Աբել պապի հետ զրուցելով և հետաքրքիր պատմություններ պատմելով տեղ հասանք։ Իսկ ես վերջապես հավաքեցի բոլոր ազնվամորիները։