Եռաբլուր
Ծուխը երկինք էր բարձրանում, խնկամանները անընդհատ դատարկվում են, քարերը լացում…
Ավազը մաղված էր, ցեխը չէր չորանում, ինչպես չեն չորանում աչքերը մեր…
Ես եկա, եկա ուշացած, եկա գլխիկոր, բայց եկա… Իմ բարձրահասակ հայրենասիրությունը կանգնեց կողքիս, լաց եղավ հետս ու երկինք նայեց… Իմ հայրենիքն ու սերը դուք եք, տղերք։ Ներեք ինձ ու իմ նման հազարավորներին, որ հյուր ենք գալիս ձեզ, որ մեր նվերը միշտ նույնն է ձեզ համար, որ մենք միայն անցորդ ենք կարմիր ավազի վրայով։ Հողը փախչում է ոտքերիդ տակից, երբ հարյուրավոր դեմքերը քեզ են նայում, աչքեր, որ հավերժ քնեցին, որ հյուր գնացին երկնքին, բայց ամենաթանկ նվերը տանելով իրենց հետ՝ կյանքը։ Կյանքը հանուն մեր կյանքի։
Ես ամաչում եմ, խոնարհվում եմ, ծնկի եմ գալիս յուրաքանչյուրիդ դիմաց։ Սեփական մանրությունը զգալը դառնում է ամենահեշտ բանը, երբ ոտք ես դնում Եռաբլուր։ Էնքան մաքուր, էնքան «կոկիկ» ու էնքան ճիշտ պիտի քայլես պանթեոնում, որ չխանգարես, որ չնեղացնես հավերժության մեջ քնածներին։ Անընդհատ հևում ես, բայց և նրբորեն թաքցնում դողացող ձեռքերդ, ոտքերդ, քեզ…
Դե, ապրի
Չեմ հիշում մի աշուն, որ այսքան դալուկ թվար ինձ, որ այսքան տկար ու անգույն լիներ։ Աշունն ու մենք տերևաթափ տեսանք։
Ծառերի ու տոհմածառերի։
Թեև ձմեռը վրա է հասել արդեն, բայց դեռ սեպտեմբերից չի պոկվում։
Մեզ պոկել է իրարից, հեռացրել, մի անկյուն շպրտել ու ասել, դե ապրի…
Ներեք մեզ, տղե՚րք…
Շնորհահակալ եմ, շնորհակալ եմ ու մի ամբողջ կյանք էլի շնորհակալ եմ լինելու, որ կաք դուք, ու կանք մենք։ Մասիսը իրեն հարուստ կզգա, ձյունը կգրկի ձեզ, տաքուկ կքնի…
Ասում են` պարտավոր ես, ապրես, որ ապրեցնես… Իսկ ես կասեմ, մեզանից ոչ մեկը ու երբեք էնքան ճիշտ ու սիրուն չապրեց, ինչքան իրենք։
Ապրենք, որ ապրեցնենք։
Foldink
Զրույց Foldink ընկերության համահիմնադիր՝ Համլետ Խաչատրյանի հետ։
Գիտություն, նորագույն տեխնոլոգիաներ և համարձակ գաղափարներ, հենց այս երեք հենասյան վրա է պետք կառուցել ապագան։ Կարծում եմ համաշխարհային համաճարակի այս շրջանում, բոլորս հստակ կարողացանք տեսնել, որ գիտության և տեխնոլոգիաների միջոցով հնարավոր է ընդունել ցանկացած մարտահրավեր և հաղթահարել այն, կամ էլ համապատասխան գիտելիքը չունենալով՝ պարտվել։
Շարունակելով բացահայտել IT ոլորտը, այս անգամ զրուցել եմ ներկայի և ապագայի startup` Foldink ընկերության համահիմնադիր Համլետ Խաչատրյանի հետ։
- Foldink-ը բիոտեխնոլոգիական ընկերություն է, որը միավորում է հյուսվածքային ինժեներիան 3D տպագրության հետ։ Սա հայկական առաջին և միակ ընկերությունն է, որը զբաղվում է 3D Bioprinting տեխնոլոգիայով։
- Ի՞նչ է իրենից ներկայացնում 3D Bioprinting-ը։
-3D Bioprinting-ը հյուսվածքային ինժեներիայի ճյուղերից մեկն է, որը հնարավորություն է տալիս լաբորատոր պայմաններում տպագրել կենսունակ հյուսվածքներ։ 3D Bioprinter-ի աշխատանքի մեջ հիմնականում օգտագործվում են այսպես կոչված բիոթանաքները, որոնք իրենցից ներկայացնում են բջիջների և կենսանյութերի խառնուրդ։ Տեխնոլոգիան օգտագործելով այդ բիոթանաքները տպագրում է ապրող հյուսվածքներ, որոնք հնարավորություն են տալիս նմանակել մարդու օրգանիզմում տեղի ունեցող ֆիզիոլոգիական պրոցեսները լաբորատոր պայմաններում։
- Ի՞նչ ոլորտներում է կիրառելի այս տեխնոլոգիան, և ի՞նչ խնդիրներ կարող են լուծվել դրա միջոցով։
-Տեխնոլոգիան կարող է օգտագործվել վերականգնողական բժշկությունում, դեղանյութերի և կոսմետիկայի արտադրության մեջ, ինպես նաև ամենատարբեր լաբորատորիաներում գիտական փորձերի համար։
Առհասարակ յուրաքանչյուր նորաստեղծ դեղանյութ շուկայում հայտնվելուց առաջ անցնում է փորձարկումների որոշակի փուլերով, որոնցից մեկը փորձարկումն է կենդանիների վրա (առնետներ և այլն)։ Բայց առնետի ու մարդու օրգանիզմները իրարից տարբերվում են, այսինքն, փորձարկման արդյունքները միշտ չէ, որ ապահովում են պրոդուկտի անվտանգությունը և արդյունավետությունը մարդու օրգանիզմի համար։ 3D bioprinter-ի միջոցով հնարավոր է դառնում մարդու օրգանիզմին մոտ հյուսվածքներ ձևավորել, հետևաբար այստեղ փորձերի ճշտության գործակիցը մեծ է։ Բացի այդ ապագայում անոթավորված ապրող օրգաններ ստանալու դեպքում, հնարավոր կլինի լուծել նաև դոնորական օրգանների պակասորդի խնդիրը։
- Եթե պատկերացնենք, որ ուզում ենք նապաստակի հյուսվածքներ ստանալ՝ ինչպիսի՞ն պետք է լինեն մեր գործողությունները։
-Հիմնականում 3D Bioprinting-ը ընթանում է երեք փուլով։ Առաջին փուլում պետք ստեղծենք տվյալ դեպքում՝ նապաստակի, անհրաժեշտ հյուսվածքի 3D մոդելը, այնուհետև նապաստակից վերցնելով համապատասխան հյուսվածքի նմուշ, ստանում ենք բջիջները՝ աստիճանաբար դրանց քանակը ավելացնելով։ Երկրորդ փուլում արդեն, ինչպես նշել էի, bioprinter-ի մեջ տեղադրվում է համապատասխան բիոթանաքը՝ միախառնված ստացված բջիջների հետ, և մեր մոդելի հիման վրա սկսվում է տպագրությունը։ Իսկ երրորդ փուլում անհրաժեշտ է ստեղծել բարենպաստ պայմաններ հյուսվածքի ամբողջականությունն ու աճը ապահովելու համար։
Կենսաբանություն առարկան դպրոցական տարիներին չսովորելու արդյունքում հարցազրույցի հենց այս հատվածում գրեթե «գիտակցությունս կորցրեցի», վստահ եմ, ձեզնից շատերն էլ, բայց գիտությամբ հետաքրքրվող ընթերցողիս խնդրելու եմ ինձ հետ առաջ շարժվի։
Foldink ընկերությունը ստեծվել է երեք երիտասարդ բժիշկ ընկերների կողմից, բայց startup-ի զարգացմանը զուգընթաց թիմում ավելացել են մի շարք այլ մասնագետներ, օրինակ՝ ծրագրավորողներ, մարքեթինգի մասնագետներ, իսկ այժմ թիմում ներգրավված են մոտ 12 էնտուզիաստներ։
- Ի՞նչպես ստեղծվեց Foldink-ը։
-Ի սկզբանե մեր աշխատանքը իրենից միայն գիտական ուսումնասիրություն էր ներկայացնում։ Բայց հետո հասկացանք, որ պրոյեկտը իրականում բիզնես ծրագիր լինելու պոտենցիալ ունի, որովհետև այս տեխնոլոգիան շատ քիչ լաբորատորիաներ են օգտագործում ամբողջ աշխարհում, հիմնական արտադրությունն էլ կենտրոնացած է ԱՄՆ-ում և Եվրոպական որոշ երկրներում։ Եվ ի տարբերություն մեր տեխնոլոգիայի, որը համեմատաբար մատչելի է և ունիվերսալ իր տեսակով, ԱՄՆ-ում արտադրված սարքավորումը գնելու համար ահռելի գումարներ են անհրաժեշտ։
Մոդելավորման տեսանկյունից այս տեխնոլոգիան ավելի ունիվերսալ է, որովհետև Foldink-ը տեխնոլոգիան գնող լաբորատորիային bioprinter-ը տրամադրում է այն չափանիշներով, որը անհրաժեշտ է տվյալ հետազոտությունը իրականացնելու համար։ Օրինակ՝ դա կարող է լինել տպագրության ընթացքում կենսաանվտանգության բարձր աստիճան ապահովող bioprinter։
Մի խոսքով, սկսեցինք փորձել ինքնուրույն հավաքել սարքը: Իհարկե գումարի խնդիր ունեինք և անհրաժեշտ դրամական միջոցները ձեռք բերելու համար մի շարք accelerator-ների, incubator-ների ենք մասնակցել, օրինակ՝ Beeline Startup Incubator, FAST- ի (Foundation for Armenian Science and Technology) “Startup studio”, EU-ի և Oxygen Foundation-ի կողմից իրականացվող դրամաշնորհային ծրագիր և այլն։ Բայց իրականում կարևորը գաղափարն էր, որ ունեինք և այդ գաղափարի շուրջ հավաքված թիմը, հետևաբար ցանկացած գումարային և այլ խնդիրներ հաղթահարելի էին։
Այն հարցին, թե արդյո՞ք Հայաստանը ունի բոլոր անհրաժեշտ մարդկային ռեսուրսները գիտության զարգացման համար, Համլետը պատասխանեց, որ մենք ունենք մեծ ներուժ, որը պետք է զարգանա։
Բայց ավաղ, ինչպես բոլորս էլ գիտենք, այդ ռեսուրսը զարգանում է մեր երկրի սահմաններից դուրս։ Եվ սրան իրականում շատ պարզ բացատրություն կա։ Հարցազրույցի վերջում ես եկա այն եզրահանգմանը, որ զրուցակցիս նման ուսանողները, ովքեր զբաղվում են գիտությամբ, իրենց ցանկացած գաղափարի ռեալիզացիայի համար պետք է դիմեն անհատների կողմից կազմակերպվող դրամաշնորհների, այնինչ՝ արժանի գաղափարները պետք է անմիջական պետական աջակցություն ստանային։ Իհարկե, նրանց համարձակ, նպատակասլաց լինելը խոչընդոտներ չի տեսնում, բայց այն պետությունը, որը չի նպաստում գիտության զարգացմանը, պարտվելու է, և այդ պարտությունը իրեն երկար սպասել չի տա։
Հաղթելու համար պետք է գործել հենց այսօր, հենց հիմա․․․
«Լուսակերտ-Քարվաճառ-Վարդենիս» տրանզիտ
Իջա օրապահի կողապահարանից, իջա ու դրանից հետո ինչե՜ր կատարվեցին (Ես արդեն զինվոր եմ | 17)… 11 ամիսս կլրանա շուտով, ու առաջին անգամ պաշտոնապես տանն եմ. «օտպուսկ» են տվել: Ամիսներ շարունակ փորձում էի շարադրել մտքերս, մի բան գրել, պատմել, բայց չէր ստացվում: Պատմելու շատ բան կա, ահռելի շատ: Չգիտեմ որտեղից սկսել, ինչ պատմել ու ոնց պատմել: Վերջին նյութս, երբ գրեցի, ընդամենը 15 օր էր, ինչ բանակում էի, իսկ էսօր մնացել Է արդեն 13 ամիս, ու էս ընթացքում հասկացել եմ, տեսել, զգացել, ապրել, ապրեցրել, սպանել, խեղդել, վերակենդանացրել ու նորից սպանել էնքան բան, որ դժվար թե պատկերացնեք: Բանակը մեզ շատ բան է տալիս ու շատ բան սովորեցնում, փոխարենը վերցնում մեր կյանքի 2 տարիները, ոմանց, ցավոք, ողջ կյանքը: Մենք ատում ենք բանակը, սիրում, նորից ատում, կարոտում, պարծենում բանակով, կառուցում բանակը, հզորացնում, ամրացնում ու քանդում… Ինչպես մեր էմոցիաներն են բանակի հանդեպ խառը ու բազմազան, էդքան էլ բանակի` մեզ տված էմոցիաներն են լիքը ու մեկը մեկին հակասող ու մեկը մեկից տարբեր:
Մինչև բանակ գալս շատ էի մտածում, թե արդյո՞ք բանակը մի բան Է տալիս քեզ, թե չէ, ու ասում էի` չէ, դու նույն մարդն ես մեկա մնում: Միգուցե մեծ հաշվով նույնն ես մնում, բայց փոփոխությունները անխուսափելի են:
Իմ ծառայությունը երբեք այսպես չէի պատկերացնի ու արդեն չեմ էլ պատկերացնում, թե հետագա ծառայությունս ինչպես կընթանա ու ինչեր կկատարվեն: Չէի պատկերացնի, որ մի օր ոչ թե ես ինքնակամ կարթնանամ, այլ մարտկոցի հերթապահի «պադյոմ» գոռալուց, չէի պատկերացնի, որ ոչ թե կարթնանամ սենյակումս` փափուկ անկողնուս մեջ մենակ պառկած, այլ նույն սենյակում մոտ 100 հոգու հետ չոր անկողնում… Էս հակասությունները շատ շատ են, բայց չէի պատկերացնի, որ էս հակասություններին էլ այլ հակասություններ կլինեն: Չէի պատկերացնի, որ կարթնանամ ոչ թե հերթապահի «պադյոմ» գոռալուց, այլ ականների պայթյունի ձայներից, չէի պատկերացնի, որ կարթնանամ ոչ թե փափուկ «չոր անկողնում» , այլ ծածկաճեղքում` հողերի ու քարերի մեջ պառկած… Էս «չեմ պատկերացնում»-ները անվերջ կթվարկեմ, բայց հիմա ամեն ինչ պատկերացնում եմ, ու պատկերացնում են համարյա բոլորը…
Պատերազմի ընթացքում մտածում էի, թե ինչեր եմ գրելու ու ինչեր եմ պատմելու, բայց, երբ գրիչը զորեղ դուրս եկավ զենքից, խոսքերս, պատմելիքներս, տանջանքս, քրտինքս ու տառապանքս մեկ վայրկյանում դարձավ անիմաստ…
Բարձունքում էինք, Օմարի բարձունքում: Մարտնչում էինք թշնամու դեմ ու ոչ մի քայլ ետ չէինք գալիս ու չէինք էլ գալու: Արյան գնով պահեցինք մեր լեռները, Մոնթեի ազատագրած բարձունքը պահեցինք զենքով, որ հանձնեին թղթով… Ականի պայթյունների, բեկորների, ծխի, վառոդի հոտի, ինքնաթիռների, կարճ ասած, պատերազմի միջով անցնելուց հետո մենք կրկին ապրում ենք, ապրում, ստեղծում, կառուցում ու կրկին ամրացնում…Մենք ապրում ենք, իսկ հազարավոր հոգիներ անմահացան ու հերոսացան, ընկան, բայց ավաղ…
Արդյոք Օմարի բարձունքում երբևէ նորից կճախրե՞ն «Օմարի արծիվները»…
Առանց քեզ անթև թռչուն ենք
Արցախյան երկրորդ պատերազմը անտարբեր չանցավ նաև ՀՀ ամենամեծ գյուղի՝ Վարդենիկի կողքով։ Գյուղի հերոսներից մեկը՝ Տիգրան Արշակյանը, ևս դասվեց այն հայորդիների շարքին, ովքեր հավերժի ճամփան բռնեցին՝ իրենց կյանքը նվիրելով հայրենիքի պաշտպանությանը։
Տիգրանը ընտանիքի առաջնեկն էր, սպասված զավակ։ Ծնվել է 2000 թվականի դեկտեմբերի 16-ին Գեղարքունիքի մարզի Վարդենիկ գյուղում։ Սովորել է տեղի՝ Ռ․ Հովհաննիսյանի անվան թիվ 1 դպրոցում, ապա՝ Վարդենիկի կրթահամալիրում։ 2019 թվականի հուլիսի 25-ին զորակոչվել է բանակ։
«Իմացանք՝ Մեղրիում է ծառայելու, ընկերներով շատ էինք ուրախացել, որ Հայաստանում է, մտածում էինք համեմատաբար ավելի անվտանգ կլինի, քան Արցախում։ Տիգրանը զորակոչվելու առաջին իսկ օրից մեզ հետ կապի մեջ է եղել, միշտ էլ զանգել ու գրել է բոլորիս։ Բոլորս՝ այդ թվում և ինքը, հանգիստ ու վստահ էինք, որ ողջ ու առողջ հետ է գալու։ Այնքան վստահ էինք, որ անգամ հետ գալու խոստում չպահանջեցինք…»,-ընդգծեցին Տիգրանի մտերիմ ընկերները։
Հարցին, թե ինչպիսի՞ ընկեր է եղել Տիգրանը, միաբերան պատասխանեցին. «Մենք Տիգրան անունով ընկեր չենք ունեցել, մենք Տիգրան անունով եղբայր ենք ունեցել, այսօր արդեն Տիգրան անունով հերոս եղբայր ունենք…
Բոլորիս (թե՛ տղա ու թե՛ աղջիկ ընկերների) կողքին է միշտ եղել ամեն հարցով, ցանկացած իրավիճակում մեր հույսը ինքն էր, բոլորս էլ գիտեինք՝ Տիկոն մի բան կանի։ Մեր ընկերական շրջապատի ամենադրական կերպարն էր, միշտ ժպիտով, ուրախ, իր պատմություններով մեր տրամադրությունը բարձրացնող ու ամենակարևորը՝ մեզ լավ ճանաչողն ու մեզնից մեկը»։
«Մի յուրահատկություն էլ ուներ. գյուղի բոլոր մեքենաները ըստ իրենց համարների գիտեր՝ ում էր պատկանում, ես էլ մեր մեքենայի համարները Տիգրանից եմ սովորել, միշտ մոռանում էի, ինքն էր հիշեցնում»,-եզրափակեց ընկերը։
Տիգրանի քույրը՝ Էլենը նշեց.
«Նպատակասլաց ու յուրահատուկ էր դեռ մանկուց։ Ավտոմեքենաներ շատ էր սիրում, իրեն ճանաչողները գիտեն, թե ինչքան շատ էր սիրում վարել։ Առհասարակ Տիգրանին առանց ավտոմեքենայի տեսնելը հազվադեպ պատահող երևույթ էր։
Գյուղը սիրում էր, բայց նպատակները դրսում էին։ Նպատակ ուներ բանակից գար, աշխատեր, տուն կառուցեր…»
Էլենը եղբոր մասին պատմելիս ընդգծեց եղբոր՝ բռնկուն, բայց միաժամանակ, ուշադիր ու հոգատար լինելու փաստը. «Շատ բաներ կար, որ արգելում էր ինձ ու քրոջս, մենք էլ՝ նեղանում։ Հիմա եմ հասկանում եղբորս խրատները, իր ասած ամեն մի բառը»։
«Միշտ զանգում էր՝ համարյա ամեն օր։ Ասում էր, որ ծառայությունը շատ լավ է անցնում։ Պիտի «սերժանտ» տային իրեն, սերժանտական դասեր էր անցնում, իսկ պատերազմի ժամանակ էլ դիրքի ավագն էր… Հոկտեմբերի 2-ին Մեղրիից տարել են Ջաբրաիլ (Մեխակավան)։ Մինչև հոկտեմբերի 8-ը խոսել ենք հետը, ամեն ինչ լավ էր, ինքն էլ՝ ոգևորված։ Երկու օր անց՝ հոկտեմբերի 10-ին Տիգրանը ոտքից վիրավորվում է և այդ վիճակում «ՈՒԱԶ» մեքենայով անցնելով շուրջ 130 կմ, իր ընկերներին հասցնում է փոքր հոսպիտալ ու նորից վերադառնում դիրքեր։ Այդ նույն օրը ԱԹՍ-ն բեկորային մահացու վիրավորում է հասցնում եղբորս։ Նրան տանում են Գորիսի հոսպիտալ, իսկ հետո՝ Երևան։ Այդ ընթացքում եղբայրս կոմայի մեջ է հայտնվում և, ուշքի չգալով, մահանում հոկտեմբերի 14-ին»,- պատմում է Էլենը։
«Պատմում էր, որ ծաղիկներ է մշակում զորամասում։ Ասում էր՝ «Զորացրվողները իրենց ծաղիկները իմ խնամքին են թողնում», իր աճեցրած ծաղիկն էլ մեզ են ուղարկել… Եթե հնարավորություն ունենայի եղբորս գոնե մի անգամ տեսնելու, կասեի, թե ինչքան շատ եմ իրեն սիրում, թե ինչքան թանկ մարդ է ինքն իմ կյանքում ու, որ առանց իր ներկայության ինձ անթև թռչուն եմ զգում…»,- եզրափակեց Էլենը։
Մեր Քաշաթաղը
Հերոս Վարդան Նորիկի Մնացականյան
Հայրենիքը պաշտպանելը դարձավ մի սուրբ գործ, իսկ պատերազմը չհարցրեց ո′չ մեծ ու փոքր, ո′չ զինվոր ու կամավոր, մեր քաջորդիները անձնուրաց պայքարեցին, իրենց կյանքի գնով պաշտպանեցին հայրենիքը: Բայց ոչ բոլորը հետ եկան, պատերազմը շատերին խլեց մեզանից, նրանք անմահացան, հանուն մեր վաղվա խաղաղ օրերի:
Շուշիի մատույցներում անմահացած հերոսներից էր Վարդան Նորիկի Մնացականյանը: Հերոս Վարդանի կինը` Թամարան, անսահման հիացմունքով ու հպարտությամբ պատմում է. ‹‹Իմ Վարդանը 29 տարեկան էր, չափազանց անկեղծ ու պարզ մարդ էր, հոգատար էր, կենսուրախ, անվերջանալի ուժով էր օժտված, բոլորի նկատմամբ լցված էր բարությամբ ու կարեկցանքով: Չեմ հիշում նրան մեկ անգամ, որ ասի` հոգնեցի: Վարդանը թե տանը, թե աշխատավայրում կոկիկ էր շատ, մի փոքր նեղացկոտ էր, բայց րոպեների ընթացքում անցնում էր նեղացած մնալը››:
Թամարան խոսելիս հաճախ հուզվում է, հետո հիշում է, որ ամուր պիտի մնա, ձգվում է, ու էլի ընկնում քաղցր հիշողությունների գիրկը ու շարունակում է պատմել. ‹‹Վարդանն իմ անմահ հերոսն է, նա ձուլվեց իր հայրենիքին, ամեն մի բջիջով սիրում էր իր հայրենիքը, ու հավերժ սիրահարված էր Հայաստանին: Իմ հերոսի համար պատերազմը ավարտվեց նոյեմբերի 7-ին, նա հերոսաբար կռվեց Շուշիում ու անմահացավ: Իմ Վարդանը ամեն ինչից շատ առաջնային համարում էր ընկերությունն ու ընտանիքը: Նա Ոստիկանական զորքերում էր աշխատում ավելի քան 8 տարի, մեկ տարի դադարից հետո, նորից հետ վերադարձավ Ոստիկանական զորքեր և շարունակեց ծառայությունը: Ինձ շատ էր պատմում աշխատանքից, չնայած տեսակով փակ մարդ էր, բայց երևի թե իր կյանքում միակ մարդն եմ եղել, ով իմացել է իր մասին ավելին, քան կարելի էր››:
Թամարան կրկին չի կարողանում թաքցնել արցունքները, հուզվում է և արցունքախառն պատմում է, ձայնը սկսում է նվաղել, հետո մի պահ դադար, սթափվում է ու շարունակում է պատմել. ‹‹Երկու տարի, երեք ամիս է ամուսնացած ենք, ունենք մեկ արև` Արփին, մեր կյանքի լույսը: Վարդանն իդեալական ամուսին լինելուց զատ, անզուգական հայր էր, անսահման երջանիկ էր, երբ իմացել էր, որ աղջիկ երեխա էր ունենալու, շատ էր սիրում իր ընտանիքին, Արփիին, ամեն վայրկյանը ուզում էր մեզ հետ անցկացնել: Արփիին նա ինձ հետ հավասար պահել է, մենք միասին շատ ուրախ-տխուր պահեր ենք ունեցել, մեկս մյուսի մասին հոգ տանելով, մեկս մյուսի ցավը կիսելով ապրել ենք: Մեր մեջ չկար ես ու դու, կար մենք: Որոշել էինք մեծ շուքով նշել մեր Արփիի ծնունդը, որը նոյեմբերի 6-ին էր, բայց ավաղ, ինձ և աղջկաս փոխարեն սև հողը գրկեց իմ հերոսը»,- ասում է Թամարան ու մի պահ լռում, հավաքում է իրեն ու պատմում է, որ զրուցել է առաջնագծից վերադարձած Վարդանի ընկերների հետ, ընկերները պատմել են, թե առաջին օրվանից ինչ անվախ է եղել, իրեն բնորոշ ժպիտով ինչպիսի համառ մարտեր է տարել, երգել ու հետ մղել թշնամուն, անհաշվելի թվով թշնամիներ ոչնչացրել: Անգամ վիրավոր ժամանակ պայքարել է իր և իր ընկերների համար:
Թամարայի հետ զրույցում պարզ դարձավ, որ իր փոքրիկ մարմնում չափազանց մեծ ուժ կա: Նա արժանապատիվ էր իրեն պահում, իսկ աչքերն իր թուլությունը մատնում էին, ու լուռ վկան էին այն մեծ ցավի, որի միջով հիմա անցնում է:
Թամարան, երբ շարունակում է պատմել, ասում է. ‹‹Վարդանիս մասին անվերջ կարող եմ պատմել, բայց բառերով նկարագրելը անհնար է, բառերը չեն հերիքում զգացածս, ապրածս պատմելու, և իմ հերոսին նկարագրելու համար:
Ամեն արևածագին նայում եմ Վարդանի նկարին և հիշում եմ, թե ինչպես էինք միասին զինվորական պարտականությունները սովորում, թե ինչպես ամեն օր ծառայության համար մի գծով արդուկում էի համազգեստը: Սկզբում ստուգում էր, ինչպես եմ արդուկել, «քննություն» էի անցնում, հետո արդեն չէր ստուգում, հագնում էր,- ժպտում է Թամարան ու շարունակում ,-արդեն գիտեր` ամեն ինչ կարգին էր, ճիշտ արդուկած: Անգամ պատերազմ գնալիս հետը տարավ ‹‹բատինկաները›› փայլեցնող միջոցները, երբ հարցրեցի` ինչո՞ւ, նայեց ինձ ու ասաց. ‹‹Թամու′շ, հո փոշոտ տուն չե՞մ գալու››, երանի թե գար, թեկուզ փոշոտ ու անխնամ, միայն թե ետ գար,- ասում է Թամարան, և շարունակում,- ես մինչև օրս սպասում եմ նրան, երևի թե միշտ կսպասեմ…
Իր հեռախոսահմարն եմ վերցրել և ամեն առավոտ նամակ եմ գրում` ‹‹բարի լույս››, եթե իհարկե, այն բարի է: Ես սպասում եմ իմ հերոսին, իսկ իր վերջին նամակը սա է.
‹‹Թամս, դուխդ չգցես, Ձեզ շատ եմ սիրում, պաչում եմ››:
Պատասխան ուղարկեցի, բայց նամակս ավաղ, չհասավ…
Հետո պատմում է, որ ասել է, երբ աղջիկս ‹‹պապա›› ասի, տուն եմ դառնալու: Փոքրիկ Արփին դեռ հոր սահմանին գտնվելու ժամանակ ասաց ‹‹պապա››, բայց նա այդպես էլ չլսեց ու տուն չդարձավ, անմահացավ իմ հերոսը:
Իմ հերոսը հուղարկավորվել է Եռաբլուրում, նրա շիրիմը ևս անբաժան մնաց Ոստիկանական զորամասից, այնտեղից պարզ երևում է Ոստիկանական զորամասը: Խոստացել եմ Վարդանիս,- շարունակում է հերոսի կինը,- որ Արփիիս հետ միասին միշտ իր մոտ ենք գնալու, ու մեր հերոսին կարմիր վարդեր ենք տանելու, որը ժամանակին միշտ նա էր ինձ նվիրում…
Կարոտս կարոտով է խեղդում մի նոր կարոտի: Երանի եմ տալիս այն պահերին, որ եղել եմ նրա կողքին ու վայելել եմ այդ պահերը, կարոտել եմ իր լույս ժպիտը,- արցունքները չկարողանալով թաքցնել, ասում է Թամարան և շարունակում,- երանի ինչպես ինքը չվախեցավ պատերազմից, այնպես էլ ես չվախենամ առանց իրեն ապրելուց: Նա հավերժ մնաց իմ սրտում, աչքերում, ափերս սառչում են առանց նրա, իսկ աչքերս միշտ սպասում են իմ հերոսին,- ավարտում է Թամարան››:
Սահմանին մերձ
Երևակայությունը մեզ հետ խաղեր է խաղում անընդհատ, բայց ամենքս փորձեցինք վերադառնալ իրականություն…
Երազ էր այս պատերազմը. երազից ոնց արթնացանք` մենք էլ չիմացանք…
Տղաները այս ամենը միայն ֆիլմերում են տեսել, բայց սա արդեն իսկ վեր է նման ժանրից:
Կյանքը փոխվեց մի երկրի ոչնչով չբավարարվելու, մյուսին անընդհատ չարչարանքներ տալու, քարտեզին մի տարածք ավել ամրագրելու ու արյուն խմելու անհագ ցանկությամբ: Կյանքը փոխվեց՝ խլելով անմեղ կյանքեր, մոր բերկրանք ու ժպիտ: Դպրոցում ասում էինք՝ ներկայի ու ապագայի սահմանագծին ենք կանգնած, և ո՞վ էր նախատեսել կամ պատկերացրել, որ ապագայի սահմանը կարմիրով գծվելու է Սյունիքից մի փոքր հեռու, գյուղացու արդար քրտինքով ստեղծած դաշտի ու արոտավայրի հաշվին, դասարանի տղաների անգիր արած զենքերի արձակած ձայնից հետո:
Ապագան կերտողի՝ հայրենիքին տալու պարտքերը կրկնապատկում են, և այն տրվելու է հայրենասիրության զգացումը ավելի ու ավելի փառավորված ու արժևորված:
Գիշերներն արդեն տեղից վեր թռչելու անսովոր առիթներ են տալիս. սահմանին մերձ ենք. ինչ հեշտ է, չէ՞, հնչում: Սրտի թրթիռները արագ են զարկվում, մեզ ընկեր ենք ընտրել մղձավանջը, այն էլ՝ առանց մեր ցանկության: Վաղն էլի նոր օրերից մեկը կսկսի, վաղն էլի տնակի բաց պատուհանից ձյունախառն քամի կփչի, ու ձմռանը այս աշունը կհիշենք, գարնանը էլի կհիշենք, ու անվերջ այսպես կլինի:
Մայրիկն իր երեխային երբ օգնի ձմեռ նկարել, կարմիրն է միշտ մտքում լինելու, թղթին է տալու ամբողջ բարկությունը. առաջվանը չէ ամեն ինչ:
Հովհաննես Գրիգորյանն է, թերևս, ամենալավը ու այդ լավի մեջ ամենացավոտը ներկայացրել խաղաղություն բառը մեզ համար. ախր, այնքա՜ն էր երկար այդ բառը, որ այդպես էլ երբեք չտեղավորվեց մեր փոքրիկ հողակտորի վրա:
Կուզենայի, որ այսպիսի տողեր գրելու պատճառ երբեք չունենայի, որ խաղաղությունը թվացյալ ու այսքան աղմկոտ չլիներ: Աղմկոտ է. բոլորն իրենց ճիշտը ուսերին դրած քայլում են: Կներե՛ք, բայց լռությամբ պիտի պահենք խաղաղությունը. սպիները թաց են:
Խաղաղությունն անկարող է մաքրելու պատերազմից թողնված անունները մեր աչքերի, տառապող հոգիների: Մենք դժոխքից այսպիսի հրավերի չէինք սպասել. անսպասելի ելանք, անսպասելի ավարտվեց:
Սյունիքը միշտ կանգուն է ու կլինի, սահմանը պահողը արթուն է, սահմանին մոտ ապրողներս ամուր ենք կառչած մեր հողին, մեր փոքրիկ բարուրում պահած հայրենիքին: Իմ գյուղը` Խնձորեսկը, իր սարերի բարձրության պես միշտ վեհ է ու հպարտ, իմ գյուղի դաշտերում էլի վազելու ու քամու բերած հազարերանգ ծաղիկների բույրն ենք վայելելու. թող ինչքա՜ն ուզում է մոտենա սարսափը:
Հ.Գ Թուղթն ու գրիչը ամենահասկացող ընկերներս են, իսկ Թումանյանը ժամանակին ամեն ինչ ասել է, և, այո՛, ողբի հայրենիքը պիտի դառնա լույսի՜ ու հույսի՜, իսկ հանուր կյանքի արշալույսին՝ նո՜ր ու հզո՜ր:
Հավատա՛, հրաշքներ լինում են
Մինչ պատերազմը ծառայում էի Որոտանում: Վաշտի հրամանատարական տանկի ավագ նշանառու օպերատոր էի: Պատերազմի առաջին օրերից մեկնեցինք մարտադաշտ: Կյանքը փոխվեց:
Առհասարակ մինչ պատերազմը «հրաշք» բառն ինձ համար շատ սովորական բառ էր, մանավանդ «Հավատա՛, հրաշքներ լինում են» նախադասությունը։ Էս ամեն ինչը մինչև պատերազմի սկսվելը:
Հիմա պատմեմ իմ «հրաշքներից»։ Էն, որ մենք քնում ու արթնանում էինք՝ մի աչքը բաց, մեկը՝ փակ, արկերի անձրևի տակ, դա ձեզ մի հրաշք։
Մի տանկից մյուս տանկ վազելիս, մանկությունից մինչև էդ պահը գալիս էր աչքերիս առաջ, մինչև բարեհաջող տեղ էի հասնում. էս մի ուրիշ հրաշք։
Տանկիս մի քանի անգամ արկերով հարվածեցին, իմ հմուտ մեխանիկիս շնորհիվ մեր տանկին բան չեղավ. էս մի այլ հրաշք։
Էս մի հրաշքը տարբերվում ա մնացած բոլոր հրաշքներից նրանով, որ երբ զգացի, որ ոտքերս չեմ զգում, որ չեմ կարող խոսել, չեմ կարող շարժվել, չգիտեմ՝ ոնց իմ «հրաշք» ընկերների շնորհիվ դուրս եմ բերվել տանկից։ Երբ զգացի, որ պառկած եմ սառը գետնին, աչքերս հանգիստ փակեցի։ Երբ լսեցի, որ ինձ ուզում են զոհվածների հետ տեղափոխեն, կատարվեց հերթական հրաշքը, և ես սկսեցի խոսել. «Ես սաղ եմ»։
Հիվանդանոցում ընկա հրաշագործների ձեռքը: Վերածնվեցի։
Բժիշկները «հրաշքով» փրկեցին կյանքս, որի համար այդքան պայքարում էի ողջ դաժան ճանապարհի ընթացքում։
Հիմա էս պատմությունը ունի շատ ավելի «հրաշք» ընթացք։ Երբ ընդհանրապես չէի կարողանում խոսել, չէի կարողանում շարժվել, նորմալ շնչել, հիմա, փառք Աստծո, կարողանում եմ անել բոլոր թվարկածներս։
Ու ամենակարևորը, սպասում եմ հաջորդ «հրաշք»-ին, որը հավատում եմ, անպայման լինելու է շնորհիվ Աստծո և հրաշագործ մարդկանց, ովքեր աշխատել և աշխատում են ինձ հետ. ես քայլելու եմ: էս էլ մի ՀՐԱՇՔ։
Ամեն:
Պատերազմից հետո
Վերջին անգամ եղբորս (մորեղբորս տղային) տեսել էինք փետրվարին իր երդման արարողության ժամանակ, հետո սպասում էինք, որ արձակուրդ գար (օտպուսկ), բայց կորոնավիրուսը տարածված էր, և չթողեցին գալ… Այնքան էինք կարոտել, օրերն էինք հաշվում, բայց միշտ հետաձգվում էր… Հետո սկսվեց չարաբաստիկ պատերազմ կոչվածը, ու բոլորիս մտքում Տղերքն էին, հատկապես մեր զինվորը՝ Գառնիկը: Ամեն օր զանգում էինք, հարցնում, թե զանգե՞լ է մեր զինվորը, միշտ մեր մտքում էր, այդ օրերին մեր հպարտությունը և կարոտը կրկնապատկվել էր…
Պատերազմը դադարեցվեց… 2 օր անց քեռիս, պապս և եղբայրներս մեկնեցին Արցախ, որպեսզի տեսնեին մեր հերոսին: Վերադառնալուց հետո հավաքվեցինք, և քեռիս սկսեց պատմել.
-Պապ ու թոռ փակվել էին սենյակում, մոտ մեկ-մեկուկես ժամ թողել էինք մենակ, ասացինք` կարոտները թող լավ առնեն: Պապը ապերի (այդպես ենք դիմում) ձեռքերը ամբողջ ընթացքում բռնել էր և բաց չէր թողնում, համբուրում էր, շոյում… Հետո կազմակերպեցին, մեզ մենակ թողեցին, 2 ժամ գնացինք իրենց կամանդիրին էինք փնտրում, որ թույլտվություն վերցնեմ` երեխես գիշերը մեզ մոտ մնա: Ասեմ` էնքան ուրախացա, էնքան ջերմություն ստացա իրանց կամանդիրի մասին լսելով: Տղես ասեց` հեսա կգա ձյաձ Մհերը, պապ…
-Ո՞նց, հրամանատարին ձյաձյայո՞վ են դիմում,-զարմացանք մենք:
-Հա, հրամանատարությունը զոհվել էր: Էդ ձյաձ Մհերը իրանց վարորդն ա եղել, լավ կռվել ա, տվել են հրամանատար: Երեխեքը շատ-շատ էին սիրում: Եկավ, խոսեցինք, թույլտվություն ստացանք, գնացինք տուն, ապերս կանչեց ընկերներին: Խոսում էինք: Էնքան լավ էրեխեք էին, խելացի, էնպես պատմություններ էին պատմում, հետաքրքիր էին խոսում, հետո մի տղա ասեց. «Մեր ընկերոջ պապան ես, ասում եմ, բայց բոլորի մոտ էլ կասեմ, մեր Գառնիկից չկա: Սպասեք` բացատրեմ ապերիս գործը: Հոպար, Գռնոն էնպիսի ճիշտ հաշվարկներ էր անում… Հետո հրամանատարն ասեց` պիտի գնանք կռվի ինքնաձիգներով: Գիտեմ, բոլորիդ համար դժվար ա, ո՞վ ա գալու: Առաջին տղեն, ով կանգնել ա, Գառնիկն ա եղել: Ասել է` ես եմ գալու: Հրամանատարն ասել է` դու այստեղ ես պետք: Քո գործն էլ է կարևոր, հետո երկրորդ անգամ հարցրեց, էլի վեր կացավ ու ասեց` ես»…
Տղես ասում էր` մեկ ա, ինչ էլ պատմեմ, չեք հասկանա, չեմ կարող պատմել…
Ասում էր. «Պապ, խոսքդ միշտ ականջիս մեջ էր, որ ես պիտի էստեղից ողջ վերադառնամ, էդ ոնց որ իմ մեջ մտած լիներ»:
Փառք Աստծո, Աստված ջան, մեռնեմ քո զորությանը… Անպատմելի բաներ էին տեսել էդ երեխեքը, աննկարագրելի…
Հպարտությամբ ենք խոսում մեր հերոսի մասին, և խոնհարվում մեր մյուս հերոսների առջև:
