Ի՞նչ է հայրենիքը, հարց տուր քեզ։ Ի՞նչ է այդ բառը, որ ամեն օր բազմիցս լսում ես ու օգտագործում։ Փորձիր գտնել հարցի պատասխանը գիտակցությանդ խորքերում, մտածիր, փնտրիր։ Փորձիր փնտրել հիշողություններումդ, ի՞նչ ես հիշում առաջինը «հայրենիք» բառը արտաբերելիս։ Ո՞ր հիշողությունն է, որ քեզ կապում է այդ բառի հետ, ի՞նչն է, որ քեզ ստիպում է հպարտանալ՝ ուղղելով մեջքդ, ստիպում է խրոխտ դեպի առաջ նայել։

Փորձիր փնտրել պատասխանը նաև սրտումդ․ ի՞նչն է քեզ հիշեցնում հայրենիքի մասին։ Միգուցե դա հայրական տո՞ւնն է, որտեղ ապրում ես, կամ երբևէ ապրել ես, միգուցե սարի աղբյուրից հոսող սառնորակ ջո՞ւրն է քեզ միշտ հիշեցնում հայրենի լեռների ու բնության մասին, թե՞ ցորենի ոսկեզօծ անծայրածիր դաշտերը, որոնք հորիզոնով տարածվում են դեպի Արաքս, դեպի Արարատ։ Թե՞ հազարամյա վանքերը, որոնց գմբեթները հառնում են երկինք, և որտեղ պահվում են ամբողջ աշխարհում նմանը չունեցող բազմադարյա գրքերն ու մատենագրությունները։

Կամ միգուցե հո՞ղը, որի վրա քայլում ես՝ հայացքդ առաջ հառելով, և որի համար պատրաստ ես անգամ կյանքդ զոհել, միայն թե ոսոխի՝  մեր իսկ եղբայրների  արյունով շաղախված ձեռքերը չդիպչեն սրբազան դարձած հայրենի հողին։ Հող, որի ազատագրման համար սերունդներ են զոհվել՝ մինչև վերջին շունչը կռվելով մեր բոլորիս այսօրվա համար, վերջին կաթիլ արյունը թափել, որպեսզի հայը ապրի իր բաժին հողի վրա՝ իր հայրենիքում։

Միգուցե հայրենի հողի և հավատքի համար մղվող դարավոր պայքա՞րն է ձևավորում «հայրենիք» հասկացությունը՝ հարկ եղած պահին ստիպելով միախմբվել, մոռանալ նախկին տարակարծությունները՝ հանուն այս հողի վրա ապրելու իրավունքի։ Սակայն ոչ բոլորն են միավորվում, միշտ հայտնվում են ազգադավներ, որոնք իրենց պարտքն են համարում վաճառվել թշնամուն, ուրանալ ազգին, կործանել հայրենիքը, ազգը, հավատքը․․․

Իսկ ի՞նչ կարող են ասել այն մարդիկ, որոնք այսօր չունեն հայրենիք։ Ում հայրենիքը այդ իսկ ազգադավերի պատճառով  դավաճանորեն հանձնված է թշնամուն։ Ի՞նչ ասեն այն մարդիկ, ովքեր այլևս չեն տեսնելու իրենց հայրական տունը, չեն համտեսելու իրենց այգու բերքը՝ սև այգու մրգերը, ովքեր որ, ճարահատյալ մի օր բռնելու են գաղթի ճանապարհը՝ կարծում եմ անվերադարձ։ Ի՞նչ ասի որդեկորույս ծնողը, որի որդու արյունով ջրված հողի վրա այսօր քեֆ է անում թշնամի-շունը՝ պղծելով այդ հողի իրական տերերի արժեքներն ու հետքերը, քանդելով հուշարձանները, ավերելով վանքերն ու գերեզմանները, եկեղեցիները վերածելով մզկիթների, հիմնահատակ ջնջելով մեր պատմական արժեքները։

Սակայն ավերիչ մրրիկի նման իր ճանապարհին ամեն ինչ քանդող ու պղծող ոսոխը չի կարող ջնջել մեր հայրենիքը, քանի ողջ ենք մենք, քանի ողջ է մեր տեսակը․․․

Հայրենիքն անմահ է:

Իմ այս ստեղծագործությունը ձեզ եմ ներկայացնում սրտիս հարազատ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ԲԱՐԲԱՌՈՎ

Էս վըղը, էս ճուրը վեր կա,

Լոխ իմս ա, լոխ սրտումս ա։

Վեր ծիգ տան տանին, սրտաս ըն ծիգ տլան,

Վեր պուք տան, սրտաս ըն պուք տլան,

Վեր օզին կտրին, սրտաս ըն կտրլան,

Վեր օզին մըծըցնին, սըրտըս ըն մըծըցնան։

Լհա մին կուճիր ցվցնին, սրտեսա ցավ տլան,

Լհա փորձին մուտանան, սրտաս ըն մուտըննան։

Բայց հինչքան էլ ծիգ տան, հինչքան էլ պուք տան,

Իմս իմ սրտումս ա մննան։

Իմ տօն ու տըղս, վեր տարալն, վեր թըլանալն,

Վեր ուրուր մաչ ըն պիժենալ,

Էլի սըրտըս ըն պիժենալ։

Այս բանաստեղծությունը գրել եմ Արցախ վերադառնալու ճանապարհին, դրա համար էլ սա իմ հուզումների ու զգացմունքների ամբողջական ու անկեղծ արտացոլումն է ….

Քաղաքի անմեռ ու անշուք գեղեցկության մեջ ես ինձ հարազատ բնություն ու ազատ լեռներ էի փնտրում: Ես ինձ կորցնելով, հայրենիք ու տուն էի փնտրում։ Ես անծանոթ դպրոցի միջանցքներում ինձ ծանոթ դեմքեր էի փնտրում։ Ես փնտրում էի, անվերջ որոնում էի, բայց այդպես էլ չէի գտնում: Ես ճչում էի, արտասվում էի, ծիծաղում ու լռում էի. բայց ոչինչ չէի գտնում։ Չէի գտնում, դրա համար էլ անցյալով էի ապրում։ Չէի գտնում, դրա համար էլ ոչինչ ու ոչ մեկին չէի ընդունում: Ու ես չէի գտնում, որովհետև գտնողներն արդեն վաճառել էին…

Բոլորն ինձ համար ատելի էին դարձել, բոլորն ինձ համար կեղծ էին:

Ես ոչ սև ու սպիտակ էի գիտակցում, ոչ սուրբ ու պիղծ, ոչ էլ ճիշտ ու սխալ։ Ինձ համար միակ ճիշտն իմ հայրենիքն էր, իմ Արցախն էր, իմ տունն ու իմ Բերձորն էր։

Երևի ես մինչև վերջ էլ չտարբերեմ այդ ճիշտն ու սխալը ու մինչև վերջ էլ չգիտակցեմ զայրույթի պահին արտասանած բառերիս սխալականությունը, մինչև անդորրս չգտնեմ… Իսկ անդորրս գտնելու համար ինձ միայն խաղաղ ու ամբողջական հայրենիք է պետք։ Ինձ անկախ հայրենիք է պետք…

Ու մինչ շարունակեմ ստեղծագործել ու երազանքներիս մասին պատմել, կուզեմ, որ ինքներդ մի պահ մտածեք ձեր ու ձեր հայրենիքի մասին: Շարունակիր աշխատել, շարունակիր արարել ու ստեղծել, ապրել ու վայելել, արդար դատել ու ճիշտ մտածել, որ հայրենիքդ մի օր շնորհակալ լինի քեզ, քո ապրած կյանքի ու գործիդ համար, որ արժանի դառնաս հայրենիքինդ լինելու համար…

Համացանցում կարող ենք հաճախ հանդիպել բազմաբովանդակ հոդվածների, որոնք պատմում են Խուստուփ լեռան մասին։ Այնտեղ գրված կլինի. «Կանաչազարդ Սյունիքի մարզում է գտնվում արքայական Խուստուփը, Կապան քաղաքից շուրջ 10կմ հարավ-արևմուտք։ 3201 մետր բարձրությունից իր վեհ ժպիտն է սփռում զմրուխտազարդ Կապան քաղաքի վրա»։

Այդ հոդվածներում իրենց ուրույն տեղը կգտնեն նաև Խուստուփի մասին երկրաբանական նկարագրերը, տեղագրական փաստերը, կլիմայական պայմանները և բոլոր այն մանրամասները, որոնք կպատմեն և, ինչու ոչ, նաև կբացահայտեն   լեռը՝ աշխարհագրական տեսանկյունից։

Իսկ ինչպիսի՞նն է վեհաշուք Խուստուփը փոքրիկ Շվեյցարիայից՝ Կապանի սրտից երևում։ Այն հրաշք է։ Տարվա յուրաքանչյուր եղանակին բացահայտում է իրեն յուրովի։ Ձմեռը ծածկվում է ճերմակ ձյան շերտով, իսկ ահա գարնանը նոր շունչ ու թափ է հաղորդում իրեն, այս ժամանակ է, որ ձյան հալոցքից առաջացած գետերն ու բազմարահետ առվակները միաձուլվում են միմյանց, դառնում են հորդառատ մի գետ՝ Վաչագանը։  Այն ավելի վեհ տեսք է հաղորդում ինչպես Խուստուփ լեռանը, այնպես և զարդարում է չնաշխարհիկ Սյունյաց աշխարհը։ Ամռանն այնքան պարզորոշ է լինում, որ անգամ ալպյան մարգագետիններն են հեռվից, շատ հեռվից աչքի ընկնում, իսկ ահա աշնանը մառախլապատ է, բայց հիասքանչ է դառնում։

Այնքան նրբագեղ և միևնույն ժամանակ,         այնքան փառահեղ է Խուստուփ լեռը, այնքան գեղատեսիլ և այնչափ պանծալի, և ըստ իս, այս ամենը հայի ոգու ամբողջությունն է, խոնարհ ու վայելուչ հայուհիներից, հպարտ ու աներկյուղ քաջորդիներից և իհարկե, մեր քաջազուն Նժդեհի սրտից սերված, ով ոչ միայն իր կյանքը նվիրեց հայրենիքին, այլ նաև մահից հետո հավերժ մնաց իր իսկ արյամբ և ոգով պահված հողում, թաղվելով Խոստուփ լեռան լանջին։

Խուստուփը, իր հավերժական արծիվը և անկոտրում հայ ժողովուրդը` մեկ միասնության մեջ…

Լուսանկարները ՝ Սոնա Մելիք-Քարամյանի

«Երջանիկ ժամանակներ էին․ ցավի ալիք չկար։ Ձեր պատկերացրած ազատությունն այսօր որբ է, երջանիկ  ու անհոգ ժամանակները անցել են շատ վաղուց․․․»։

…Ազատությունը լիարժեք էր դառնում ուրախության, երջանիկ պահեր ստեղծող մարդկանց ներկայությամբ, մի խոսքով, մի քաղցր նայվածքով…

Ամեն ինչ, որ ստեղծվում ու ծնվում էր բոլորի շնորհիվ,  վստահաբար բոլորինն էլ կդառնար: Սա իմն է, սա էլ՝ քոնը. չէ, չկար նման հասկացողություն: Բոլորինս էր: Այս միտքն էր ծնում մյուս լավատեսական տրամադրությունները, արժեքները, որոնք առանձին-առանձին վերցրած ամբողջ պատմության գինն ունեն՝ չվաճառվելու սուրբ խոստումով:

Բակի անբաժան մասն էինք կամ մասնիկը, որ որոշում էինք մարդկանց բարկության կամ համբերության աստիճանը, մարդկանց լռելու կամ ամեն րոպե անեծքներ թափելու կարողությունները. դրանով էինք մի մասնիկ, լիարժեք մասնիկ:

Կարծում եմ՝ մեր բակի մարդիկ հոգնել էին, սպառվել: Մենք էլ տեղ չունեինք զարմացնելու, թեև ամեն հնարամտություն կյանքի էր կոչված: Սովորական էր դարձել ամեն ինչ, բակի մարդկանց առօրյայի անբաժանը…

Բոլորի երեխան լինելու պատիվ մեզ էր վիճակված, որ վաստակել էինք  անհուն բարության, նվիրվածության, ամենակարևորը, անկեղծ լինելու շնորհիվ: Մի ամանից ուտելը սոսկ կաղապարված դարձվածք չէր այս օրերի նման, այլ սովորական իրականություն: Աղջիկների մազերը ձեռքից ձեռք էին գնում, հյուսում էին բոլորի մայրերը, չէ որ մենք բոլորի երեխաներն էինք… Սա էլ քարացած չէր․ մեր օրերը չէին, ընդունե′ք։

Հատուկ արարողություն էր հարևանների օգնությամբ հաց թխելը: Խմոր անել ու զրուցել, տաք-տաք քննարկել, բողոքի գիրք բացել, դեսից-դենից շաղախել  խմորն ու ծիծաղել: Մի պահ հանգստություն տալ ամենքին, ամեն մի կծու խոսքին, որի պատասխանը չէին տվել հմուտ կանայք, հետո թոնիր վառել արդեն լուռումունջ:

Երևի թե չկար մեկը, որ բակում թթենի չունենար: Հիշում եմ, որ (երանելի օրերի մի մասի համար էլ այդ ծառին ենք պարտական) հաճախ էինք հավաքվում  թթենու տակ, մի թեմա գտնում ու ճեպազրույցի նման մի բան սարքում ու էլի էս կողմ ու էն կողմ վազվզում: Հանգիստ նստելը մերը չէր: Կանգուն է թթենին այսօր էլ, մարդկային ձեռք այդտեղ չի հասել…

Երանելի էինք նաև նրանով, որ ուրախություն ունեինք:
Ծաղրածու, այո-այո, (այդպես էին անվանում). բեղերով, արհեստական քթով, գունավոր հագուստով․ իսկը ծաղրածու: Նա հայտնվում էր այնտեղ, ուր փող կար կամ կարող էլ լիներ: Կանգնում էր հարուստ մարդկանց կողքին ու ասում. «Ապրի′ քո արևը, դու շատ լավ մարդ ես», «Դու այս ես կամ այն ես», ու արդյունքում փող «վաստակում»: Լինում էին պահեր, որ էդ հարուստները շատ էին զարմանում. իրենց մասին էնպիսի գովեստի խոսքեր էին լսել, արդյո՞ք իրենց մասին էր խոսքը (ակամայից հիշեցի Հակոբ Պարոնյանի «Մեծապատիվ մուրացկաները»): Միայն ծաղրածուն չէ, որ դառնում էր օրվա հրամայողը կամ աստղը կամ ավելին՝ շահած դուրս եկածը: Տղաները ծաղրածուի գլխարկը գողանում էին ու էնքան չարչարում, որ խեղճը նստում էր ու սգավորի տեսք ընդունում… Պարզ է՝ հստակ դերերի բաշխում չկար․ կյանքն ու իր մարտահրավերները․․․

Հ․Գ․
Պատմել են ինձ, ես շարադրել եմ:
Գուցե ե՞ս էլ երանելի եմ, որ իրենց եմ լսել․․․