Լուսանկարը՝ Արտյոմ Մամյանի

Մեր գյուղերն ու քաղաքները հարուստ են բնությամբ, սարերով ու լեռներով: Ծննդավայր, որտեղ ամեն մի ծառ ու թուփ արդեն հարազատ են դարձել։ Երբ նայում ես սարերին, դրանց հետ հաստատ կապված լավ հիշողություններ կան, երբ առավոտյան բացում ես աչքերդ, լուսամուտից դուրս ես նայում, հասկանում ես, որ միայն դա կարող է լինել իդեալականը այն ամենի մեջ, ինչը շրջապատում է քեզ, և այն կոչվում է բնություն:

Սիրո՞ւմ եք բնություն, կանաչ դաշտեր, մաքուր օդ: Ես էլ եմ սիրում, բայց ի՞նչ կլինի ձեզ հետ, երբ մի առավոտ արթնանաք և տեսնեք՝ ինչ-որ մի ռուսական ընկերություն որոշել է գալ և մեր անաղարտ բնությունը քայքայել: Երբ ասում եմ՝ քայքայել, հասկացեք՝ ամբողջովին վերացնել, քանի որ նրանք մեր սարերը քանդելու և նրանց փոխարեն հանքեր կառուցելու նպատակով են գալիս:

Լուսանկարը՝ Արտյոմ Մամյանի

Հա՞նք, երբ տեսնում ես Թեղուտի մեծ վերքը, սիրտդ արդեն վախ է ընկնում, շուրջը՝ կանաչ անձեռակերտ բնություն, իսկ այդ բնության սրտում Թեղուտն է՝ իր սահմանը չերևացող հանքով: Դե, երևի մտածել են, որ պետք չի տարբերվել և հենց դրա համար էլ որոշել են նրա շրջակայքն էլ հանք դարձնել: 10000 աշխատատեղ կբացվի, մարդիկ նյութական խնդիրներ չեն ունենա: Լավ, հասկացանք, նյութական խնդիրներ չեն ունենա, իսկ առողջակա՞ն: Մտածե՞լ են արդյոք՝ ի՞նչ կլինի մարդկանց վիճակը մի քանի տարի հետո, երբ տարածաշրջանի գրեթե 50 տոկոսը ապրուստի միջոցը վաստակում է հենց անասնապահությամբ:

Հայաստանը ցանկանում են զարգացնել էկոտուրիզմի ոլորտում, հաստատ կարող եմ ասել, որ սա այն տարածաշրջանն է, որը կարող են էկոտուրիզմի կենտրոն դարձնել: Բայց ի՞նչ են անում հիմա։ Դե, հիմա էլ տուրիստները կգան, կզմայլվեն մեր չքնաղ, համաչափ փորված հանքերով, կնկարվեն նրանց ֆոնին և կհեռանան:

Սրբասարը տասնյակ և հարյուրավոր կիլոմետրեր հեռու է գտնվում Արագածից, բայց երբ կանգնում ես Սրբասարի գագաթին, Արագածի չորս գագաթն էլ երևում է, սա բացառիկ երևույթ է:

Լուսանկարը՝ Արտյոմ Մամյանի

Չենք թողնելու, չենք թողնելու նույնիսկ մի քար անգամ հանեն մեր սարերից: Հասարակ գյուղացուն մի ծառ անգամ չեն թողնում կտրել, իսկ իրենք եկել ու հեկտարներով անտառապատ տարածք են հանքարդյունաբերության կենտրոն դարձնում: Գիտակցում ես, որ դու մի քանի տարի հետո փակելու ես տանդ դուռը և հեռանալու՝ չգիտես, թե ուր, բայց հաստատ գիտես, որ հեռանալու ես, քանի որ այստեղ ապրելը այլևս իմաստ չի ունենալու, որովհետև ամեն ինչ աղտոտված է լինելու:

Մենք հայ ենք, մենք գիտենք մեր հողի գինը, մենք են մեր սարերի տերը, և ոչ մի նոր հանք չի բացվելու:

Լուսանկարը՝ Արտյոմ Մամյանի

Ոչ մի նոր հանք:

Ըլող բան չի:

Ոչ մի դաշտ, նստի՝ դաս արա

Գիտե՞ք՝ փոքր ժամանակ էս արտահայտությունը լսելիս ինչքան եմ լացել: Շատ-շատ: Այսօրվա նման հիշում եմ: Փոքր ժամանակ դասից գալիս էի ու պայուսակս՝ կիսագցել, նստում հեռուստացույցի առաջ: Երևի կհիշեք «Հզոր ռենջերներ» արկածային մուլտֆիլմը: Դա նայում էի և գնում հաց ուտելու, չնայած նրան, որ միայնակ պետք է հաց ուտեի. տնեցիները չէին սպասում, թե երբ պիտի ավարտվի մուլտֆիլմս: Դե ինչ, դասից եկել եմ, հացս կերել եմ, իսկ հիմա գնամ դաշտ:

-Մամա, «բոցիներս» որտե՞ղ ա։

-Ո՞ւր ես գնում։

-Դաշտ, մեր դասարանի Արմանն ասաց՝ էսօր մեծերի հետ ենք ֆուտբոլ խաղալու, ու գնում եմ, քանի չեն սկսել:

-Ոչ մի դաշտ, նստի, դաս ես անելու ու մինչև չվերջացես՝ մոռացի դաշտը:

Փոքրիկ դպրոցականի անմեղ դեմքով ու խուճուճ մազերով կերպարով էլ չկարողացա համոզել և լացելով նստեցի դաս անելու: Հիշում եմ՝ «Լ» տառն էի անցնում: Կարդում էի բառերը, բառերը վանկերի բաժանում և կարդում այբբենարանի տակ գրված շատ փոքրիկ մի քանի տողանոց տեքստը:

-Մամա, կարդացի, կլինի՞ գնամ։

- Չէ, չես գնում: Պիտի ջրի նման վարժ պատասխանես՝ առանց կմկմալու։

Արդեն տասնհինգերորդ անգամ էի կարդում, բայց միևնույնն է, դեմքս դեպի գիրքն էր, իսկ միտքս՝ դեպի դաշտը, ականջներիս մեջ էլ՝ գնդակի ձայն: Այս մտքերի մեջ ես չէի կարողանում կարդալ և ինչքան կարդում էի, այդքան ավելի վատ էր ստացվում: Ամենից լավ եմ հիշում, երբ արցունքներս մաքրելով ասում էի՝ «լո-լիկ» ու անցնում հաջորդ բառին: Այդ ժամանակ ինձ օգնության եկավ տատիկս։

-Տատիկ, դասս շատ կարդացել եմ, կլինի՞ դաշտ գնամ:

-Հաստատ գիտե՞ս։

-Հա։

-Դե գնա։

Առիթից օգտվեցի և վազեցի դաշտ: Իսկ մայրիկս այդ ժամանակ բնականաբար կողքիս չէր: Դե ինչ, գնացի, անգամ չխաղացի, ուղղակի պետք էր դասերից փախչել ու գնալ ընկերներիս մոտ: Բայց, դե երեկոյան տուն գալուց հետո պատասխան տվեցի խաբելու ու դասս կիսատ թողնելու համար: Մինչև կեսգիշեր բոլոր տնայիններս գրեցի և խիստ նկատողություն ստացա:

Շատ ժամանակ, երբ դասից գալիս էի, ինձ չմատնելու համար էլ չէի հարցնում, թե որտեղ են Մեսսիի կամ Ռոնալդուի «բոցիներս», թե չէ էլի կասեին՝ ոչ մի «բոցի», նստի՝ դաս արա:
Չնայած, դա էլ չէր աննկատ մնում, երբ տեսնում էին՝ պայուսակս կա, իսկ ես չկամ, դպրոցի կոշիկներիցս էլ մեկը դռան մոտ է, իսկ մյուսը՝ խոհանոցի շեմին: Իսկ կոշկամանից պակասում էր մեկ զույգ բոթաս, որոնց մասին հարցնելիս ես միշտ մատնվում էի:

Անընդհատ լսում էի «Սովորի, գնա լավ մարդ դառի» արտահայտությունը: Ես էլ համառի նման ասում էի՝ ես առանց սովորելու էլ լավ մարդ եմ: Անցան այդ տարիները, և այբբենարանս դարձավ պարապմունք՝ նկարչություն, գույներ, ներկեր, և մի ուրիշ ստեղծագործական աշխարհ մտա ես: Էլ չէի ասում՝ կլինի՞ դաշտ գնամ: Արդեն իմ կամքով էի նստում սովորելու, հետո էլ՝ կատարում պարապմունքի հանձնարարություններս: Ճիշտ է, շատ ժամանակ նեղվում էի ընկերներիս առաջ արդարանալուց, որ դասի պատճառով չեմ եկել խաղալու կամ սահնակ քշելու, բայց այսօր ես շնորհակալ եմ ծնողներիս, որ ինձ հետ խիստ են եղել և կամքիս հակառակ՝ նստեցրել և դաս անել են տվել: Եթե թողնեին, որ ես ամբողջ օրը դաշտում անցկացնեի, դասերիս ուշադրություն չէի դարձնի։

Շատ ժամանակ, երբ համալսարանից գնում եմ տուն՝ մեկ մետր տրամագծով տախտակը ուսիցս կախած, տեսնում եմ շենքի տարածքում նստած իմ հասակակիցներին, ովքեր ամբողջ օրը ծխախոտը ձեռքներին կանգնած՝ հեռախոսով հարցեր են քննարկում, կամ ամբողջ օրը այդտեղ նստած են անցկացնում: Մեկ-մեկ ասում եմ՝ երանի իրենց, ինձ նման ամբողջ գիշեր չեն նստում գծում, ջնջում կամ ինձ նման նստած քնում: Հետո էլ ասում եմ՝ չէ, չէ, էս ինչ եմ մտածում, բա ո՞ւր մնացին նպատակներս ու դրանց հասնելու համար դժվարություններ հաղթահարելը, չէ՞ որ ես տարիներով եմ նկարչություն սովորել, ու հաստատ տարիների աշխատանքը չարժի փոխարինել պարապ, անգործ և անիմաստ ապրելու հետ:

-Ինչի՞ մասին ես մտածում, Նար:

-Ոչ մի բանի, մամ, ուղղակի մտածում եմ:

-Նորից ընկար մտքերիդ մեջ, ա՛յ տղա, էդ Ամերիկան քեզ լրիվ փչացրեց, դու իզուր գնացիր էնտեղ:

-է՜, մամ, ի՞նչ ես խոսում, է,- ասացի ես ու հոգուս խորքում համաձայնեցի, բայց չէի կարող բարձրաձայնել, չէի կարող մորս մեջ մեղքի զգացում առաջացնել:

Վերջերս չափից դուրս շատ եմ մտածում, սկսել եմ ավելի քիչ շփվել մարդկանց հետ, նրանց փոխարինել եմ գրքով, երգով, տաք թեյով ու հիշողություններով: Հիմա կասեք՝ թե էդ ինչի՞ մասին ես էդքան մտածում, իսկ ես կպատասխանեմ։ Կասեմ, որ եթե մի քիչ լավ փնտրես, ամեն ինչ էլ կգտնես, չէ՞ որ հոգեբանների մի մեծ խումբ թևավոր խոսքերով անընդհատ կրկնում է, թե ամեն ինչ քո մտքում է, ամեն ինչ քեզնից է կախված:

Մտածում եմ, հարց եմ տալիս անընդհատ ինքս ինձ, ուզում եմ հասկանալ, թե ինչը փչացրեց այդ երազը, չէ՞ որ ամեն ինչ պլանավորածի պես էր գնում, չէ՞ որ անարդարություն էր դա։ Հարցնում եմ և սովորականի պես պատասխան չեմ ստանում: Ուղղակի հիշում եմ այն գիշերը, երբ ինձ համար բանաստեղծություն էիր գրել, հոգուս ցավն էիր երգում, իսկ ես զարմացած դեմքով քեզ էի նայում։

Հարցնում եմ ինքս ինձ՝ արդյո՞ք դու այն մեկն ես, ում այսքա՜ն երկար սպասել եմ։ Սկսում եմ մտածել էն թևնոցի մասին, որ տվեցիր վերջին օրը՝ իբրև սիրո մի նշան, և ես, որպես թալիսման, այն մինչև հիմա պահում եմ ու ամեն անգամ դրան նայելիս՝ քեզ հիշում: Հետո ավելի եմ խորանում, գնում անցյալ, հիշում եմ օգոստոսի 14-ը՝ ԱՄՆ-ում դպրոցիս առաջին օրը, երբ լավագույն ընկերներիցս մեկի հետ ծանոթացա։ Հիշում եմ մեր երգերը, որ երգում էինք ԱՄՆ-ի փողոցներում թափառելիս՝ հաշվի չառնելով մարդկանց կարծիքը։ Ինչ հրաշալի զգացում էր, երբեք չեմ մոռանա ո՛չ քեզ, ո՛չ երգերը: Հիշում եմ, թե ոնց էիր եկել օդանավակայան՝ ինձ վերջին անգամ տեսնելու։ Երկուսիս աչքերում պարզ երևում էր, որ սա վերջն էր, որ այդ վերացական ընդմիշտ ընկերներ մնալու ու նորից հետ վերադառնալու խոստումները այդպես էլ խոստումներ կմնան:

Իմ թշնամին դարձան այն մարդիկ, իրադարձությունները և վայրերը, որոնց համար ժամանակին ապրում էի։ Կգա ժամանակ, որ կփոշիանանք, և հիշողությունները, սխալները, նպատակները, որոնց համար այդքան պայքարել ենք, մեզ հետ կանէանան:

-Էսքանը, մամ:

-Չէ, դու հաստատ ցնդել ես, քեզ հոգեբան ա պետք, տղա ջան:

-Է՜հ, մամ ջան, հոգեբան չէ, հոգեբույժ: