lilit vardanyan

Ինքնահարցազրույց «Եվրատեսիլի» մասին

-«Եվրատեսիլին» մի շաբաթ մնաց:

-Գիտեմ, մարտից սպասում եմ, թե երբ է լինելու «Եվրատեսիլը»: Հենց այդ ժամանակվանից սկսում եմ լսել բոլոր մասնակիցների երգերը ու կանխագուշակել մրցույթի արդյունքները:

-Բայց այս տարի բոլոր երգերը չես լսել:

-Ի՞նչ իմացար:

-Ախր, ես դու եմ, ինքդ քեզնից ես հարցազրույց վերցնում:

-Լավ: Այս տարի բոլոր երգերը չեմ լսել, որ հետաքրքիր լինի: Չնայած ամեն տարի լսում էի ու երգերը սովորում, որ հետո մրցույթի ընթացքում նրանց հետ երգեմ: Լսել եմ Հայաստանի, Ռուսաստանի, Նիդերլանդների, Ադրբեջանի և Ֆրանսիայի երգերը: Ամենաշատը հավանել եմ Ֆրանսիայի երգը:

-Ունե՞ս կանխատեսումներ:

-Դե, այս տարի մենք երկրորդ կիսաեզրափակչում ենք: Իսկ երկրորդ կիսաեզրափակչում միշտ իմ սիրած երկրներն են լինում և ամենաուժեղ մրցակիցները: Չնայած երկրորդ կիսաեզրափակչում ենք, բայց ես հույս ունեմ, որ կանցնենք եզրափակիչ:

-Համարյա ամեն տարի քո սիրած երգերը երկրորդ տեղ են ընկնում:

-Ամեն տարի ժյուրիի պատճառով մարդկանց կողմից ամենաշատ միավորներ ստացողները չեն հաղթում, բայց անցած տարվա երգն ակնհայտ հաղթող էր: Իսկ 2017թ. ես Բուլղարիայի կողմից էի: Այս տարի Նիդերլանդների կողմից եմ: Կանխատեսում եմ, որ Ռուսաստանը մի քանի տարի խառը վիճակից և Սերգեյ Լազարևի վերադարձից հետո կհաղթի:

-Բուլղարիան «Եվրատեսիլում» քո սիրած երկիրն է:

-Քոնն էլ:

-Այս տարի Բուլղարիան չի մասնակցում:

-Երեք տարի շատ լավ արդյունքներից հետո չի մասնակցում: Կարող է՝ ուզում են մյուս տարի ավելի լավ ներկայանալ:

-Քանի տարի է՝ Ավստրալիան էլ է մասնակցում:

-Ավստրալիան Եվրոպա չի: Բայց չեզոք եմ այդ հարցում: Երբեք Ավստրալիայի երգերը իմ ֆավորիտներից չեն եղել: Եթե մի օր Ավստրալիան հաղթի, «Եվրատեսիլը» կարող է միջազգային մակարդակի հասնել:

-Բայց «Եվրատեսիլը» արդեն միջազգային է:

-Լավ: Համաշխարհային մակարդակի:

-Այս տարվա Հայաստանի երգը շատ լավն է:

-Սիրում եմ այս տարվա երգը:

-Սրբուկին էլ ես շատ սիրում:

-Այս տարվա երգով լավ տեղ կարող ենք զբաղեցնել: Ընդհանրապես «Եվրատեսիլը» մեզ համար կարևոր է: Եվրոպացիներն իմանում են Հայաստանի մասին:

-Ամեն տարի քվեարկությունների կարգը փոխում են:

-Ամեն տարի ավելի են ավելացնում ճնշումը: Անցած քվեարկելու ձևն ավելի հարմար էր:

-Իսկ մանկական «Եվրատեսիլի՞նը»:

-Անիմաստ եմ համարում օնլայն քվեարկությունը: Հենց սկսում է քվեարկության ժամանակը, քվեարկության կայքը լավ չի աշխատում: Հետո քո երկրի մասնակցին էլ կարող ես քվեարկել:

-Քեզ դու՞ր են գալիս «Եվրատեսիլում» Հայաստանի մասնակիցների երգերը:

-Ոչ բոլորը: Ամենաշատը հավանել եմ Արամ MP3-ի, Իվետա Մուկուչյանի ու այս տարվա երգերը:

-Սևակ Խանաղյանի և Արծվիկի երգերը չե՞ս հավանել:

-Ոչ: Դեմ եմ մրցույթի միջոցով մասնակիցների ընտրությանը:

-Մտածում ես, որ մրցույթով ընտրված մասնակիցները հենց սկզբից են որոշվում:

-Այո:

-Հաղթող երգերը չեն հիշվում:

-Դե, ինձ որոշ ժամանակ է պետք, որպեսզի հիշեմ հաղթողներին: Հիշում եմ միայն այն երգերը, որոնք սիրում եմ: Կան երգեր, որոնք 2014թ-ից լսում եմ:

-Երբվանի՞ց ես նայում «Եվրատեսիլ»:

-Գիտես… 2012թ-ից: Իսկ մանկականը՝ 2009թ-ից:

-Ես գիտեմ, իսկ կարդացողները՝ ոչ:

-Դե ուրեմն ուրիշ մարդու գտնեիր:

-Սիրո՞ւմ ես նայել «Եվրատեսիլ»:

-Սիրում եմ: Միշտ մինչև վերջ նայում եմ, որ ուղիղ եթերով իմանամ հաղթող մասնակցին: Եզրափակիչը նայելը ավելի դժվար է, որովհետև սովոր չեմ այդքան ուշ քնելուն: Լավն այն է, որ եզրափակիչը շաբաթ է լինում: Հետո էլ արդեն սովորել եմ, որ «Եվրատեսիլը» գիշերն է լինում:

-Եվրատեսիլը միավորո՞ւմ է երկրներին:

-Եթե հարցականի նշանով ես տալիս հարցը, ուրեմն ինքդ էլ չգիտես:

-Այս տարի «Եվրատեսիլ» նայելը շատ հետաքրքիր է լինելու:

-Մեծ ակնկալիքներ ունեմ, որովհետև այս տարվա ոչ բոլոր երգերն եմ լսել:

-Շնորհակալություն հարցերին պատասխանելու համար:

-Խնդրեմ: Բայց մյուս անգամ ուրիշին կգտնես:

-Խոստանում եմ:

Որտեղ է խոսքի ազատությունը

Լուսանկարը` Հայկ Սարգսյանի

Լուսանկարը` Հայկ Սարգսյանի

Նման հռետորական բողոք-հարցեր հաճախ եմ լսում ու կարդում մարդկանց ֆեյսբուք-ստատուսներում. «Այ, Եվրոպայում հո սենց չի՞, Արևմուտքում մարդիկ խոսքի ազատություն ունեն», ու նմանատիպ այլ ոգևորված հայտարարությունները գնալով ավելի հաճախակի են հանդիպում, և երբեմն, ինչն ինձ համար էլ ավելի զարմանալի է, այնպիսի մարդկանցից, որոնք որոշ ժամանակ ապրել են արևմտյան աշխարհի որևէ երկրում կամ առնվազն հաճախ այցելել են:

Ես էլ իմ համեստ, բայց բավականին մտածված հայտարարությունն եմ ուզում անել, որքան էլ որ դա վիճելի հնչի. եթե որևէ տեղ գոյություն ունի խոսքի ազատություն, ապա դա մեզ մոտ է: Ասեմ ավելին` Արևմուտքում այն ընդհանրապես գոյություն չունի:

Արևտմյան ցանկացած երկիր խոսքի ազատության առումով ոչնչով չի զիջում նույն ԽՍՀՄ-ին, շատ հարցերում նույնիսկ գերազանցում է: Ցանկացած միջին քաշային եվրոպացի և ամերիկացի աշխատում է ավելորդ անգամ բերանը չբացել` կրակը չընկնելու համար: Եվ խոսքը հեռուստատեսությամբ ելույթ ունենալու մասին չէ: Նույն Ամերիկայում, օրինակ, երբ սկսեք որևէ նախադասություն արտասանել, որը նույնիսկ ամենահեռավոր կերպով վերաբերվում է սևամորթներին, մինչև նախադասության ավարտին հասնելը դուք, ամենայն հավանականությամբ, կկորցնեք ձեր աշխատանքը, որովհետև ռասիստ եք: Նույնիսկ քաղաքական առումով կոռեկտ «աֆրոամերիկացի» տերմինը լսելիս սրճարաններում մարդիկ թույլ ցնցվում են ու շրջվում` Աստված չանի, գան բոլորիս բռնեն: Աբսուրդն այն աստիճան է զարգացել, որ որոշ վախվորած կերպարներ անգամ Եվրոպայի սևամորթներին են երբեմն անվանում աֆրոամերիկացի, ինչը պարզապես ծիծաղելի է:

Որևէ կարծիք ունեք համասեռամոլների մասի՞ն: Նույնիսկ եթե այն զուտ դրական է, և դուք ուզում եք խոսել ձեր անսահման սիրո մասին նրանց հանդեպ, ավելի լավ է` լռեք, որովհետև որևէ մեկը, միևնույն է, որևէ վիրավորական բան կգտնի ձեր խոսքերի մեջ, և վաղը ևեթ ձեզ երկրից «կաքսորեն»:

«Իմ լավագույն ընկերը հրեա է» նախադասության համար ձեզ նույնպես չեն գովի. դուք պարզապես չար քսենոֆոբ եք ու մոլի հակասեմիտ, որովհետև ձեր այդ նախադասությամբ ուզում էիք ասել, թե հրեաների հետ ընկերություն անելը դժվար է, իսկ դուք մեծահոգաբար ընկերություն եք անում նրանց հետ:

Այդ ո՞վ օգտագործեց «մահմեդական» բառը: Կրոնական ֆանատի՞կ եք: Չե՞ք ուզում, օրինակ, խոշոր տուգանք մուծել ձեր էքստրեմիստական արտահայտությունների համար և, ձեռքի հետ, սուլոցով դուրս թռչել աշխատանքից: Կարևոր չի, թե ինչ էիք ուզում ասել, ձեր ալժիրցի հարևանին դուր չի եկել այն, որ խոսում եք իր կրոնի մասին: Եվ, ընդհանրապես, ինչ-որ կասկածելի տեսք ունեք, հը՞: Ձեր դեմքից զգացվում է, որ դուք որոշակի կարծիք ունեք Հոլոքոստի վերաբերյալ, խոսե՞նք այդ մասին:
Եթե կարծում եք, թե չափազանցնում եմ, ահա մի վառ ապացույց. մի անգամ մի հեղինակավոր կազմակերպություն որոշեց գնել մեր ստուդիայի ֆիլմերից մեկի ցուցադրության իրավունքները, բայց մի պայմանով, որ մենք պետք է հանենք ֆիլմի համար հարցազրույց տված մասնագետներից մեկի կտորը: Երբ մենք հիմնավորում պահանջեցինք (բա կարող ա՞ գիտեք պատվերով համերգ ա ստեղ), նրանք բացատրեցին, որ այդ մարդը չորս տարի առաջ տված մեկ այլ հարցազրույցում ասել է, թե այդքան էլ հիացած չէ համասեռամոլներով և, եթե իրենց ցուցադրության ժամանակ այդ մարդու դեմքը երևա, կստացվի, որ իրենք անուղղակի կերպով համաձայն են նրա մտքերի հետ: Մեր խոսակցությունից հետո նրանք «օճառով լվացվեցին և երեք անգամ խաչակնքեցին», որովհետև տվել էին այդ մարդու անունը:

Բռնատիրական ժողովրդավարության ու հանդուրժողականության ծայրահեղ դրսևորման նման դեպքեր մեր աշխատանքում շատ են պատահում, պարզապես բոլորի մասին չեմ ուզում պատմել` մարդկանց խայտառակ չանելու համար:

Չնայած մեր հասարակության բազմաթիվ թերություններին և կենցաղի ու մշակույթի «կուստուրիցական աբսուրդությանը»` մենք ունենք անփոխարինելի մի առավելություն` շփման ադեկվատություն, երբ կարելի է իրերն անվանել իրենց անուններով, խոսել ցանկացած թեմայով (հաշվի առեք` ես նկատի չունեմ վիրավորանքներ հասցնել այս կամ այն հասարակական շերտի հասցեին, այլ հենց խոսել), կատակել` առանց մեղադրվելու գոյություն չունեցող հետին մտքի համար: Ինձ դուր է գալիս, որ մենք կարող ենք պատմել «հայը, ռուսը, վրացին» անեկդոտներից որևէ մեկը և չհամարվել քսենոֆոբ կամ նացիոնալիստ: Խանութ մտնելիս կանանց ճանապարհ տալով` ուրախ եմ, որ հաջորդ օրը ծանուցում չեմ ստանում դատարանից` ամեն տեսակ սեքսիզմով զբաղվելու մեղադրանքով:

Շատերը շփոթում են խոսքի ազատությունը ուրիշներին անպատիժ հայհոյելու ու վիրավորելու հնարավորության հետ, բայց ես նկատի ունեմ պարզապես ազատ շփումը, որն Արևմուտքում գնալով ավելի ու ավելի քիչ է հանդիպում:

Անկեղծ խոսքի հնարավորությունը մեր ունեցած ամենաթանկ հարստություններից մեկն է, և ես վայելում եմ այն ամեն օր: Դրա վառ ապացույցն այն է, որ իմ հայրենակիցներն այս գրածը կարդալիս պարզապես կծիծաղեն, իսկ շատ արտասահմանցիներ (եթե հայերեն կարդալ իմանան) անմիջապես կզանգեն ոստիկանություն:

ManeStepanyan

Վերադարձ

-Մեր, էսօր գնա՞նք դպրոց։ Սեպտեմբերից չենք գնացել, կարոտել եմ։

-Քանի դեռ քննությունները չեն սկսվել, վաղը կգնանք անպայման։

Ուսանող լինելն էլ էսպես բան է՝ անդադար դասեր, քննություններ քննությունների հետևից։ Ու աննկատ մի տարի էլ գլորեցինք, բայց այս անգամ արդեն համալսարանական պատերից ներս։

Հաջորդ օրը, ինչպես և պլանավորել էինք, հասանք դպրոց։ Նույն դպրոցս էր՝ համեստ, լուսավոր ու հիշողություններով լի։ Քայլում էինք մի մասնաշենքից մյուսը, բացում դասասենյակների դռները ու ամեն մի քայլի վրա հիշում այն ամենը, ինչն արդեն  հիշողություն է դարձել, իսկ մի ժամանակ անավարտ ու անվերջ էր թվում մեզ։

Նույն պատերն էին, նույն դասարանները, միայն մարդիկ էին տարբեր։ Ոչինչ գրեթե չէր փոխվել։ Փոխվել էինք մենք։ Փոխվել էինք՝ ասես հին աշխարհից ոչինչ չպահելով։ Մի հարկից մյուսն անցնելով՝ նկատում էինք այնպիսի գեղեցիկ մանրուքներ, որ այն ժամանակ էլ կային, բայց որոնք, սակայն, մինչ այդ չէինք էլ նկատում։
Երբեմն հարկավոր է կանգ առնել, հետ դառնալ՝ հասկանալու՝ ժամանա՞կն է քեզ փոխել, թե՞ դու ժամանակին։

Հանդիպեցինք հարազատ ուսուցիչներին, հիշեցինք հին ու հիշարժան օրերը, ծիծաղեցինք, տխրեցինք։

Դպրոցից նորից դպրոց։ Հետաքրքիր է, չէ՞։

Շրջադարձային դեպքից հետո մի օր կհայտնվես նույն տեղում, կսիրես այն ամենը, ինչն ուղղակի ձանձրալի էր թվում քեզ, կկարոտես այն ամենը, ինչն ուղղակի թողել էիր այդ տեղում։

Ուշ էր արդեն, հարկավոր էր հետ վերադառնալ։ Մերիի հետ քայլում էինք կանգառ՝ անսովոր կերպով ոչինչ չխոսելով։ Ավտոբուսը եկավ, որով էլ ճանապարհվեցինք տուն։

Ուղեկիցներ. Ուշացածները

-Դուք ուշացել եք,-մեղադրող ձայնով հայտարարեց ավիաուղիների աշխատակցուհին` ժապավենով փակելով դեպի ինքնաթիռը տանող միջանցքը:

-Ես չեմ ուշացել, ձեր ինքնաթիռն է ուշացել,- պատասխանեցի ես` հասկանալով, որ վիճելն առանձնապես օգուտ չի տալու. պատուհանից այն կողմ արդեն երևում էր, թե ինչպես է ծանր օդանավը տեղում պտույտ կատարում` արևից փայլող քիթն ուղղելով դեպի թռիչքի հեռավոր գոտին:

-Սպասեք, սպասեք, մեզ սպասեք,- լսվեց ինչ-որ մեկի հայերեն բղավոցը:

Միջանցքի մուտքին վազքով մոտեցավ մոխրագույն մորուքով ցածրահասակ մի տղամարդ` շտապեցնելով իր հետևից վազող տասներկու-տասներեք տարեկան որդուն:

-Ուշացել եք,- կրկնեց աշխատակցուհին` աշխատանքային ժպիտը դեմքին:

-…Արման, ուշադիր լսի, որ մի բան եմ պատմում,- կրկնեց մորուքով տղամարդը, երբ մենք արդեն երկու ժամ է, ինչ կանգնած էինք ավիաուղիների գրասենյակի մոտ` սպասելով մեր նոր տոմսերին,- Փարիզի օդանավակայանն աշխարհի ամենահայտնիներից ա իր ճարտարապետությամբ, հասկանո՞ւմ ես:

Տղան գլխով արեց` տրորելով քնատ աչքերը, բայց բողոքել չհամարձակվեց` ամբողջ ուժով ջանալով լսել ու հասկանալ հոր դասախոսությունը:

-Պոլ Անդրեի գործն ա, ինչ գործ եմ ասել, է,- ոգևորված շարունակեց հայրը` մերթ ընդ մերթ անկախ իրենից քշտելով կանաչ սվիտերի թևքերը,- 70-ականներին ա կառուցվել, բայց մինչև հիմա ոչ մեկ էս ոճը չի կարացել կրկնի: Կներեք, էհ, էսկյուզե-մուա,- տղամարդը շտապեց ներողություն խնդրել անցորդներից մեկից, որին պատահմամբ հրեց իր ոգևորված շարժումներից մեկի ժամանակ,- ինչ համարձակ, ինչ հեղափոխական գործ, մարդու քեֆ ա գալիս: Արմա՞ն:

Տղան շտապեց գլխով անել, պատրաստակամ նայեց շուրջը` հետևելով հոր ոգևորված շարժումներին:

-Կմեծանաս` պապայիդ պես ճարտարապետ կդառնաս, այ էն ժամանակ դու էլ սենց մի բան կսարքես,- ավելացրեց տղամարդը, մի պահ մտածեց, գլխով արեց` ասես համաձայնվելով ինքն իր հետ,- ես քեզ ասել եմ` կսովորես, լավ կրթություն կստանաս, ոչ թե… Մենք էդ հնարավորությունները դե չունեինք, հո:

Արևն աննկատ թեքվեց դեպի հորիզոնը` ողողելով Պոլ Անդրեի հեղափոխական ու հակասական կառույցը նարնջագույն, կտրուկ լույսով, որի ճառագայթներն ուղիղ անկյուններով բեկվում էին միջանցքներում` այրելով օդում քարացած փոշու հատիկները, ասես օդանավակայանը ոչ թե հողի վրա էր կառուցված, այլ սավառնում էր տիեզերքում` Երկրի ուղեծրի վրա:

-Սա էլ կեր, Արման, հլը շատ պիտի սպասենք,- կարգադրեց հայրը` սրճարանի մետաղե սեղանի վրայով դեպի որդին սահեցնելով բուտերբրոդը,- հլը տես հա, քոնն էլ չես վերջացրել:

-Կշտացա,- մեղավոր ձայնով քրթմնջաց տղան` ափով խառնշտելով առանց այդ էլ քաոսային վիճակում գտնվող մազերը:

-Էդպես չի լինի, ուժասպառ կլինես, մի քիչ հետո կփակեն սրճարանը, ամբողջ գիշեր կմնաս…

-Կարա՞մ նայեմ,- աչքերը փայլեցնելով հանկարծ հարցրեց Արմանը` նայելով իմ առջև բացված համակարգչին:

-Արման,- խիստ ձայնով սաստեց հայրը,- ի՞նչ պետք ա ասես:

Տղան գլուխը շփոթված կախեց` կծելով շրթունքը:

-Խնդրում եմ, կարելի՞ ա նայեմ,- նորից հարցրեց նա:

Ես շտապեցի նրա կողմը հրել համակարգիչն ու աչքով անել տղային, երբ հայրը չէր նայում: Արմանը հազիվ նկատելի աշխուժացավ:

-Այ էս ապակուց միջանցքները, որ շենքի թևերն իրար են միացնում, ինչ գաղափար էր բայց, ոնց որ ֆանտաստիկ կինոյից հանած լինի…,- շարունակեց խոսել տղամարդը` պարբերաբար լռելով ու ոգևորված շուրջը նայելով:

…Ուշ գիշեր էր, երբ մենք նստած էինք դատարկ սպասասրահում` ոտքներս դրած ճամպրուկներին: Օդանավակայանի աշխատողը հավաքում էր այստեղ-այնտեղ թողած սայլակները` ճոճվելով ականջակալներից հոսող երաժշտության տակ: Սպասասրահում այնքան լուռ էր, որ ես հստակ լսում էի ֆրանսիական ռեպի իրար ձուլված նախադասությունները, որոնք շշուկով կրկնում էր աշխատողը:

Արմանը գլուխը դրել էր հոր ծնկներին ու չէր խոսում:

-Արման, դե ասա, Հռոմի ո՞ր շենքի ճարտարապետությունը քեզ ավելի շատ դուր էկավ,-անսպասելի խոսեց տղամարդը:

Որդին չպատասխանեց, որովհետև վաղուց արդեն քնած էր` բերանը կիսաբաց արած:

Հայրը մի անգամ էլ կրկնեց հարցը, հետո վերջապես հայացքն իջեցրեց որդու կողմը, կծեց շրթունքը, հազիվ լսելի հառաչեց:

-Կսովորի, մարդ կդառնա,- քրթմնջաց նա,- մեր ժամանակ սենց չէ՞ր հո: Հատուկ տարա, որ Հռոմը տեսնի, աչքը սովորի գեղեցիկին, որ մարդ դառնա, էլի: Չգիտեմ:

Նա մատները թաղեց մորուքի մեջ, տրորեց այտերը, նորից հառաչեց:

Ես նայեցի քնած Արմանի կճատ քթին ու կիսաբաց բերանին, մի պահ նախանձեցի, թե ինչքան խորն ու անվրդով է քնել:

Պատուհանից այն կողմ գետնից կտրվեց հերթական ինքնաթիռը, մի պահ ուժգին ճոճվեց, ասես հիմա կընկնի, բայց վերջին պահին բարկացած մռնչաց բոլոր շարժիչներով ու հրթիռի պես մխրճվեց սառը, սև ամպերի մեջ:

arxiv

Պատմություններ մեր կրտսեր բարեկամների մասին

Արտասովոր կատուն

Իմ այս պատմությունը լինելու է մի նազելի կատվի մասին, որը շատ է սիրում օյիններ խաղալ։

Արձակուրդներին ես ու եղբայրս գնացինք քեռուս տուն՝ Դիլիջան։ Երբ հասանք տեղ, Ջեկո անունով շունն սկսեց հաչալ մեզ վրա։

Հանկարծ ինչ-որ տեղից լսեցի մի թույլ մլավոց։ Նայեցի շուրջս և տեսա մի կատվի, որի մասին չէի լսել։ Այս կատուն շատ արտասովոր կատու էր։ Նա թաքուն գնում ուտում էր շան ափսեից, իսկ շունը հաչում էր նրա վրա։ Բայց կատուն նույն ծուլությամբ շարունակում էր ճաշին անկոչ հյուր լինել։

Մի օր, երբ արդեն ուշ էր, և պիտի քնեինք, նկատեցինք, որ կատուն չկա։ Մենք շատ փնտրեցինք նրան և ոչ մի տեղ չգտանք։ Երբ եղբայրս վերցրեց իր վերմակը, տեսանք, որ կատուն այնտեղ տաքուկ-տաքուկ տեղավորվել է։ Մենք վերցրինք նրան, դրեցինք արկղի մեջ և փակեցինք։

Ես այսքան հանդուգն փիսո երբեք չեմ տեսել։

Էդգար Թաթիկյան

1998 թ․

Շնակատուն

Մենք մեր կատվիկին բերեցինք, երբ չորս ամսական էր։ Չիկան վախից մտավ մահճակալի տակ ու տարօրինակ ձայներ էր հանում։ Մայրիկի ընկերուհին, որը տվել էր կատվին, ասաց․

-Չիկան մեծացել է շների հետ, դրա համար էլ տարօրինակ է մլավում։

Բայց, ախր, ընդհանրապես չէր մլավում, այլ հաչում էր շնիկի պես։ Նա շատ բաներով է շան նման։ Մի անգամ մայրիկս եկավ աշխատանքից, հանեց ձեռնոցները։ Հանկարծ Չիկան ձեռնոցն առավ ու մտավ բազկաթոռի տակ։

-Այ հիմար, բե՜ր ձեռնոցը,- բացականչեց մայրիկը՝ մյուս ձեռնոցով խփելով Չիկայի քթիկին։

Ինչպես զարմացանք, երբ բազկաթոռի տակից դուրս եկավ մեղավոր աչքերով և փոշոտ մռութով Չիկան՝ ատամների մեջ ձեռնոցը։

Չիկան շատ ամաչկոտ է։ Հենց հյուրեր են գալիս, թաքնվում է, մինչև հյուրերը գնան։ Մի անգամ նույնիսկ մենք չէինք գտնում նրան։

Երբ հուսահատ ուզում էի քնել, մեկ էլ տեսնեմ՝ Չիկան բարձիս վրա պառկած հորանջում է ու խորամանկ ինձ նայում։

Կոնստանտին Բեգիջանյան

2001 թ․

Շատ սարսափելի պատմություն

Ես շատ եմ վախենում շներից։ Ինձ համար դրանք ամենասարսափելի գազաններն են։

Մի օր խաղում էինք այգում։ Հանկարծ մի շուն վազեց դեպի մեզ։ Չգիտեմ՝ խաղա՞լ էր ուզում, թե՞ բարկացել էր աղմուկի համար։ Բոլոր երեխաները փախան մի կողմ, ես՝ մյուս։ Շունն էլ, բոլորին թողած, վազեց իմ հետևից։ Ես վազում էի ինչքան ուժ ունեի։ Բայց շունը հասավ ինձ ու ոտքս լպստեց։ Ես բարձր գոռացի, բայց արդեն ուշ էր։ Այդ դեպքից հետո էլ ոչ ոք չի կարող ինձ համոզել, որ շներից ավելի սարսափելի կենդանիներ կան։

Նարինե Դանեղյան

2001 թ․

alla harutyunyan

Մարդկային-անմարդկային

Երկնքից մի կաթիլ ընկավ դեմքիս և ձուլվեց արցունքիս, այդ պահին ես զգացի հորդառատ անձրևի մի մեծ տեղատարափ. ասես մի դույլ ջուր լցնեին գլխիս։ Ես նստած էի լուռ, նայում էի մեքենաների ընթացքին, մարդկանց արագ քայլքին։ Ես նստած էի միայնության մեջ, թեև շուրջս կային մարդիկ, իսկ կողքիս այն մեկը, ով միշտ բերկրանքով էր լցնում հոգիս, իմ հոգու ընկերը… Նա խոսում էր անդադար, խոսում՝ ինչից պատահի, իսկ ես, անտարբեր նստած, լսում էի միայն աջ կողմից եկող մի ձայն և ուրիշ ոչինչ։ Գուցե մեկ այլ պահի ես զգաստանայի, հիշեի, որ մտերիմ ընկերս է, որ պետք է լսեմ, պատասխանեմ, հարգեմ նրա խոսքն ու ներկայությունը, բայց այդ պահին ինձ ոչինչ էր հետաքրքրում. ուղեղս ազատվել էր ամեն տեսակ մտքերից։ Այն ամենը, ինչը երբևէ կարևոր էր և առաջնային, այժմ անիմաստ էր և ձանձրալի։ Մնացել էր միայն մի ճեղք այնտեղ՝ ներսում՝ մի գողտրիկ անկյունում թաքնված, այն առաջացել էր անժամանակ և կվերանար երբևէ, բայց ոչ հիմա։ Ես դա գիտեի, ես դա զգում էի, բայց մեկ է, աղոթում ու խնդրում էի երկնային ուժերին շնորհել ինձ ևս մեկ ներում, ևս մեկ րոպե հանգստության և ներքին խաղաղության, բայց ոչինչ չէր օգնում. այդ ճեղքը խորն էր, և դատարկության քամին ներս էր սողոսկում իմ մարմին, սարսռեցնում ամեն զգացական…

Անտարբերությունը դաժան մի զենք է, որը ոչնչացնում է քայլ առ քայլ։ Սկզբում դու չես էլ նկատում, որ երեկ բերկրանքով ու ոգևորությամբ գնված գիրքը, մեծ հետաքրքրությամբ քննարկված թեման այսօր արդեն թվում են անիմաստ, աշխարհը կորցնում է իր գույները, մարդիկ վերածվում են մոխրագույն ստվերների, որոնք արագընթաց գնացքների նման սլանում են դեպի իրենց վերջնակետը, իսկ դու, մոլորված այդ ամբոխում, չես գտնում քո տեղը, քո ուղին և նպատակակետը: Մտնում ես մոտակա խանութ, գնում առաջին պատահած գրիչն ու տետրը, նստում թաց նստարանին և սկսում գրել առանց մտածելու, պարզապես գրել, շարադրել այն, ինչ այդքան երկար կուտակված է եղել քո մեջ, գրում ես առանց կետադրելու, որովհետև ամեն բառի վրա պետք է դնես բացականչական նշան։ Միտքդ պատռվում է այդ ամենից, և այլևս չես կարողանում գրել, ուզում ես դառնալ մի կծիկ, ամուր բռնել գլուխդ ափերիդ մեջ և թույլ տալ, որ մեկը ձգի քո թելերից, այն հույսով, որ կկարողանա քանդել տարիների ընթացքում առաջացած քարկապերը, ուզում ես հանձնել քո էությունը մեկ ուրիշին և թույլ տալ ղեկավարել իրեն, որովհետև սեփական ուժերը արդեն հատնում են. այլևս ընդունակ չես լինել այդ «Տիտանիկի» նավաստին։ Բայց ո՞վ կհամաձայնի խորտակվել քեզ հետ, ո՞վ կհամաձայնի պայքարել քեզ հետ և քո դեմ միաժամանակ։ Ոչ ոք։

Դատարկությունը անհուն մի ձոր է, որտեղ փռված են բազմաչարչար զոհերի դիակներ։ Ոմանք պարտվել են պայքարի մեջ, ոմանք` միանգամից հանձնվել, բայց դե ի՞նչ էական է, մեկ է, բոլորն էլ նույն ձորում են ի վերջո հայտնվել։ Ես էլ, կարծես, այդ ձորի ծայրին նստած, նայում եմ հեռուն։ Այնտեղ կա պայծառ մի երկինք` բաց կապույտ ու լուսավոր, բոլորիս ապագան է երևի։ Ուզում եմ քայլ անել, գնալ դեպի պայծառ եզերքներ, դեպի լույս։ Ձգում եմ ձեռքս ու նայում հեռուն, զգում եմ, թե ինչպես ոտքիս մկանը կծկված պատրաստվում է շարժում անել, քայլել առաջ, ահա, մի փոքր էլ, և կվերցնի ինձ կյանքն իր գիրկը, և ես կհավերժանամ…

Արթնացիր, արթնացիր, սա քնելու տեղ չէ, լսո՞ւմ ես, արթնացիր… Բացում եմ աչքերս և հասկանում, որ քնել եմ նստարանին` տեղատարափ անձրևի տակ, մարմինս սառել է։ Հազիվ կարողանում եմ շարժվել, տետրս պինդ գրկած՝ քնել էի և պաշտպանել այն անձրևից։

arxiv

Անցողիկ երջանկություն

Մի հրաշալի օր հայրս վախեցած զանգեց տուն և հայտնեց, որ եղբորս ձեռքը կոտրվել է։ Բոլորը տխուր սպասում էին եղբորս վերադարձին, իսկ ես հետաքրքրությամբ կանգնած էի դռան մոտ։ Եղբորս ձեռքը գիպս էին դրել։ Ես չէի նայում նրա ձեռքին, այլ ուշադրությամբ նայում էի աչքերի մեջ։ Մի բան էի փնտրում։ Կարծես թե գտա։ Եղբորս աչքերը երջանկությունից շողում էին․ դասի չի գնա, տնային չի գրի։

Մյուս օրը, երբ դպրոցից տուն եկա, եղբայրս տխուր նստած էր մի անկյունում ու ոչ մեկի հետ չէր զրուցում։ Որոշեցի՝ ես էլ չեմ խոսի երջանիկի հետ։ Հենց այդ պահին հեռախոսը զնգաց։ Հորաքույրս էր զանգողը։ Տատիկս էլ սկսեց հորաքրոջս հանգստացնել․

-Փառք Աստծո, ոչ մի լուրջ բան չկար, պարզվում է՝ չէր կոտրվել, մի երկու օրից գիպսը կհանեն։

Ես շարունակությունը չլսեցի։ Այնպե՜ս խղճացի եղբորս․․․

Մարդու երջանկությունն էլ այսքան կարճ տևի՞․․․

Անի Պողոսյան, 11 տ.

2001 թվական

alina grigoryanyerev

Տասը թե քսան դրամի պատմություն

Փոքր էի՝ հազիվ երրորդ թե չորրորդ դասարանում։

Ամեն օր ամենաքիչը մեկ անգամ գնում էի մեր շենքի մոտ գտնվող մթերքի խանութ՝ գնումներ անելու։ Միշտ թողնում էի առևտրի մանրադրամը։ Վաճառողուհին լայն ժպտում էր ու ոչ մի անգամ դրանք վերադարձնել չէր փորձում: Նա լավ մարդ էր, միշտ սիրալիր էր ինձ հետ:

Մանրադրամը թողնելու իմ սովորության մասին, անկեղծ ասած, նախկինում երբեք չէի մտածել: Հիմա եմ հասկանում, որ լինելով կրտսեր դպրոցական՝ ունեի տարիքիս բնորոշ ընդօրինակման հզոր մեխանիզմ։ Դրա շնորհիվ, թե պատճառով՝ չգիտեմ, բայց սովորել էի այս վարմունքը՝ ընդօրինակելով հայրիկիս: Նա էլ, հավանաբար, ինքն իրեն այդ հարցը չէր տվել երբեք:

Բայց այ թե ինչ պատահեց մի օր։ Առևտրի գումարը նույն վաճառողուհուն վճարելիս նկատեցի, որ տասը կամ քսան դրամ չի բավականացնում, ու խնդրեցի վաղը բերել, բայց նա զայրացավ ու շատ կոպիտ նկատողություն արեց ինձ խանութի տասնյակ հաճախորդների մոտ: Ես չգիտեի՝ ինչ անել: Նրան պատասխանել, իհարկե, չէի կարող: Առաջին՝ նա ինձնից մեծ էր, երկրորդ՝ ես բավականին ամաչկոտ էի նման դեպքերում թեկուզ մի բառ արտաբերելու համար: Այդ իսկ պատճառով ատամներս սեղմեցի իրար ու արցունքախառը դեմքով վազեցի տուն։

Պատմեցի մայրիկիս, վերցնելով անհրաժեշտ գումարը՝ գնացի խանութ։

Սաստիկ վիրավորված էի, մտածում էի, որ նա վատն է։ Ամեն անգամ խանութի մոտով անցնելիս նրա բառերն էի հիշում ու հազիվ էի զսպում ինձ, որ չարտասվեմ:

Դրանից հետո փոխեցի վարմունքս՝ հասկանալով, որ նա մեղավոր չէր: Միշտ էլ հեշտ է դիմացինին մեղադրելը, այնպես չէ՞:

Այդ ես էի մեղավոր, քանի որ մոռացել էի իմ դրամն արժեվորել։

alla harutyunyan

Թեյս սառել է, հոգիս՝ ջերմացել…

Նա անտարբեր նայում էր պատուհանից ու նկատում, որ քաղաքը վաղուց խոր քուն էր մտել, և անգամ հարևանի շունը, ողջ օրը այս ու այն կատվի հետևից ընկնելուց հոգնած, ննջել էր լուսնի նուրբ սավանի տակ։ Լուսինն էլ, կարծես մարդկանց հավերժ անցուդարձից ձանձրացած, ծուլորեն իր լույսն էր սփռում մերթ այս, մերթ այն ճյուղի վրա։ Աշխարհի մի գողտրիկ հատված, որ Աստծո կամոք ունակ էր տեսնել աչքը, Մորփեոսի գիրկն ընկած, տեղափոխվել էր երևակայական մի միջավայր՝ վարդագույն երազներով ու երազանքներով լեցուն։

Մութ գիշերի այս խլացնող լռության մեջ նա մտորում էր ինչ պատահի… Մտքեր, որոնք լի էին աշխարհի ողջ դառնությամբ, և անգամ Շամշադինի կծան մեղուների արտադրած ամենաքաղցր մեղրը, որ դեռ կպած էր շուրթերին, չէր կարող փոխել խիստ մարդկային այն զգացումը, որ ամեն բան կյանքում գնում է անդունդը։ Ինչո՞ւ խիստ մարդկային․․․ Չգիտեմ։ Նա էլ չգիտեր։ Գիտակցաբար նա չէր գիտակցում կատարվածը. չէր ցանկանում։

«Գիտակցությունը զենք է, որ ցանկացած պահի կարող է գործել ինչպես թշնամուդ, այնպես էլ քո դեմ»,- մտածում էր նա։ Թե ով էր ինքը, չգիտեր. բախտի խոնարհ ծառա, կյանքի ուշիմ աշակերտ, նպատակների զինվոր, ցանկությունների գերի, սիրո բանտարկյալ, թե լիարժեք հիմար։ Հավանաբար, այդ պահին նա ամեն ինչ էր և ոչինչ միաժամանակ։ Բազում երանգներ, որ տարիներ շարունակ լցնում էին նրա հոգու դատարկությունը և առաջացնում էին լիության և բավարարվածության ցնորք, վերացան նույնքան արագ, որքան հայտնվեցին։ Նա քայլ առ քայլ ազատվում էր տարիների այն կարծր ծեփից, որը ջերմության, ապահովության, կայունության պատրանք էր ստեղծում։ Հաճելի մի սուտ, որը սիրում էր ինքը, և որը սիրում էր իրեն։ Սուտը սիրում է կույրերի, սնվում է այդ թշվառների ներքին կուրությամբ և վերածում նրանց անդեմ բայերի, որ զանազանվում են միայն սեռով… Բայց նա ժամանակին ստացավ ապտակ. մի խուլ, դաժան ապտակ՝ կյանքի սիրո ապտակը, որ ստիպեց սթափվել, որ ստիպեց ոչ թե նայել, այլ տեսնել, նկատել, զգալ, վերլուծել, հասկանալ։ Թե ինչ էր պատահել՝ գիտենք միայն ես և նա՝ մարմինը և հոգին, գիտակցությունը և զգացմունքը, ուղեղը և սիրտը, Ինը և Յանը, մենք շատ անուններ ունենք, իմաստն է նույնը, երբ ներդաշնակ ենք, հաղթահարելի է ցանկացած արհավիրք, ինչպես մի գավաթ թեյի շուրջ լուծելի է ցանկացած խնդիր։

anahit baghshetsyan

Իմ 17.am-ը 5 տարեկան է. Անահիտ Բաղշեցյան

Բախտի բերմամբ, թե պատահմամբ, հիմա գտնվում եմ տասնվեցերորդ ժամային գոտում`  17-ից մի հազար ժամային գոտի, մի 7000 մղոն ու մի ամբողջ օվկիանոս այն կողմ: Բայց ինչպես ասում են` անկեղծ սերը հեռավորությանը կարող է դիմակայել: Ու իրոք… Ես էս սերը զգացել եմ 17-ում առաջին նյութս հրապարակվելու ու 17 ոտք դնելու պահից սկսած, զգում եմ արդեն մեկ տարի ու 8 օր առանց մեկ վայրկյան ընդհատման: 

Եթե մտածում եք, թե 17-ը պատանի թղթակիցների հարթակ է, կշտապեմ հիասթափեցնել:  17-ը առաջին հերթին ընտանիք է ու ամուր տանիքով տուն: Ընտանիք, որտեղ հավաքվել են տարբեր հետաքրքրություններ, նախասիրություններ ու տարբեր ճակատագրեր ունեցող մարդիկ: Բայց այդ բոլոր տարբերություններով հանդերձ, նրանք բոլորն ունեն մի ընդհանուր գիծ` hենց ինքը` 17-ը: Էստեղ դու տարվա ցանկացած եղանակի ու օրվա ցանկացած ժամի կարող ես քեզ զգալ տանը, նույնիսկ եթե նստած ես Սայաթ-Նովա փողոցի կեղտոտ նստարանին: Կարող ես քեզ զգալ Հայաստանի գյուղերից մեկում, երբ ավտոբուսի մեջ նստած անթարթ հեռախոսի էկրանին նայելիս լինես: 17-ը մի մեծ աշխարհ է, որ տեղավորվել է Երևանի հին փողոցներից մեկում ու իրար կապել Հայաստանի բոլոր հավես պատանիներին:

17-ը իմ կյանքում առաջին հերթին հեղաշրջում է, որ ստիպել է ինձ դառնալ ավելի համարձակ, ավելի անկաշկանդ, ու ինչու չէ, ավելի ստեղծարար: Հեղաշրջում, որ ամուր թելերով ինձ կապել է տարբեր մարդկանց ու ու երևի թե չի էլ պատրաստվում կտրել դրանք երբևէ:

17-ը սիրո ու նորարարության հարթակ է, պատրաստ քեզ հուզելու, գրավելու ու զարմացնելու նույնիսկ մի 7000 մղոն ու մի ամբողջ օվկիանոս այն կողմ…