1940 թիվն էր, երբ ծնվեց տատիկս: Դե երևի պատկերացնում եք` ինչ ժամանակներ էին: Ես տատիկիս մայրիկին էլ եմ տեսել, ով արդեն բավականին մեծ էր, երբ ես արդեն այն տարիքում էի, որում ինձ հիշում եմ: Տատիկիս մայրիկն ու հայրիկը Երգի և Պարի պետական անսամբլից էին: Հենց այնտեղ էլ հանդիպել են, սիրահարվել, ամուսնացել: Հիմա ինձ համար այդ ժամանակները սև-սպիտակ այն ֆիլմերի նման են, որտեղ դեռ վայրկյանում 16 կադր էր, ու մարդիկ արագ-արագ էին շարժվում (չնայած այդ ժամանակ կինոյում արդեն վայրկյանում 24 կարդ էր), ինչպես Չապլինի համր ֆիլմերում (որպեսզի պատկերացնեք):
Ես այս պատմությունը շատ եմ սիրում, չնայած չափազանց տխուր է:
Մեծ տատիկս ու պապիկս` Եվգենյան ու Պողոսը, ամուսնանում են: Արդեն երկու երեխա ունեին. ինչպես ասում էի` 40 թվին ծնվեց տատիկս, իսկ 41-ին մեծ պապիս տարան պատերազմ: Տխուր է, չէ՞: Ավելի տխուր է, որ նրան տանելուց մի քանի օր անց պաշտոնական հրաման է գալիս, որ Երգի պետականից ոչ ոքի չտանեն պատերազմ:

Պապիս կռվել է Թամանյան դիվիզիայում: Այն, որ հաղթանակից հետո Բեռլինում քոչարի էին պարում:
Ֆրոնտում լինելու ժամանակ պապիկս անընդհատ նամակներ է ուղարկել: Նամակներից մեկում էլ եղբորը գրել էր, որ երեխեքին լավ նայի մինչև գա:
Երկար նամակագրությունից հետո գալիս է սև թուղթ, ըստ որի, պապիս համարում են անհետ կորած: Իր հետ կռվողներից մեկն էլ պատմել է, որ Կերչի ազատագրական մարտերի ժամանակ խեղդվել է:
Շատ եմ լսել այս պատմությունը, տատիկս էլ շատ է սիրում պատմել, չնայած միշտ հուզվում է: Ես էլ եմ հուզվում ու հպարտանում եմ: Իմ համր ֆիլմում նա մնացել է Գերմանիայում, կամ մի ուրիշ տեղ, երեխաներ ունեցել ու ծերացել-մահացել է, միայն ոչ զոհվել: Տատիկս բոլոր այդ նամակները տվել է բարեկամներից մեկին, որ հանձնի թանգարան, և այդպես կորել են այդ նամակները, պապիս և տատիս նկարներով աֆիշները, ֆոտոները…

Հիմա կինոն վայրկյանում  24 կադր է, բայց կարող է նաև լինել 25 կադր, բայց այ, 26, կամ օրինակ 23 կադր լինել չի կարող, պարզ կնկատվի, շարժումները ռոբոտային կդառնան կամ ավելի վատ:
Հիմա կասեք ինչ կապ ունի այս ու մնացած այն բաները ֆոտոյի հետ:
Այսօրվա իմ ֆոտոյի նյութը այն 25-րդ կադրիկի մասին է, որը աննկատ, հենց այնպես, շատ սովորական կարող է ուղղակի լինել, նույն կերպ ինչպես մի ֆոտոն` մի ակնթարթը շատ աննկատ, անիրական ու գոյություն չունեցող ժամանակում կարող է փաստ դառնալ, ապացույց, փաստաթուղթ: Այնպես, ինչպես պապիս մեկնելուց առաջ նկարեցին որդուն գրկած, ու դա դարձավ միակ ֆոտոն, որը մնացել է իրենից: Ապացույց, որ նա եղել է:
Այստեղ հիշում եմ Գոդարի խոսքերը. «Լուսանկարը ճշմարտություն է, իսկ կինոն ճշմարտություն է` վայրկյանում 24 անգամ»:
Հիմա մտածում եք, որ մենք կարող ենք օրվա մեր ամեն պահը վավերագրել: Ինչպես շնչեցինք, արտաշնչեցինք, կանգնեցինք, նստեցինք: Ու հավանական է, որ այդ ֆոտոներից մեկն ու մեկը միակ ապացույցը կդառնա մեր մասին: Չեմ կարծում:

Դրա համար մի շարք մարդիկ կարծում են, որ ֆոտոն կորցրել է իր արժեքը, մեր կամ մեկ ուրիշի պատճառով:
Ես կարծում եմ, որ ֆոտոների ու սելֆիների այդ խառնաշփոթը հենց այն ժամանակն է, որտեղ ֆոտոն ամենաարժևորվածն է: Ուշադրություն` լավ ֆոտոն: Միշտ էլ ֆոտոների այդ շատության մեջ առանձնանում է այն միակը, ուրիշը:

(«Ուղեկիցներ» շարքից)

«Ուղեկիցներ» շարքը ուղևորությունների ժամանակ ինքնաթիռներում կամ օդանավակայաններում ինձ հանդիպած մարդկանց ճեպանկար-գրառումներն են։

Լուսաբացի արևով լվացված օդանավը դանդաղ սահեց բետոնի շերտի վրայով՝ թույլ, հազիվ զգալի գվվոցով հեռանալով օդանավակայանի ապակեպատ շենքից։

Սպասասրահից ինքնաթիռն ահռելի էր թվում, ինչպես կետ ձուկը մանկական լողավազանում։ Փոքրիկ, կլոր լուսամուտների մեջ երևում էին ինքնաթիռի շարժման ուղղությանը հակառակ քայլող ուղեկցորդուհիները՝ պատկերին կոմիքսային ու անիրական տեսք հաղորդելով։ Թեք, սպիտակ լույսը բեկվեց ապակե պատի բազմաթիվ շերտերի մեջ ու մանր նետերի խրձով ցրվեց սպասասրահով։ Ճառագայթներից մի քանիսը հպվեցին սուրճի մեքենայի մետաղե ծորակին։ Վերջինս ջերմ շողաց, թշթշաց ու գոլորշու մի քանի անվստահ քուլա փնչացրեց դուրս։

Կիսադատարկ սրճարանում աշխատող աղջիկը շտապ-շտապ գոլորշու հոսանքի տակ դրեց սպիտակ գավաթները՝ պարբերաբար ձեռքը կտրուկ հետ քաշելով ու կպցնելով ականջին, կծելով շրթունքն ու կլորացնելով մուգ կանաչ աչքերը, ասես հիմա լաց կլինի։ Նրա շտապ շարժումները շատ զգույշ էին ու անվարժ, ասես նա կանգնած էր ոչ թե հատակին, այլ սառույցի վրա, ու վախենում էր ամեն վայրկյան սայթաքել։ Նրա ծղոտագույն մազերը համառորեն փորձում էին դուրս պրծնել կարճ պոչի միջից, և մատուցողուհին ստիպված էր պարբերաբար նորից կապել դրանք։

-Կարո՞ղ եք, վերջապես, տալ իմ սուրճը, հարցրեց իմ կողքին նստած երիտասարդը։ Նա արմունկներով հենվել էր բարին ու մատով պտտում էր իր առջև դրված արևային ակնոցը։ Տղան պարբերաբար տրորում էր չսափրած դեմքն ու խառնում կարճ, անկանոն մազերը։ Նրա ոտքերի մոտ՝ բարձր աթոռի կողքին հենված էր սև պայուսակի մեջ պահված կիթառը, կողքին՝ քառակուսի, ոչ մեծ ճամպրուկ էր դրված, որի վրա էլ տղան հենել էր մի ոտքը։ Նրա կարճ կաշվե վերարկուն ընկած էր ուղիղ հատակին։

Աղջկա այտերը զգալիորեն կարմրեցին, ինչը, հաշվի առնելով նրա մաշկի չափազանց սպիտակ լինելը, նկատելի էր նույնիսկ սպասասրահով անցնողների համար։ Նա թույլ սեղմեց ձեռքի սրբիչը՝ կարճ հայացք նետելով տղայի կողմը՝ դեմքով միաժամանակ խնդրանք, բարկություն ու հուսահատություն արտահայտելով։

Տղան ուսերը թոթվեց ու ցույց տվեց ժամացույցը։

Սեղաններից մեկի մոտ նստած տարեց տղամարդը իջեցրեց կիսալուսնաձև ակնոցն ու թերթի վրայով նախատինքով նայեց երիտասարդին, բայց վերջինս չնկատեց դա։

Աղջիկը սկսեց ինչ-որ բան փնտրել դարակների վրա՝ միաժամանակ փորձելով տեղավորել ձեռքում բռնած կաթի շիշն ու շաքարի տուփը։ Իրարանցման մեջ նա արմունկով հրեց սեղանի անկյունում դրված գիրքն ու էջերի արանքից դուրս նայող մատիտը, որոնք ինքն էր մի քիչ առաջ այդտեղ դրել։

Երիտասարդը հազիվ լսելի փռթկաց՝ փորձելով թաքցնել դա ձեռքի ափով։ Աղջիկը բարկացած նայեց նրան՝ հոնքերը վրդովված կիտելով։

-Ես ուշանում եմ, հասկանո՞ւմ եք,- բարձր ձայնով ասաց տղան՝ փորձելով թաքցնել ժպիտը,- քիչ հետո իմ թռիչքն է։

Սրճարանի ևս մեկ-երկու այցելու զարմացած բարձրացրին գլուխները՝ հայացքներով շանթելով հանդուգն երիտասարդին ու կարեկցելով մատուցողուհուն։

-Կտամ ես քո սուրճը,- կիսաձայն փնչացրեց աղջիկը՝ ոտքով թույլ հարվածելով հատակին։ Նա կրկին շրջվեց դեպի սուրճի մեքենան, որն արդեն շոգեքարշի պես աղմկում ու գոլորշու զայրացած շիթեր էր կրակում երկու ծորակներով։ Մատուցողուհին մի պահ կանգ առավ՝ ցուցամատը հպելով կճատ քթին, հետո սկսեց ինչ-որ կոճակներ սեղմել։

-Միգուցե օգնե՞մ Ձեզ,- հեգնանքով առաջարկեց երիտասարդը։

-Շնորհակալ եմ,- բարկացած վրա բերեց աղջիկը՝ սուրճի վրա լցնելով հարած կաթն ու բաժակի կողքին դնելով շաքարավազի թղթե փոքրիկ փաթեթները։

-Վերջապես,- հառաչեց տղան՝ կրկին ցուցադրական նայելով ժամացույցին։

-Սա քո սուրճը չի,- քմծիծաղ տվեց աղջիկը՝ բաժակը զգուշությամբ տանելով թերթ կարդացող տղամարդուն, որը հայացքը չէր հեռացնում երիտասարդից։

-Խնդրեմ, կներեք ուշացման համար,- մեղավոր ձայնով քրթմնջաց աղջիկը։

-Ես չեմ շտապում,- ժպտաց տղամարդը՝ դանդաղ աչքերին հրելով ակնոցն ու վերադառնալով թերթին։

-Ձեզ, ի՞նչ է, թվում է, թե ես պատրաստվում եմ ծերությունս այստեղ դիմավորել,- վրդովվեց երիտասարդը՝ սովորականից ուժեղ պտտելով սեղանին դրված ակնոցը։

-Եթե այդքան շտապում ես, կարող ես գնալ,- փոքր –ինչ ավելի բարձր պատասխանեց աղջիկը՝ զայրույթից թափ տալով սրբիչն ու կնճռոտելով ճակատը, ասես պատրաստվում է արտասվել։

Տղան բարձրացրեց հոնքերը։

-Եթե չէիք պատրաստվում իմ պատվերը կատարել, պետք է ժամանակին ասեիք։

Աղջիկն առանց մի խոսք ասելու լցրեց սուրճն ու դրեց տղայի դիմաց, ուղղեց գոգնոցն ու հեռացավ սրճարանի մյուս անկյունը՝ փորձելով թաքցնել հուզմունքը։

Երիտասարդն անշտապ կռացավ բաժակի վրա ու առանց այն բարձրացնելու՝ համտեսեց գավաթի վրա կանգնած կաթի փրփուրը։ Հետո կնճռոտեց դեմքն ու թույլ շարժումով հեռու հրեց գավաթը։

-Մի րոպե, կարելի՞ է,- մատը բարձրացրեց նա՝ նայելով աղջկան։

Վերջինս շրջվեց դեպի տղան, այնքան ուժեղ սեղմեց շրթունքները, որ երևացին այտի փոսիկները, հետո վճռական քայլերով մոտեցավ տղային՝ ձեռքերը խաչելով կրծքին։

-Ի՞նչ է ուզածդ,- ցածրաձայն, բայց շատ խիստ ձայնով հարցրեց նա՝ մի փոքր առաջ կռանալով։

-Զզվելի սուրճ է, ես չեմ պատրաստվում սրա համար վճարել,- չափազանց հանգիստ ձայնով և նույնիսկ թույլ ժպիտով արտասանեց երիտասարդը,- կաթը լավ հարած չէ, սուրճից վառված համ է գալիս։

-Կարող ես չվճարել,- ատամների արանքից նետեց աղջիկը, իսկ հետո, ձայնն ավելի իջեցնելով, ավելացրեց,- զզվելի, լկտի, ինքնահավան ապուշ։

Սրճարանում քար լռություն տիրեց։ Լսվում էր միայն իր թեյը խառնող կնոջ գդալի ձայնը, որն ամբողջ գործողության ընթացքում գիրք էր կարդում ու ոչինչ չէր նկատում։

Տղան դանդաղ վեր կացավ, ուղղվեց տեղում, հետո կտրուկ առաջ թեքվեց, ճարպկորեն գրկեց աղջկա ուսերն ու համբուրեց։

Լռեց նույնիսկ աղմկող գդալը։ Կանգ առան դեպի իրենց դարպասները շտապող ուղևորները։ Սպասասրահում տարածվեց հեռավոր գոտիներից մեկի վրա վայրէջք կատարող ինքնաթիռի թույլ աղմուկը։

Մատուցողուհին վերջպես ուշքի եկավ և անվստահ հետ հրեց տղային։

-Ի՞նչ ես անում, հիմար,- շշնջաց նա՝ շփոթված ուղղելով մազերն ու վախենալով բարձրացնել հայացքը։ Նրա այտերը թռիչքի գոտու լույերի պես բռնկվեցին։

-Ամեն ինչ լավ կլինի, դու շատ լավ ես աշխատում,- շշնջաց տղան՝ ժպտալով։

-Դու գիտես, որ ես նոր եմ ստացել այս աշխատանքը, ուզում ես, որ ինձ հեռացնե՞ն,- արագ-արագ սկսեց շշնջալ աղջիկը,- ինչո՞ւ ես եկել ու ծաղրում ինձ։

-Ուզում էի՝ շատ չլարվես։

-Խոզի մեկը։

Տղան կրկին առաջ թեքվեց ու համբուրեց աղջկան, բայց վերջինս այս անգամ շտապեց հետ-հետ գնալ։ Սպասասրահի տարբեր անկյուններից արդեն հավանության բացականչություններ լսվեցին։

-Շո՞ւտ ես վերադառնալու։

-Երկու օրից, դու գիտես։

-Զգույշ կլինես։

-Սուրճը շատ համով էր։

Աղջիկը սրբիչով թույլ հարվածեց տղային՝ չհամարձակվելով նայել այցելուներին։

Տղան դրեց ակնոցը, հագավ վերարկուն, վերցրեց պայուսակներն ու ձեռքով արեց աղջկան։

-Գնա, գնա դե։

Տղան ժպիտը դեմքին շրջվեց ու քայլեց լույսով ողողված միջանցքով՝ ուշադրություն չդարձնելով իրեն հետևող հայացքներին։

Մատուցողուհին սկսեց եռանդով մաքրել բաժակները՝ խուսափելով շրջվել դեպի սպասասրահը։ Քիչ հետո նա մի պահ կանգ առավ, ուղղեց մազերի անկանոն պոչը, ցուցամատը դրեց կճատ քթին, նայեց առաստաղին։

Լույսի հերթական բաժինը բեկվեց ու ցաքուցրիվ եղավ օդանավակայանով մեկ։ Դրանցից մի քանիսը հազիվ լսելի զրնգոցով հպվեցին սուրճի մեքենային։ Մետաղե մակերեսը ուրախ շողաց՝ լուսավորելով այնտեղ արտացոլվող աղջկա ամաչկոտ ու լուսաբացով լցված ժպիտը։

 

Ես կանգնած եմ Կոթի գյուղի փողոցներից մեկում ու ֆոտոախցիկը ձեռքումս պինդ սեղմած նայում եմ դիմացի մառախուղների մեջ կորած սարին:

-Էս սարի հետևում հենց իրանց սարն ա, հիմա էլ, որ գիշերները կրակում են, ստեղից են կրակում,- պատմում էր մեր թղթակից կոթեցի Տիգրանը, մինչ ես քարացած-կանգնած նայում էի սարին, որի հետևում մի տեղ մառախուղների մեջ կորել էր «իրանց սարը»: Հիմա սպասում եք, որ երևի ցույց կտամ այդ ֆոտոն: Ձեզ հետ չի՞ լինում որ կանգնում եք մի տեսարանի առջև, որ հաստատ կնկարեիք, իսկ դուք ուղղակի կանգնում նայում եք: Ինձ հետ հաճախ է լինում, չգիտեմ ինչու է այդպես:
Ու մինչ ես ֆոտոապարատս ձեռքումս ամուր պահած լսում էի Տիգրանին, Կոթիի այդ թաղից Լաուրա տատիկը, ում մենք խնդրել-համոզել էինք հավաքել գյուղի տարեցներին (նրանք կպատմեին պատերազմի տարիների իրենց ապրումների, ինչու չէ, նաև հիմիկվա, քանի որ առանձնապես շատ բան չի փոխվել այնտեղ` կրակում են, զանգում էր տարբեր մարդկանց, թե բա` ի՞նչ դաշտ, եկեք, մեր մասին ուզում են ֆիլմ նկարահանեն:

Այդ կնոջ տանը կառուցել էին թաղի ապաստարանը, խնդրել էինք իրենց հավաքվել հենց այնտեղ: Սարի մոտ կանգնելուց մի քանի րոպե առաջ ես արդեն մտել էի այդ վայրը: Տարօրինակ է, որ զարմանում էի, երբ սահմանամերձ գյուղերի երեխաները պատմում էին փակ տարածքների, մանավանդ, ապաստարանների հանդեպ իրենց ֆոբիաների մասին, քանի որ հիմա էլ հիշելուց սկսում եմ անհամաչափ շնչել ու վախենալ: Ընդհանրապես վերջերս զգացած իմ բոլոր զգացողությունները տարօրինակ կերպով նման են իրար:
Երևի հիմա մտածում եք` ինչ կապ ունի այս ամենը ֆոտոյի հետ: Ֆոտոյի մասին իմ նյութը ես սկսում եմ այն րոպեից, երբ սարի դիմաց կանգնած էի ու ոտնաձայներ լսեցի` մեկը մոտենում էր: Շրջվեցի: Գյուղացի կին էր` ծեր, հազիվ քայլելով մոտենում էր ինձ: Հուզվել էր, երբ իմացել էր, որ մի քանի երիտասարդ եկել են իրենց ապաստարանը նկարելու, ու շարունակ կրկնում էր, որ երազում է` երբեք չտեսնենք այն ամենը, ինչ իրենք են տեսել: Ֆոտոյի մասին իմ նյութը սկսվում է այն ժամանակ, երբ հազար վեց հարյուր յոթանասուն ապրում ես ունենում այդ մի քանի ակնթարթում, բայց ֆոտոապարատդ տանում ես աչքիդ ու նկարում:

Մի քանի րոպե հետո մերոնք արդեն ապաստարանում էին: Ես երկար ժամանակ չէի մտնում ներս, մինչև մի պապիկ եկավ, ով ասում էր, թե ինքն է սարքել ապաստարանը: Իր հետևից ներս մտա: Մտա այն ժամանակ, երբ Լաուրա տատիկը պատմում էր իր ամուսնու մասին, որը այն պապիկի հետ, ում հետ մտել էի ներս, սարքել էին այդ ապաստարանը: Հետո պատմում էր, որ մի օր թոռներն էին հյուր եկել, ու այդ գիշեր սկսել են կրակել: Պապն էլ բոլորին իջեցրել է ապաստարան, զանգել է տարբեր տեղեր, որպեսզի կրակոցների վերջանալուն պես թոռներին տանեն գյուղից ու այդ մտքերից հիվանդացել է, մինչև հիմա ծանր հիվանդ է: Չեք պատկերացնում, չէ՞:
Այդ պատմությունները լսելով մարմնովդ սարսուռ է անցնում, ուզում ես գոռալ, լացել, քեզ պատեպատ տալ, բայց միայն կարողանում ես ֆոտոապարատը տանել աչքիդ ու չխկացնել,  հետո մի ամբողջ կյանք քեզ մխիթարելով, որ պահ ես վավերագրել, մարդկանց, պատմություններ:

Հա, էդպիսի բան է, երբ չես կարող խառնվել, ինչ-որ բաներ հարթել, խնդիրներ լուծել: Դու կողքից ես նայում` ֆոտոխցիկիդ անցքից: Պատմության մեջ շատ դեպքեր կան, երբ դոկումենտալիստ լուսանկարիչներն իրենց ֆոտոների միջոցով կարողացել են ինչ-որ բան փոխել, կյանքեր փրկել: Հա, ես մոռացա ասել, որ դոկումենտալ ֆոտոյի մասին էի պատմելու այս անգամ, չնայած երևի արդեն գլխի էիք ընկել: Եսիմ…