Մեր գյուղերի բառն ու բանը խորագրի արխիվներ

marat sirunyan

Մեր գյուղի բառն ու բանը

Տարիներ առաջ, խոտհունձի ժամանակ, երկու երիտասարդ Լեռնավանի սարերում հանդիպում են համագյուղացի մի տարեց մարդու։ Հնձվոր ծերունին գլուխը դրած մի քարի քնով էր ընկած․
-Այ քեռի, էդ ընչի՞ ես էդ չոր քարին գլուխդ դրել, գոնե պենջագդ ծալե, դիր գլխուդ տագ։
- Է՜հ, տղե՜ք ջան,- տեղում թեքվելով պատասխանում է ծերունին,- էս գլխուն էս էլ է շադ ․․․

Հենց այսպես են ծնվել ժողովրդական իմաստաբանության անգին գոհարները։ Ոտքի վրա, աշխատանքի ու հանգստի ընթացքում, միանգամից։ Այդ մտքերն արտահայտողները շատ հաճախ հասարակ ռամիկ մարդիկ են, բայց չէ՞ որ հենց այդ ժողովրդից իմաստուն, ոչ ոք ու ոչինչ երբեք չի եղել ու չի լինի․․․
Ձեզ եմ ներկայացնում ժողովրդական բանահյուսության գոհարներ Լոռու մարզի Լեռնավան գյուղից:

1. Համեն ղուշ իրա երամի հեդ դի քելե:
2. Ամանն ինչքան խուփ մնա, էնկան միջինը համով գմնա:
3. Մերը «մե՜ր, ե՛կ»-ն է մաշե:
4. Որ տան կատուն նիհար, շունը՝ գեր. էդ տան աղջիկն առ ու բեր:
5. Ոչ ոռ ունի, ոչ փաչա, շունը վրեն չի հաչա:
6. Անոտի մարդու հետ շունն էլ ճամպա չի էրտա:
7. Մարդ կա իրիցին գսիրե, մարդ կա՝ իրիցկնգան:
8. Գոջին կեղդ ուդելը մորեն գսորվի:
9. Շունն իրա կեղդն ուդելը չի թարգե:
10. Փապախդ ծեձե, ծեձե, դիր գլուխդ:
11. Կեսուր՝ կեսը սուր:
12. Արևը չարոխին զոռեց, չարոխն էլ՝ ոտքին:
13. Տա լակուն, որ տա ձակուն, որ տվեց ձակուն, էն չի տա լակուն:
14. Մահանա բալեն՝ կշտանա նանեն:
15. Շեմ շլորիկ, խուփ գլորիկ:
16. Նմանվան խնամվան:
17. Էշին նստելը մե այիբմ է, հնգնելն՝ երգու:
18. Ղալավն (աթարի կույտ) որ շադ ուռավ, բլի գը:
19. Էշը իշու քովը կաբես, յա առեն կառնի, յա փառեն (կամ լավը կսովորի, կամ՝ վատը)։
20. Հերսը հելնի կդրե գլուխ, հերսը հիճնի՝ չկա գլուխ:
21. Եզն, որ գնգնի, դանգվորը գշադնա:
22. Աձան հավը կչկչան կեղնի:
23. Լավ մարդու ձեռները կռճամանն է լվացած:
24. Սուդ հիվանդ էղե, վանկի հավերը կուդեն:
25. Հուրդեղ մալեզ, էնդեղ խլեզ (Որտեղ հաց՝ էնտեղ կաց):
26. Օրը՝ մալեզ, օրը՝ խլեզ (Այսօրվա օրով ապրող):
27. Պար ես մդէ, շորորաս դի:
28. Հարի պալդոնդ հակնիս, ավտոբուսն էլ կերտա:
29. Սեր էնողին սեյրան կթվա (Կողքից նայողին հեշտ կթվա):
30. Մե «չէ»-ն հազար չարե կազադե:

Qnarik Khudoyan aragatsotn

Հաշտեցման երկու Ամանորները

Ամանորը սիրված և սպասված տոն է շատերիս համար։ Իմ ազգի համար Ամանորից առաջ կա ևս մի կարևոր տոն, որն իր կարևորությամբ չի զիջում ոչ մի Ամանորի։ Դա եզդի ազգի նախահոր տոնն է։ Եզդի ժողովուրդը պատկանում է աշխարհի հնագույն ազգերի թվին։ Եզդիներն ունեն իրենց ազգային սովորույթները, ավանդույթները և տոները, որոնք պահպանվել և պահպանվում են մինչև օրս մասամբ։ Այդ տոներից մեկը հենց եզդիների նախահոր տոնն է։ Դա փոփոխական տոն է և նշվում է դեկտեմբեր ամսվա մեջ։

Տոնի շատ հետաքրքիր ավանդույթներից է մարդկանց հաշտեցումը. նեղացած մարդիկ պետք է այցելեն միմյանց և հաշտվեն։ Սա շատ լավ առիթ է բոլորի միջև համերաշխություն հաստատելու համար, որպեսզի մարդիկ Նոր տարին դիմավորեն բաց սրտով։

Ըստ հինավուրց ավանդույթների՝ եզդիները, այդ թվում և մենք, Ամանորը պետք է նշենք ապրիլ ամսին։ Բայց քանի որ շրջապատված ենք հայերով, մենք նույնպես Ամանորը նշում ենք դեկտեմբերի 31-ին։ Բացի Ամանորից, մենք հայերի հետ միասին նշում ենք այլ տոներ, ինչպիսիք են՝ Սուրբ Զատիկը, Վարդավառը….

Եզդիները հայերի կողքին են նաև տխրության պահերին՝ սգո օրերին։ Դրանով իսկ ապացուցվում է, որ եզդիները հայերի դարավոր բարեկամներն են։

Չնայած այս ամենին, մենք տոնում ենք նաև մեր ազգային տոները՝ դրանով իսկ ապահովելով մեր վաղվա գոյությունը։ Իհարկե, կան տոներ, որոնք հնարավոր չէ նշել միշտ, այնպես, ինչպես հայկական տոներն են երբեմն մոռացվում։ Բայց կարևոր տոները մենք պարտադիր նշում ենք՝ պահպանելով մեր ազգային ինքնությունը։

Lilit Avetisyan

Գյուղում հաճախ գործածվող օտար բառեր

Խորհրդային Միության ժամանակաշրջանում 15 հանրապետություն հաշտ ու համերաշխ ապրում էին: Այդ թվում էին նաև ադրբեջանցիներն ու հայերը: Նրանց հետ խաղաղ ապրելու ընթացքում հայերը օգտագործում էին ադրբեջաներեն, ռուսերեն բառեր և արտահայտություններ:

Մենք՝ անգեղակոթցիներս, նույնպես գործածում ենք որոշ օտար բառեր:

ալջագ- ձեռնոց

ջորաբ- գուլպա

բախչա- այգի

չայնիկ- թեյնիկ

չայ- թեյ

ակուշկա- լուսամուտ

գյուշա- անկյունաքար

կազան- կաթսա

քյուլաշ- ծղոտ

Այս բառերը մինչ օրս էլ հիմնականում օգտագործում են տատիկներն ու պապիկները:

Երկու փութ արիշտա

Լուսանկարը՝ Լաուրա Սեկոյանի

Լուսանկարը՝ Լաուրա Սեկոյանի

Հիշում եմ, թե ինչ ոգևորվածությամբ էի անցյալ տարի աշնանը գրում տնական արիշտայի մասին և կարծում էի, որ այս տարի այդ թեմայի շուրջ որևէ ասելիք չեմ ունենա։ Բայց ես էլ հայ եմ և սովոր եմ ժամանակից շուտ որոշում կայացնել։ Իսկ այս տարվա աշունն իր արիշտայով ինձ այլ բան ապացուցեց։

Լուսանկարը՝ Լաուրա Սեկոյանի

Լուսանկարը՝ Լաուրա Սեկոյանի

Երբ ցորենը քաղեցինք, տատիս առաջին ցանկությունն էր, որ այս տարվա արիշտան պատրաստենք տնական ալյուրով։ Անցյալ տարի թեև տատս գոհ էր արիշտայից, բայց իր տեղը չէր գտնում, որ արիշտան պատրաստել էինք պետական ալյուրով, քանի որ ավանդական արիշտան պետք է մուգ գույն ունենա։ Այս տարի նրա խիղճը հանգիստ էր, քանի որ ունեինք երկու տեսակի աղացած ալյուր` առաջին տեսակի և երկրորդ։ Իսկ գյուղի ավանդության համաձայն, տնական արիշտան պետք է մուգ գույն ունենա, որովհետև այդ գույնը նրան տալիս է հետաքրքիր երանգ և համ։ Տատիկս էլ որոշեց արիշտան պատրաստել երկրորդ տեսակի ալյուրով։ Մնացել էր, որ նա օրը որոշեր։

Լուսանկարը՝ Լաուրա Սեկոյանի

Լուսանկարը՝ Լաուրա Սեկոյանի

Այս անգամ օրը ընտրելու հետ կապված տանը տարաձայնություններ առաջացան, քանի որ ես և եղբայրս դասի էինք, իսկ այլ հարմար օր տատս չէր գտնում արիշտա պատրաստելու համար։ Ինչևէ, տատս չփոխեց իր որոշումը և պատրաստեց հարմարանքներն ու պարագաները խմորը հունցելու համար։ Քանի որ պատրաստմանը մասնակցող «անձնակազմը» փոքրաթիվ էր, նա մեզ ասաց, որ այս տարի մեկ փութ խմոր կհունցի, իսկ յուրաքանչյուր փութ խմորը հունցվում է տասնվեց կիլոգրամ ալյուրից։ Մինչ նա պատրաստում էր տեղը և կշռում ալյուրը, ես, եղբայրս և մեր քեռակինը դույլերով ջուր էինք բերում խմորի համար։ Տատս հունցեց խմորը, և ես ու եղբայրս հերթով տրորում էինք այն։ Հունցելուց և տրորելուց հետո թողեցինք, որ այն հանգստանա մինչ առավոտ։

Լուսանկարը՝ Լաուրա Սեկոյանի

Լուսանկարը՝ Լաուրա Սեկոյանի

Առավոտյան, ինչպես միշտ, տատիկը շուտ էր արթնացել ու հերթով արթնացնում էր բոլորիս։ Տղամարդկանց ճանապարհում էր աշխատանքի, իսկ թոռներին` դասի։ Ես ու եղբայրս իհարկե մտահոգված էինք արիշտայով, բայց տատս թույլ չտվեց, որպեսզի արիշտայի պատճառով բացակայենք դասից։ Երբ դասերն ավարտեցինք ու եկանք տուն, պարզապես ապշած էինք, որովհետև արիշտան արդեն փռված էր պարաններին, և տանը ալյուրի ոչ մի  հետք չկար։ Հարցուփորձ անելուց հետո պարզ դարձավ, որ իմ ու եղբորս փոխարեն տանեցիներին օգնելու են եկել հարևանները, և ամբողջ պատրաստման պրոցեսը տևել է ընդամենը մեկուկես ժամ։ Բայց պարաններին փռված արիշտան այնքան շատ էր, որ կարծես մեկ փութ խմորից պատրաստված չլիներ։

Լուսանկարը՝ Լաուրա Սեկոյանի

Լուսանկարը՝ Լաուրա Սեկոյանի

Եվ իրոք պարզվեց, որ տատս բոլորի հետ «չար» կատակ էր արել և մեկի փոխարեն երկու փութ խմոր էր հունցել։ Վերջացնելուց հետո տանեցիները հարևանների հետ միասին ամփոփել էին իրենց աշխատանքը մեկ բաժակ սուրճի ու քաղցրավենիքի շուրջ։ Տատս այդ ողջ օրը մտահոգված էր արիշտայով, որովհետև օրը այնքան էլ արևոտ չէր, և նա կարծում էր, որ արիշտան չի չորանա։ Բայց հաջորդ օրը կեսօրից հետո արդեն արիշտան չոր էր և հավաքելուց հետո պատրաստ էր բովման։

laura sekoyan

Ալյուրն աղացինք

Աշուն է եկել, և դա արդեն ամեն ինչ փոխում է։ Ամռանը մեր բակի ճոճանակն էր հարևանների սուրճ խմելու ու զրուցելու վայրը, իսկ աշունն այդ վայրը տեղափոխվում է մեր հյուրասենյակ։

Սովորական աշնանային օրերից մեկն էր, երբ պատուհանից տեսա դարպասից ներս մտնող հարևաններին։ Ավանդական սուրճից ու մի թեթև բամբասանքից հետո բոլորը սկսեցին բողոքել աշնան հոգսերից՝ չմոռանալով ավելացնել սպասվող ձմռան հոգսերը։ Մի մասը բողոքում էր, որ ծախսերն են շատ, մյուսը՝ դեռ շատ բաներ չի հասցրել անել: Նմանատիպ շատ բողոքներ էին հասնում ականջիս, երբ հարևան Հասմիկը փոխեց թեման։ Նա տատիկիս ասաց, որ պայմանավորվել է մեքենայի վարորդի հետ, որը էժան գնով կտանի Քաղսի՝ ալյուր աղալու։ Տատիկս, իհարկե, համաձայնեց, և սկսեցին խոսել այն մասին, թե ով որքան ցորեն է տանում աղալու։

Հաջորդ օրը, երբ դասից եկա, մառանի ցորենի պարկերը չկային։ Երկու-երեք ժամ անց տեսնեմ՝ մի մեքենա եկավ, որի մեջ ալյուրով լցված պարկեր կային։ Այդպես մառանը նորից լցվեց, բայց այս անգամ ալյուրի պարկերով։ Տատիկս յոթ հարյուր կիլոգրամ ցորեն էր տարել աղալու, իսկ հարևան Հասմիկը՝ երկու հարյուր կիլոգրամ։ Բավականին գումար էին ծախսել ալրաղացում։ Իսկ գթասիրտ վարորդը, կիսելով գյուղացու հոգսը, քիչ գումար էր վերցրել։ Երեկոյան նորից հավաքվեցին մեր տանը՝ այդ առիթով սուրճ խմելու, և տատս, որը հասցրել էր արդեն խմոր հունցել ու հաց թխել, մի բաժակ սուրճի շուրջ գովում էր նոր աղացած ալյուրը։

Եվ իսկապես, տնական ալյուրից թխված հացերը շատ համեղ են։ Թեև աշունը շատ ծախսատար է, բայց այդ ծախսերը չանելն անհնար է։ Աշնան ծախսերն ուղղված են ապահով ու հանգիստ ձմեռ ունենալուն, իսկ միայն ալյուր աղալը դեռ բավական չէ։

astghik hunanyan

Մալիշկեցի սկեսրոջ մասին, կամ պատմություններ սովետից

Պատմությունները պատմեց մի կին՝ իր մալիշկեցի սկեսրոջ մասին, ու քանի որ չգիտես ինչու, նախընտրեց գաղտնի մնալ, բոլոր անձնանունները փոխած եմ գրել…

Պատմություն 1-ին.  Մե օր բաժակի հերթ էր, կնացե կայնե հերթ, որ բաժակ առնի, առե, պերե, դը պոչով բաժակ էր, մեհ էլ ոշմե պան չունեհեր, ուրախացիրեյ վրան, որ տունը պոչով բաժակ կը, հարևանների հետը փորձակեսեհեր։

Պատմություն 2-րդ. Պատերազմեն առաջ իրանց կովն ինգե, սատկե, էդ միսն էլ հո չեներ թափի, ծախած։ Իրանցը մե պարեկամ ի էլե, ինչ էլե, էկե էդ մսեն տարե։ Ընցե մե 30 տարի, էկե օխտանասունական (70-ական) թվականները, էդ կնիկը նստե նստե, մեկե հիշե, որ տայհ մսի փողը չի տված, կնացե փողն առնի ծեռներեն, դը տայհ շոտվըկեն են մեռե, երեխեքեն ի ուզե։ Ասե՝ եռեսուն տարի առաջ տուք ընձնե իրեյ կիլո միս եք առե՝ փողը չեք տվե, շոտ փողս տվեք։

Պատմություն 3-րդ.  Առատունը կլեր, կեթար Մալըշկյը, կիներ մեյ-մեկ սաղ պարեկամների տները կֆռռար, իշքան միրգ կը կժողեր կիկյար տուն՝ խաղող ի, խնձոր ի, տանձ ի, պանի ի։ Ասեսեհեր՝ այ կնիկ, ընչե՞ս էտքան առե պերե, ասեսեր՝ ոչինչ, փողը կտայ, էլ, էս նվեր ի տված, էն նվեր ի տված։ Կսներ մե քյանի օր, կիկյար կասեր՝ դը փողերը տվեք տանեմ տամ, առե պերիր եմ,  խո ծրի չե՞ն տվե։

Պատմություն 4-րդ. Որ Մալըշկյայեն պերեսեր խաղող պանը, հավասար շարեսեր թելի վրը, կախեսեր առիքյը (առաստաղին)։ Ծմեռը շարան-շարան պերեսեհեր ուտեսեհեր, ոնց որ խաղողը նոր քաղես, ուտես,  թարմ էր մնալ։ Էդ խաղողից շատ էր սիրալ կյատա թխել։ Մե օր էլ որ առանց թոնդիրը չոռնալ՝ վառել ի, շմոլ գազը հելել լցվել սենյակը, էս խեղճի հուշն էլ էթալ։ Բժիշկ էյ կանչել, դը վերջը, դեղ  պան ի տալ, Մանուշակն աշկերը պացել մեկ էլ.

-Վա՜յ, Սիմոնյան ջա՞ն, բը ընչե՞ս շըլվարով եկել։ (Դե բժիշկը բժշկական խալաթը չէր խաքե):

-Բը ի՞նչ անեմեր, Մանուշակ մայրիկ, շըլվարս խանեմեր նոր իկայմե՞ր։

Պատմություն 5-րդ.  Ուրեմն էն վախտը, որ զինքյը ցածի տունն էր մնա,  մեյ էլ բնակշենքնեհեր մնալի, ինքն իրա խմար կաթով լավաշ կթխեր, կուտեր, կյատան, հալվան անպայման էր, մե խատ սնդուկ ուներ, էդ սնդուկի մեջ պաստայանի կար, դե մեհել շատեհեր էթալ, ամեն ինչ էդ տանն էր, որ ուզեսեհեր ճաշ էփեհեր, էթասեհեր, մե քիչ յեղ, կանաչի, սոխ պանեհեր պերել, տաղ եփեսեհեր։ Գյուլնազը (տեգորս կնիկը)  շոշոտ էր էթալ, ես չեմեր էթալ։ Մե օր եկավ, ասաց՝ մաման կյատա էր թխե, էն ինչ խամով էր, որ չտեսնված։ Էդ վախտ էլ մանդարինի սեզոնն էր։ Ես էլ ջղայնացամ, ասիմ՝ քել մանդարին առ պե ուտեյ, որ զինքյը առանց մեզ ի ուտել, մեհ էլ առանց իրա կուտեյ։ Խեղճը կնաց, առավ, պերեց, հենց տրեց սեղանին՝ Մանուշակը վրան կռեց։

-Վայ ծեր տերը խորեմ, էդ ընձի պանի տեղ չեք տնե՞լ։

Պատմություն 6-րդ.  Ըլեսեհեր վերը, մինչև էթալը Մանուշակ տատիին ասեսեմեր՝ հանկարծ ոչ մեկի խետ չկայնես զուռցաս, մե տեղ կեթայ, կիկյայ։ Մինչև կխասնեյեր խանութը՝ ինը խայիր տեղ կկայներ, բը թե՝ էտ էս պարեկամս ի, էտ էն պարեկամսի, տարը տսնենմ, դարը տսնեմ, նոր էթայ։

Պատմություն 7-րդ. Մարդս պանիրտրեստը աշխատեսեր, կոլեկտիվով պտի էթաներ Չեխոսլովակիա։ Խետը պտի փող տաներ, որ առևտուր աներ, բը ի՞շթար տաներ, որ արգելվուկ էր, ու էդ վախտ սկեսրոջս  կլխում լավ միտք ի ծագել։ Ասել՝ յարեք կոշիկի կրունգի մեջը պախեյ, վա՞վ կտսնի։ Տարայ Հովարդը կոշիկի կրունգը խանեց, տասանոցները տրեց մեջը (դը էդ վախտ տասանոցները արտասահմանում լավ փոխվեսեներ), հետո կրուգը հետ տրեց տեղը, մարդս կնաց։ Ի՞նչ պերի, որ լավ ըլի՝ ավտոյի «աբիվկը»։ Մեյն էլ, մե չամադան ծամոն՝ էլ երկար, էլ կլոր՝ իշ ձևի ասես։

-Յա, Հերիքնա՞զ, ախչ մտետ կնացե՞, որ քոնն էլ մե խորոտ կաստում յուֆկը եմեր պերե։

Պատմություն 8-րդ. Բը առատունը շոտ տեղեն կլեր։ Մինչև մեյհ ըլեսեհեր,  տսնասեհեր ծմերույները շլկե իկյալ։ Ասեսեհեր՝ այ կնիկ, ընչե՞ս էդքան առե, ասեսեր՝ տուն կը՝ մեշոյներով ի տանել, մեյհ որ էրկու խատ առնեյ՝ վի՞ր աշկը կխանեյ։

Պատմություն 9-րդ.  Պանիրտրեստի ձիրեկտրը իրա ծանոթին ուզեսեր գործի ընդուներ, դար խմար պտի մե խոքու խաներ, մարդուս իտևնե թիկունք չկար, դար խմար իրան գործեն խանին։ Դը մարդս կնաց ձիրեկտրի շոֆեռի խետ զուռցաց (իրա ծանոթն էր), էդ էլ ասաց՝ կանոխ սաղ հարցերը կլուծեյ, փող կտայ, կմնաս, հանգիստ քել տուն։ Մինչև պապիդ կխասներ տուն, Մանուշակը մտնել ձիրեկտրի մոտ, ասել.

-Գյա տու վի՞ր շունն ես, որ Մանուշակի տղուն կործեն խանես,- ու էլի լիքը պաներ, տուս իկյալ։

Մարդս էլ առատունը առանց իմանալ փողը տարե, որ տը, ասիրեն՝ Մարտիկ ջան, գործերդ շա՜տ վատ ի, Մարտի՜կ ջան։

Պատմություն 10-րդ. Բալա ջան, Մանուշակը, իրա տղեքը ու  ամբողջ Հայաստանը էնքան սև օրեր են տսե, էլ տու սուս։ Էն ժամանակ, որ Մանուշակի մարդը՝ սկեսրայրս,  կնացե պատերազմ, Մանուշակը չի իմացե ճժերին պախի, ուտելու պան չի էլե, աշխատանք չի էլե, ստիպված էրկու երեխուն տվե մանկատուն, էդ վախտը ճժերին մանկատունը ժողե, պախես էր։ Դը մարդուս՝ Մարտիկին, ու փստիկ ճժին տվեց մանկատունը, իսկ էն նորածինը, որ 8 ամսական էլե, չտիմցավ, սովից մեռավ, ճոչին էլ վերցեց, կնաց Մալըշկյը, խոր-մոր մոտը։ Բայց պատերազմի վախտը էդ տունը պլավ, կոլխոզը պերեց, սարքեց, դը որպես պատերազմի վախտը զոհվածի ընտանիքին օգնություն, 8 տարի հետո Մանուշակը երեխեքին հավաքեց մանկատնից, պերեց տուն, մանկատուննե տեղափոխվավ Լեննական։

Բա՜, բալա ջան, մարդ կարա ներսեն տխուր լինի, ցավ տենա, ցավ ապրի, բայց կյանքում ցույց չտը ու մենակ լավով վարաքի մնացածին, այ տենց էր Մանուշակ տատը…

Meri Muradyan

Կնգան լսողը սեհե կլի, էլի

Մի ժամանակ, երբ ասում էին, որ հայերը միամիտ ազգ են, ես չէի հավատում, բայց իմ կարծիքը փոխեցի այն ժամանակ, երբ լսեցի այս զվարճալի և միևնույն ժամանակ, եզակի պատմության մասին:

Մի քանի օր առաջ մեր տանն էին հավաքվել տատիկիս ընկերուհիները: Մտա այն սենյակ, որտեղ նրանք նստած էին. ինչ-որ բան էի ուզում վերցնել: Կարծես ճիշտ ժամանակին էի ներս մտել: Աղունիկ տատը, որը խոսքի մեծ վարպետ է, պատմում էր, թե ինչպես է պատահել, որ իրենց գյուղացիները պատահականության զոհ են դարձել:
-Ուրեմն, աղջկերք ջեն, էս մեր գեղի Սամսոնի տղի հըրսանիքն էր, մի երկու օրից եդն էլ իմացանք, որ Անուշկի թոռան հըրսանիքն էլ ա էտ նույն օրը: Գեղը թնդեր: Չադիր կապեին, պատրաստութին տենեին, հրավերքնի անեին, էդ Սամսոնը մեզ էլ կանչեց: Գեղի կեսը կամ Սամսոնանց տանն էր, կամ Անուշկանց: Սամսոնը բարեգամներին չիմնուն հրավերք ա անըմ, հեռու-մոդիկ հաշվի չի առնըմ:

Դե, աղջկերք ջեն, ի՞նչ ասեմ, հըրսանքի օրը էս մեր հըրսանքավորը էկավ, զուռնա-դհոլով մի հէ քեփ արինք, մի հէ քեփ՝ էլ ասելու չի: Համա մի բան ասեմ, ծիծաղիք ոչ: Մի մարդ ու կնիկ եկան մի օրհնըմ են մեր նորապսակներին, մի հե շնորհավորանքնի ասըմ, որ էլ ասելու չի: Մի լավ նվեր էլ ձեռներուն տվին ու գնացին նստեցին: Մի լավ կերան, խմեցին, պար եկան: Համա մինն էլա դրանց ճնանչըմ չի: Փեսի կռան ժողովուրդը ասըմա՝ սրանք երևի հարսի բարեգամնին են, հարսի բարեգամնին էլ ասըմ են՝ սրանք հաստատ փեսի բարեգամնին են: Վերջը էս մեր քավորը շնորհավորանքի խոսքը ասավ պրծավ թե չէ՝ ես մեր անծանոթ «բարեգամնին» վիկացան, գնացին, բանն էլ դրանում չի է, նվերն էլ հետներուն տարան տունը շինվածնին: Դրանց վրա մխելամ ծիծաղեցինք:
Մի երկու օր եդը չիմ պարզվըմ ա, թե էդ ովքեր են էլել, էն ինչ խաբար էր, որ դրանք հըրսանիք էին եկել: Թուրմելի դրանք Անուշկի հարսի բարեգամնին են, Անուշկանց տան տեղն էլ գիդեն ոչ, գալիս են, հասնըմ գեղը: Դրանք էլ, որ տան տեղը գիդնալիս չեն ըլընմ, կնիկը մարդին ասըմա՝ արի մնին հարցնենք, տան տեղը իմանանք: Ճամփին մնին հարցնըմ են, թե որդի հըրսանիք կա, էլ ոչ անըմ են ասըմ, ոչ մի բան, էդ մարդն էլ Սամսոնի տան տեղն ա ցույց տալիս: Էս մեր Անուշևանն ու Մարուսը իրանցից գոհ-գոհ գալիս են հըրսանիք, նվերը տալիս, լավ քեփ անըմ: Մենակ քավորը, որ խոսելիս ա ըլըմ, էդ վախտ ուրիշ անըմ ա տալի, նոր ջոգըմ են, որ թարս են էկել՝ Անուշկանց տուն գնալու տեղը՝ Սամսոնանց տուն են գնացել: Մարդ ու կնիկ սուսուփուս վիր են կենըմ, վեշերներուն վաքըմ, դուս գալի: Համա էս Մարուսը տեղը կենըմ չի: Ասըմ ա՝ ես նվերս եդ տիմ վիրունիլ: Գնըմ ա փեսի մորը չիմ պատմըմ, նվերն էլ եդա վիրունում, հա ըրանքըմն էլ հիշըմա, որ նվերի հետ տարած մի կիլո կանֆետը մոռացել ա, եդ ա գնըմ՝ կանֆետն էլ վիրունում, Անուշկանց տան տեղն էլ իմանըմ, դուս գալի: Վերջը հասնըմ են Անուշկանց տուն: Գալիս են տեղավորվըմ, մինել դրանց հարցնըմ են, թե խի ուշացան: Էս Անուշևանը կնգանն ա մտիկ անըմ, քմծիծաղ տալի, հետո ասըմ. «Բա կնգան լսողը սեհե կլի, էլի»: Էս էլ մեր շշկլված ղոնախնին,- ասաց Աղունիկ տատը և վերջացրեց իր պատմությունը:

Արտախլեզ

Լուսանկարը՝ Մարինե Նիկողոսյանի

Լուսանկարը՝ Մարինե Նիկողոսյանի

Նախորդ հոդվածներիցս մեկում անդրադարձել էի գյուղական ծանր աշխատանքներին, մասնավորապես՝ խոտհունձին։

Առաջներում այդ աշխատանքներն ավարտելուց հետո գյուղացիները մեծ խնջույքներ էին կազմակերպում և տոնում դրանց ավարտն ու երկար սպասված հանգիստը։ Այդ խնջույքներին մեր մեծերը տվել են «արտախլեզ» անվանումը։

Լուսանկարը՝ Մարինե Նիկողոսյանի

Լուսանկարը՝ Մարինե Նիկողոսյանի

Արտախլեզի մասին պատմում է մեր գյուղի տատիկներից մեկը.

«Առաջներում խոտքաղի ավարտից հետո գյուղացիներով հավաքվեինք գը մե աղբըրիմ մոտ, մեր մեջի ջոջը ոտի կկանգնիր ու կըսեր.

-Գյուղացինե՛ր ջան, եկուց արտախլեզ է, լա՜վ ականջ էրեք։

Էդ վախտ գյուղացիները հերթով ոտի կկանգնեին ու կըսեին, թե ով ինչ կրա բերե իրա հետ։ Եքսի օրը ուտելիքները շալակներիս կէրտայինք դաշտ, մեր որոշած տեղը կնստեինք ու արտախլեզ կենեինք՝ կուտեինք, կխմեինք, կշնորհավորեինք մեկս մեկիս ու Աստծուն էլ շնորհակալություն կհայտնեինք, օր վերջապես պրծանք էդ գործերից։ Արտախլեզ բառն էլ կնշանակե, օր արտերից եզներով բերքը խլեցինք, բերեցինք, հասցրեցինք մեր տները»։

Լուսանկարը՝ Մարինե Նիկողոսյանի

Լուսանկարը՝ Մարինե Նիկողոսյանի

Այժմ սակայն գյուղերում ոչ բոլորն են խնջույքներ կազմակերպում և տոնում, այդպես կոչված, արտախլեզը։

Մեր գյուղում բացի արտախլեզից մեկ ուրիշ հետաքրքիր միջոցառում էլ կա։ Երբ գյուղում կարտոֆիլի քանդման սեզոնը բացվում է, գրեթե բոլորի տնամերձներից ծուխ է բարձրանում։ Մարդիկ փուռ են վառել: Աթարի խորանարդիկներից փոքրիկ բուրգեր են պատրաստում և վառում այն, հետո միջին չափի կարտոֆիլներ են լցնում այդ բուրգի մեջ, իսկ վերջում բացում են կիսաքանդ բուրգը և հանում արդեն եփված և կրակից սևացած կարտոֆիլները, որոնք էլ համտեսում են հենց արտի մեջ։

Համեցե՛ք և համտեսեք ինքներդ։

Լուսանկարը՝ Մարինե Նիկողոսյանի

Լուսանկարը՝ Մարինե Նիկողոսյանի

Anush abrahamyan

Արջին վնաս տվողը հանգիստ չի քնի

Էնտեղ, որտեղ ավարտվում է քեռի Անդրիասի գայլի մասին պատմությունը, Գեղարքունիքի բարձր սարերում սկսվում է մարտունեցի Պլատոնի, երիտասարդ որսորդ Հերբերդի ու մի քանի այլ տղաների պատմությունը: Երբ վերջացրած ենք լինում մեր օրվա անելիքը, թաղի ջահելներով հավաքվում, նստում ենք թաղի մեծերի մոտ: Նրանք միանգամից հասկանում են բանն ինչումն է, ու սկսում են պատմել: Մի օր էդպես էլի հավաքվել էինք մեր հին գոմի պատի տակ, երբ մեծերից Մարգարիտ տատը սկսեց.

-Էս պատմությունը ես լսեր իմ իմ հորից: Էն վախտ մենք էլ ձեր նման կհավաքվենք ու լավ պատմություններ կլսենք: Մի անգամ հերս ու իր ընգերները էս սարերում գածաձ ան խոտքաղ: Հուլիս ամիսն ա: Սարի բարձր դոշերուն խոտ ա քաղած, մեգ էլ տեսած, որ էն ներքևներն արջ կա: Ինչ էնին, ինչ չենին, որոշաձ մեծ քարեր գլորին սարից ցած: Հա գլորաձ ան, հա գլորաձ ան, ու էս խեղճ կենդանի փախեր ա: Սրանք էլ ուրխծաձ՝ բա արջին վախեծուծ ենք՝ փախե: Վերջը, իրիգուն հոկնուգ էգած վրան, որ հանգստանան, սրանց մեջ մի խելոք մարդ ա էղե ու սե՝ տղեք, արջին վնաս տվողը հանգիստ չկռնա քնի, էն էլ էս սարերի մեջ: Արեք՝ իջնինք սարից, ոնց էլ էղնի, տուն կպատահի, կմնանք, առավոտ հանգիստ գիկանք մեր գործին: Գելնին ու էս մթով սարից կիջնին:

Բոլորը մտովի հայտնվեցին սարի ճամփին:

-Վերջը էսրանք կերտան, կքնին, կհանգստանան: Լուսը լա չբացվուգ՝ կերտան, կերտան ու ինչ տենան, վրանը լրիվ ջղուգ, գերնդիները ջարդուգ, իսկ ուդելինք էլ չկար: Բա, էրեխեք, էդրա համար կենդանուն վնաս չպետք ա տաս:

-Խա՛նմ տատի, հիմա դու պատմի էն մարդու պատմությունը, որ արջին սպանել ա:

-Հա, հա,- լսվեց բոլոր կողմերից: Չնայած՝ արդեն մի քանի անգամ լսել էինք, բայց, միևնույնն է, հետաքրքիր էր:

-Տարիներ առաջ Մարտունիում մի որսորդ կար, անունը՝ Պլատոն: Էս Պլատոնը շատ քաջ մարդ էր, հա, էս աշխարհում ոչ մի բանից վախ չուներ: Մի օր բարձրացել ա սար՝ որս էնելու, էնպես է ստացվե, որ մդե արջի բնան մեջ ու էլ չկռծե դուրս գա: Հենց էդ պահին արջը էգեր ա ու էս մարդ էլ չկռցե կրագա: Վերջը էս մարդը մի կերբ բնից դուրս ա գիկա, բայց կողերը լրիվ ջարդուգ, արունոտ, մի խոսքով՝ հազիվ շունչ առնելով:

-Բա հետո՞,- էլ չհամբերեցինք:

-Գիկա գեղ, կանցնի մի քանի ամիս, էս մարդը արդեն լավծուգ, էլի կերտա սար, կերտա նույն բնի մոտ, էս անգամ արջը բնի մեջն ա կեղնի, կսպանա, նոր խիղճը կհանգստնա: Հանգիստ խղջով գիկա տուն:

-Էդ մարդու վերջ լավ ա էղել, բա էն ջահել տղեն, որ մեռավ:

-Էդ ի՞նչ պատմություն է, Ծաղիկ տատ: Հլա պատմի,- բոլորս հայացքներս ուղղեցինք Ծաղիկ տատի կողմն, ու նա սկսեց:

-Էս դեմի սարին մի մատուռ կար, որ փոքր ենք, Վարդևրին կերտենք էդ տեղ երգենք, պարենք, կուրխնենք: Ճամփեն երգար էր, ու երբ կնստենք հանգստանալու, իմ պապը կսկսեր պատմություններ էնել: Իմ հիշողության մեջ մեգն ա լավ մնածեր:

Մի ջահել տղա կեղնի մեր գյուղից, անունը՝ Հերբերդ: Էս էլ միշտ սարերում որս էնելու կերտեր: Մի տարի էլի սովորականի պես կերտա որս էնելու ու էլ չի կա: Գյուղացիկ կհավաքվին իրար գլուխ ու կերտան ման գալու: Մի քանի օր ոնց ման գիկան՝ չկա ու չկա: Դու մի սա էս տղեն մտել ա մի քարնձավ ու էդ դուռը քարերով փագե, երևի ուզեծե գիշերն մնա, թե ինչ՝ էդ չգիտնամ: Կմդնի ու կմնա էտեղ, էլ չկռնա դուրս գա:

-Տատ, բա ի՞նչ գիտեք, որ ինքը չի կարողացել դուրս գալ:

-Այ բալամ, լսի միչև վերջ: Տարիներ կանցնին ու մի օր հովիվները կմդնին էդ քարանձավ: Կտենան՝ մենակ ոսկորներն են ու մի քիչ էն յան՝ հրացանը: Այ հրացանից էլ իմացաձ, որ Հերբերդն ա:

Լռություն տիրեց: Բոլորիս դեմքից սահում էր ափսոսանքը: Հանկարծ տատս, նայելով 6-ամյա Ավետին, հարցրեց.

-Հըն, Ավետ ջան, հո չվախեցա՞ր:

Էս երեխան էլ առանց բան ասելու փաթաթվեց տատին, ու բոլորս կրկին ժպտացինք:

Մեզ շրջապատող անսահման դաշտերից մթան հետ ուժեղանում էր շների հաչոցը: Ինձ թվում էր, թե այդ հաչոցի մեջ լսում էի օգնություն կանչող մեկի ձայնը:

-Էրեխեք, էն ո՞վ ա գոռում, կարո՞ղ ա շներն են հարձակվել էդտեղ բոստան ջրողի վրա:

Բոլորս մի պահ լարեցինք լսողությունը:

-Հա էլի, վազեք ջահելներ, սոված շուն ին, կուդին խեղջ մարդու:

Մի քանի վայրկյան հետո գոմի հին պատի տակ էլ մարդ չկար:

Astghik Ghazaryan

Առած-ասացվածքներ

Այսօր ներկայացնում եմ տատիկիցս գրի առած առած-ասացվածքները հենց իր մեկնաբանություններով:

Րեխեն ազիզ ա, թարբիաթը րեխիցը ազիզ ա:

Րեխեն ծնողի ջիգյարն ա, բայց ընտանիքի պատիվը, դաստիարակությունը, նիստուկացը ավելի թանկ են:

***

Աբրուշումա տիկինը պրթատիկնի ղաքին ղրավաշ ա:

Մարդ կա, վեր լավ ծնողի ժառանգ ա, անող-տնող, բայց Աստված նրան տվել չի, վեր լավ ապրի, ու մի փնթիի ղաքին նոքարություն ա անըմ իրա ընտանիքի գոյությունը պահիլու հըմար:

***

Իշին պոզեր չի տյուս էկավ, ասեց՝ տյառ կոդուխ եմ:

Ամեն մինը պետք ա իրա տարիքին սազական խոսք ու արարք ունենա:

***

Շունը շանիցն ա, կաշին կղանիցն ա:

Եթե մարդը վատն ա, իրանից ծնվածը իրա նման վատը դի լիլ:

***

Թուքը` թքողին, մուրը` մրողին, ո՞վ կթքի իրա ծնողին:

Մի ջահել հարսն ա լըմ: Էդ հարսը վատն ա լըմ. փռնըմ են, մրըմ, կապըմ, ճըմփի կես տեղը նստցնըմ, կեղին էլ ասըմ, վեր քյացող-էկողը վրին թքի: Իրա տղա րեխեն դետնն անց կենալիս ա լըմ: Ասըմ են` վիրին թքի: Տղեն կաղնըմ ա ու ասըմ.

- Թուքը` թքողին, մուրը` մրողին, ո՞վ կթքի իրա ծնողին:

***

Սևին սապունն ինչ կանի, խևին` խրատը:

***

Օրեն զարդանք ա, տարեն մխկիթ:

Տեսքը լավն ա, սիրուն ա, բայց պիտանի չի, անորակ ա:

***

Աստվածը խառատ չի, իրար քցող ա:

***

Ճումբն ըլել ա սարի կլյուխ, լյաց ա լըմ:

***

-Տնա’զ, տնա’զ, ո՞ւր ես քյըմ:

 -Տնազ անիլ…

Ինքը մի պյան չի, դիմացինին էլ հլա տնազ ա անըմ:

***

Քարի պյուճուրը չի մեծանըմ, իսանի պյուճուրը մեծանըմ ա:

***

Ինքը մարդանման չի, խոսքը մարդասպան ա:

***

Պերանի տյուս էկածը իրանից մեծ ա:

***

Հաթամը խաբվըմ ա, պտուղը ուտըմ ա:

***

Ծյուածի հավը կչկչան ա:

Ղոչաղ օքմին լյաչառ ա ըլըմ:

***

Չուտողի մալը ուտողին հալալ ա:

***

Կակող խաչին տևերը տրոր են տալիս:

Համեստ, խելոք մարդուն հաշվի չեն առնըմ:

***

Անճարն ա կերել թանն ու պյանջարը:

Եթե մարդ հնար չունի, հարմարվիլ դի, էլի:

***

Թյուլեն դյամակըմ են խրատըմ:

Րեխին օրորոցից պետք ա դաստիարակեն:

 

Ասացող` Սիրանուշ Ղազարյան (Ամայ)
Գրի առնող` Աստղիկ Ղազարյան
Տավուշի մարզ, գ. Գետահովիտ