Մեր գյուղերի բառն ու բանը խորագրի արխիվներ

Sose Zaqaryan

Թե ինչպես ամուսնացավ Լաուր տատիկը

Իմ ամուսնանալը շատ պատահական էր. ո՛չ խոսալ, ո՛չ տեսնալ, ո՛չ գիդալ: Ինքը բանակից եկալ ա, քացալ Աշխաբադ սվերալ։ Դե, 25 տրեկանըմը եկալ էր, ես ալ 18 տրեկան։ Տասը նոր ավարտած Վանուշին քիվորը՝ Այսին նհետ, էս դուզերըմ հունձ ենք անըմ, տեավ ուրուգունը ճնապան նիհեր՝ մեր են բաղին կլխավը սենց քշանըմ ենք, բա ստհենց-ստհենց․ հոպարիս տղան եկալ, քեզ պիտի օզենք ասեմ․

-Աչի՛, հո՞ւմ պիտի օզես։

Վերջը հինչ-հունց, պան, դե, հսամ տոն սովորական ա, տու մի ասի թա՝ Ասյան քցըմա տա բեյնը, էդ ալ քինըմ ա Մեսրոպ ամուն ասըմ, վեր Ասյան տհենց մի աղջկա անըմա տվալ, Մեսրոպ ամին ալ ասըմ ա․

-Էս սըհաթին դասավորեմ, վեր քինաս տու տան տեսնաս։

Ես ալ տասըս նոր ավարտալ եմ, ատեստատս ստացալ, բայց ամառըն ըշխադըմ եմ։ Վեր թոշակի եմ քացալ, 12 տարեկանից ստաժ ունեմ։

Մի քշերավ, շատ շուտ ա, դե հունձի վախտ ա, ամռնան օր, եր կցա, հայաթնին սրբեցի, մազերս կապեցի, վեր հաց օտեմ, մի կուտուր ալ, հաց յոռնեմ, քինամ, մին ալ տեսնամ՝ մինը դիրվազան թակըմ ա։ Էդ տարին ալ մեզ մի էդ պոլին շորին գույնի մի էշ ունենք անըմն ալ՝ Մուխի։ Կամ են էս ու էն տանըմ՝ փեդի։ Դիրվազան թակըմ ա, լուս տառած Կոլյան ասըմ ա․ «Այ քուր, քշացի տես՝ հով ա դիրվազան թակըմ»։ Քըշանամ, տուռը պացալ եմ, տեսնամ՝ մի անծանոթ տղայ ա։ Տուռը հենց թողա պաց, ես դեհա -դեհա աստիճանավը պիրցրանամ, ասեմ՝ Կոլյա, մի անծանոթ տղայ ա, ասեմ՝ տուռը պաց եմ ըրալ, բայց հենա կամ ա։ Դե Յուրիկը եկավ, թա. «Բարև- բարև»։ Կոլյան ասավ. «Խեր իլի», թա բա՝ խեր ա։

-Մեսրոպ ամին կյում ա ծասկըմ, մի քանի էշ ա ճարալ, ծեր էշնել ա օզըմ, վեր քինանք քոլան փեդ պիրենք։

Վերջը, յոռնի տանի, տեղ տեսնա։ Դե, անց կենա մի քանի օր, առանց խոսալի, առանց մի ոչ մի պանի, հինչի-հունցի, դաշտան կամ, քընըմ ինք Սըտըղպիրան ճյուր պիրըմ։ Եկամ, տեսամ՝ 3-4 հոգի մեր տանը մարդ կա: Դե, տեսնըմ եմ, վեր դե Մեսոպին ճընաչըմ եմ․ տաս ա տվալ։ Լհա վեր մտնըմ եմ, Կոլյան ասըմ ա․

-Լավուր, ճյուրը պիրար, մի սառը ճյուր պիր՝ խմենք։

Տարա խմեցին, պրծան, տարա տիրեցի կռուշկան ընդեղ, հեդո ալ, թա. «Եկ ստեղ նստի, քեզ տալիս ենք ես անծանոթ տղին»։

Մի զվեզդա ժամացույցին պիրալ՝ սիվտակ, մի ճուխտ կպռոն, մի դուխի, մին կոսինկայ ա: Տու մի ասի, թա էս Յուրիկը ասա. «Մի նոռմալ նվեր չկա, դուխավ-պանավ, հինչ կիլի», էս Պայծառն ալ ասալ ա․

-Յուրիկ, մի կոսինկա ունեմ, պիրեմ տամ՝ տար, բայց վեր փսակվի կյա, ունք եմ ունելու։

Դե նշանը երկլավ։

-Տենց շուտ համաձայնվեցի՞ր,- ընդհատեցի ես

-Դե Կոլյան ասալ էր՝ էլ հո՞վ էր երկուտաըմ։

Անցկցավ մի ութ օր, տեսնամ էն Մոսկվայի տալս դիրվազան լացիլիլավ թակըմ ա։ Քշանամ, քինամ․

-Ի՞նչ ա իլալ, Հազո, հի՞նչ ա պտահալ, վեր լաց ես իլըմ։ Նանան հիվանդ ա՞։

Ու պատըմըմ ա, վեր Պայծառը, կոսինկան վեր տվալ ա, օզըմ ա։

-Աչի, տա մհար ես լաց իլը՞մ:

-Դե նանան ասալ ա, փիս պան ա, էլի։

Ասցի՝ եկ: Կռնան փռնամ, տարամ: Հացատանն ինք հլա ապրըմ, մեր էն տները շինալ ինք։ Դե, մի չամադան ունիմ արդեն: Չամադանը ձիքամ, էդ հանամ, կոսինկան մի ճուխտ ալ կապրոն տիրամ ուրան մհար, մի դուխի ալ նհետը։ Վերջը էդ խոխին դուխ տամ, էդ այնոյինը շինեմ, տինեմ նըհետը: Վերջը էդ խոխին հղու տինեմ՝ տանի, տա Պայծառին։

Դե, հրսնքավս լուս տառած Վարդի դադաս նհետս եկավ, տանըմ են, վեր քթեթ ձևեն։ Քընացինք, տեսանք էն դիրվիզի տակի 4։4 տոննա՝ Բրթելանց ակուշկի տակին։ Տասըմին շունչ են, ես ալ պիտի քինամ՝ 12։ Մի մեծ փեդի սեղան ա, երկու փեդի կառավադա, վերջը, պան չկա։ Յեդավ էլ, վեր աչքս ընգեց ոչ վեր ճիճիքավա ծածկած տեղաշորը, էդ ալ վեր տենց տեսնամ, փախնեմ է մին բաշ։ Փախնեմ քինամ Չապո ամունց տռանը, էդ հորքուրս հունց կլոխ ընգի, յենաս կա մինչև ընտեղ, նորից ետ տա, տանի։ Տանի, ու թհենց կյանքս խորտակվի․․․

Երկու աղջիկ ա ծնվալ, ամբողջ կյանքս խավար եմ ըրալ, էդ երկու ըղջկորցս մհար։ Վեր փեսեքս խոսալի տեղ չունենան։

Ասում է Լաուր տատը, և աչքերից փոքրիկ արցունքի կաթիլներ են հոսում։ Մեկ տարի չկա, ինչ լույս է դառել Յուրիկ պապը։ Լաուր տատը Յուրիկին թաղեց պատվով, իրեն հարիր ճոխությամբ և կատակներով։ Դեռ Յուրիկ պապը իր վերջին շնչում, էլի իրենց ազգին բնորոշ հումորներ էր անում։ Հիշում եմ, մի քանի անգամ Յուրիկ պապը ասել է.

-Վեր իմ կընիկս Լաուրը չիլեր, մեկ ես վաղուց մեռած ի։ Չի թողել, վեր մի կիլո պան յեր ունեմ:

Anush abrahamyan

Օձը հիշողության միջով

-Եթե կյանքս բաժանեի փուլերի, ապա դրանցից յուրաքանչյուրը որևէ կեդանու անուն կունենար: Ապրածս երեսունութ տարիների հիշողությունների միջով, սակայն, մերթընդմերթ սողում է օձը,- հերթական մի գյուղական երեկո, երբ հավաքվել էինք վառարանի կողքին, իր պատմությունն սկսեց Մարգարիտ մորաքույրը,- Մինչ այժմ, երբ արդեն մոռացել եմ խոտհարքի ճամփան ու քամուց քանդվող վրանի ճռռոցը, այնուամենայնիվ, դեռ չեմ մոռացել ինձ պատահած օձերի տեսակներն ու ձևը: Օձի ու մարդու բախումը վայրի բնության մեջ դրական ելք չի խոստանում:

Խմում է սեղանին դրված ջուրը, հայացքը թաքուն սահեցնում սեղանի շուրջ նստածների վրայով: Զգում եմ նրա` ինչ-որ բան դեռևս թաքցնող հայացքն ու ժպտում:

-Առաջին անգամ հորս հետ խոտհարք գնացի, երբ վեցերորդ դասարանում էի: Միշտ էլ այն վախը կար, թե անձրև կգա, ու դեպի սար տանող ոլորապտույտ ճանապարհը կփակվի, ուստի մայրս մեզ հետ մեկ ամսվա ուտելիք դրեց, չնայած մեկ շաբաթով էինք գնում: Երբ արդեն գյուղից շատ հեռու էինք ու անփորձանք անցել էինք օձանոցը, ես ու հայրս անմիջապես անցանք վրանը պատրաստելու գործին: Սարի քամին պակաս վտանգավոր չէ, դրա համար վրանը փորձում էինք հնարավորինս ամուր պատրաստել: «Պապ, իսկ վրանի շուրջ պարան չե՞նք փաթաթելու, ասում են` օձերը պարանից վախենում են»: «Չէ՛, մենք էլ օձերից չենք վախենում»:

Էսպես ինչքան էլ ասի, հորս չկարողացա համոզել, ու դրա հետ ես էլ մի քիչ սիրտ հավաքեցի. հերս չի վախենում, նշանակում է ոչ մի վտանգավոր բան չկա:

Էսպես սկսվեց մեր մեկ շաբաթվա խոտհարքը:

Առավոտը հայրս շուտ արթնացրեց, որ հետը տանի մոտակա աղբյուր` ճանապարհը իմանամ, մյուս անգամները ես ջուր բերելու գնամ: Ոչ մի անսովոր դեպք չպատահեց, իհարկե, ես չգիտեի, որ այդ ջրի գնալը առաջին ու վերջին անգամն է լինելու: Աղբյուրից վերադարձանք թե չէ, դաշտի բոլոր մարդիկ հավաքվեցին, բա պետք է գյուղ իջնենք, ընտրություն կա:

Հերս էլ ստիպված ինձ թողեց մենակ, հավաստիացրեց` մեկ ժամ չի տևի, կարգադրեց վրանից դուրս չգալ ու ինքը գնաց: Դեռ երկար նայում էի հորս հետևից: Քանի դեռ նրանք օձանոցը չէին անցել, ես դեռ համարձակ էի, այ, դրանից հետո իմ երեխայական ու տեղին տագնապներն սկսվեցին:

Վրանում մեկ ժամ սպասելուց հետո դուրս եկա, որ տեսնեմ` հայրս չի՞ երևում: Իմ դուրս գալու հետ մի կանաչ օձ, ինձնից մոտ մեկ մետր հեռավորության վրա, առվի միջից գլուխը բարձրացրեց: Մինչև հիմա մտքիցս չի ջնջվում նրա` գրեթե գլխին սվաղված դեմքն ու հաստությունը: Հենց էդ պահին էլ նկատեցի, որ հեռվում` գրեթե գյուղի գլխավերևում, սև ամպերը կայծակում են ու անձրև թափում: Արդեն պարզ էր, եթե անձրև ա, ոչ մեկն էլ չի կարող գալ: Մտա վրան ու վախից կուչ եկա մեջտեղում: Հայացքս անընդհատ շրջում էի այս ու այն կողմ` ասես սպասելով օձին: Քանի գնում էր, ավելի էր մթնում, դրա հետ քամին սկսում էր վրանը տեղից պոկել: Չգիտեմ` ինչ անեմ: Կարծես համոզված եմ, որ գյուղից շատ հեռու՝ բարձր ու վտանգավոր սարերում, լրիվ մենակ եմ: Վախն էդպիսին է, կարևոր չէ` մեծ, թե փոքր: Մտքիդ ամենասարսափելի անկյուններից քո երևակայությանը համապատասխան մի բան կբերի:

Վերջապես գլխի ընկա՝ հնարավոր չէ, որ բոլորը պարտաճանաչ կերպով գնային ընտրության` իրենց գործը թողած, պետք ա ուղղակի վրանից դուրս գամ և ուշադիր նայեմ մեզնից հեռու մյուս վրաններին (դրանք օձանոցի մյուս կողմում էին): Հազիվ հաղթահարելով վախս` զգույշ դուրս եկա վրանից ու համոզվելով, որ առվի միջի օձը հեռացել է, սկսեցի սրել տեսողությունս: Ես երևի էդ պահին աշխարհի ամենաուրախ վեցերորդ դասարանցին էի (չհաշված Սուրենին, որը օձին սատկացնելու անհաջող փորձից հետո ողջ էր մնացել), քանի որ մեկին նկատեցի: Իհարկե, հետո կպարզվի, որ քեռի Սևակն է եղել: Առանց մտածելու նետվեցի առաջ, ոտքերիս մեջ եղած ողջ ուժով իջնում էի ձորը, որ հասնեմ մյուս վրաններին, չնայած` օձանոցը դեռ առջևում էր: Այ, հիմա ժամանակը եկավ ասելու՝ վերջապես ի՞նչ է այդ օձանոցը: Այն մի ոլորապտույտ նեղ գետի էր նման, որն անցնում էր ձորի միջով: Այդ մասում հողը թաց էր, դրա համար խոտերը շատ բարձր էին աճում: Օձանոց էր կոչվում, քանի որ այդտեղ ամենաշատն էին ամեն տեսակի թունավոր, վտանգավոր օձերը:

Հասա օձանոցի մոտ ու կանգ առա: Երբեք չեմ անցնի ինձնից բարձր խոտերի միջով, այն էլ նման վտանգի դեպքում: Հետ նայեցի. վրանը մնացել էր հեռվում, ու հետզհետե մթնող օրը կարծես ավելի չարագուշակ էր դառնում: Հաստատ հետ էլ չէի դառնա: Սկսեցի վազել օձանոցի երկայնքով այնքան, որ մի առվի չափ տարածություն մնաց, բացի այդ` խոտերի կարճ լինելու շնորհիվ հնարավոր կլիներ ցատկել:

Առանց վարանելու ցատկեցի. նույնիսկ չէի նկատել, որ ոտքս դնում էի ուղիղ իր հանգիստը վայելող գյուրզայի գլխին:

-Ո՞ւ:

-Ու իմ վախից հենց օդում ոտքիս ուղղությունը փոխեցի: Իհարկե, բացի խոտերի միջով գլորվելուց ոչ մի վատ բան չպատահեց: Վերջապես հասա վրանների մոտ ու գլխիս եկածը պատմեցի քեռի Սևակին: Բնականաբար չասացի՝ ինչքան եմ վախեցել, դա ինքնըստինքյան հասկանալի էր: Շատ չանցած` հայրս մյուս բոլոր մարդկանց հետ, հակառակ վատ եղանակին ու սպասվող վտանգներին, եկավ: Սա առաջին օրն էր, բայց ոչ վերջին վախն ու արկածը, ի վերջո մենք դեռ վեց օր էլ այնտեղ էինք մնալու` շրջապատված ամեն տեսակի օձերով ու վտանգներով…

Արզականի ավանդույթները

Լուսանկարը՝ Էլադա Պետրոսյանի

Լուսանկարը՝ Էլադա Պետրոսյանի

Այս տարի Հայ Առաքելական եկեղեցին Հիսուս Քրիստոսի «հրաշափառ» հարության տոնը նշում է այսօր` ապրիլի 1-ին: Թե ինչ և ինչպես են Զատիկը նշում եկեղեցում, ինչ խորհուրդ ունի՝ բոլորդ գիտեք, բայց թե ամեն տեղ ինչպես էին նշում մեր գյուղերում, հետաքրքիր կլիներ իմանալ: Տատիկս՝ Էլիդա Պետրոսյանը,  զրույցում  ասաց, որ գյուղերում պահպանվել է տոնի ուտեստային մասը, իսկ կազմակերպվող հասարակական, համայնքային միջոցառումները, խնջույքները, արարողությունները, խաղերը, պարերը, երգերը, միմյանց տներ շնորհավորական այցելությունները մոռացվել են:

Լուսանկարը՝ Էլադա Պետրոսյանի

Լուսանկարը՝ Էլադա Պետրոսյանի

Նաև կային Սուրբ Զատիկի հետ կապված մի քանի անվանդույթներ: Օրինակ, Ավագ հինգշաբթի օրը պետք է թթու դրած կաղամբի ջրով ապուր եփեն, և ընտանիքի բոլոր անդամները պետք է ուտեն այդ ապուրը, որպեսզի օձը վնաս չտա որևէ մեկին: Իսկ ուրբաթ օրը, Կորնջի ձու են եփում, և ընտանիքի անդամներից ամեն մեկը պետք է պարտադիր կերպով մեկ ձու ուտի, որպեսզի աղիքները չցավի և ընդհանրապես ստամոքսի հետ խնդիրներ չառաջանան: Մեկ այլ, առավել հետաքրքիր և պահպանողական ավանդույթ էլ կա մեր Արզական գյուղում: Մինչև Զատիկի շաբաթը նախորդող կիրակին գնում են ջահել հարսներին իրենց հարազատները տանում են դարձ, հետո Սուրբ Զատիկի կիրակի առավոտյան սկեսուրը՝ իր ջահել հարազատների՝ կանանց և աղջիկների հետ, միասին գալիս են աղջկա տուն, և սկեսուրն ասում է, իհարկե, տոնական տրամադրությամբ.

-Գաթա թխեմ, հալվա թխեմ, գա՛մ քեզ սիրով տանեմ, մեր տուն պահեմ:

Եվ այսպես, հավաքվում են և գնում եկեղեցի: Օրինակ՝ մեր գյուղում, գնում են Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի, մոմ վառում, աղոթք անում,  որից հետո գնում են փեսայի տուն և հարազատներով շարունակում մեծ ցնծությամբ նշել տոնը:

zaven abrahamyan

Քուչակի բարբառը

Քուչակում այժմ բարբառով խոսում է միայն բնակչության փոքր մասը, այն էլ՝ ոչ միշտ։ Հիմնականում խոսում են «սովորական» հայերենով։ Երկար ժամանակ է՝ անընդհատ ուշադրությամբ լսում եմ գյուղացիների խոսակցությունները՝ փորձելով մի քանի բառ գտնել Քուչակի բարբառից։ Ամենահաճախ օգտագործվողը «մկա»-ն է, որը նշանակում է՝ «հիմա»։ Հաճախ լսում եմ․ «Քեզ եմ սպասում, արի մկա գնանք» կամ, օրինակ․ «Էս վի՞ աֆտոն ա», ինչը կարելի է թարգմանել․ «Սա ո՞ւմ մեքենան է»։ Կենցաղային խոսակցություններում հաճախ լսում եմ «թոնդիր» կամ «թունդիր», ինչը նշանակում է՝ թոնիր։

-Մաման որդե՞ ա։

-Հացատունը թոնդիրի մոտ հաց ա թխում։

«Որտեղ» բառին ասում են նաև «հուրդե»։

Ինադու- դիտմամբ

Փեդ- փայտ

Թինգնել- հենվել, թիկնել

Քելալ- քայլել

Փայնել- աղտոտել

Վեկալել- վերցնել

Կդրել- կտրել

Նաև մեծ ազդեցություն ունի մեր լեզվի վրա ռուսերենը։ Ամեն «խոպանչի» վերադառնալով իր հետ բերում է նոր բառեր։ Բայց կան նաև հնուց պահպանված բառեր։

Ցան- աթար

Տիլ, տլոտ- ցեխ, ցեխոտ

Հախպուր- աղբյուր

Զիբիլ-աղբ

Օխչար կամ օչխար- ոչխար

Կդե- փոքր էգ ոչխար

Մոզի- էգ հորթ

Այսքանով ավարտեմ, որովհետև՝ մկա տեղ պտի էթամ, շադ վռազն եմ։

janna sargsyan lori

Լոռվա բարբառը

Վստահ եմ՝ յուրաքանչյուրիդ գոնե մեկ անգամ հետաքրքրել է Լոռվա բարբառը, փորձել եք խոսել, նույնիսկ կրկնօրինակել: Հիմա շատ տարածված է մեր բարբառը կրկնօրինակելը ու բարբառով կատակելը։ Բայց հաճախ այդ կրկնօրինակումների մեջ սխալ բառեր են օգտագործում, որոնք իրականում չենք օգտագործում մենք՝ լոռեցիներս։ Ձեզ եմ ներկայացնում առօրյա-խոսակցական բառեր՝ Լոռվա բարբառով:

Կացի- կանգնիր

Նարդիվան- աստիճան

Ղաստի- դիտմամբ

Քյալամ- կաղամբ

Մորմոնջ- մրջյուն

Քյոշա, պուճախ- անկյուն (երկու բառերն էլ «անկյուն»-ին են համարժեք)

Տխիլ- պնդուկ

Հանդ- դաշտ

Բիձիկ- հորեղբայր

Շըշացնել- գժվեցնել

Գիտեմ ոչ- չգիտեմ

Մտիկ անել- նայել

Լա դենը գնա- մի կողմ անցիր

Արի կուշտս- արի ինձ մոտ

Ըմանչիլ մի- մի ամաչիր

Բեզարեցի- հոգնեցի

Մի զադ էլ կա ոչ- ոչ մի բան էլ չկա

Թեզ արա- արագացրու:

anahit badalyan tonakan

Կապանի բարբառը

Ձեզ եմ ներկայացնում փոքրիկ, կապաներեն-գրական հայերեն բառարան, որում ներառել եմ առօրյայում ամենակիրառական արտահայտությունները։

Լըհանդի – հենց այնպես

Հունց ը՞ս – ո՞նց ես

Հինչ ըս անու՞մ – ի՞նչ ես անում

Հաց ը՞ս օտում – ճա՞շ ես ուտում

Օզում ըմ քինիմ տոն – ուզում եմ գնալ տուն

Տեռտակ-մեռտակ խոսե մա – դատարկ բաներ մի խոսիր

Տի պեներ մա ասե – նման բաներ մի ասա

Յոլայ ըք քինում – գոյատևում ենք

Ըռհաթի – ձագար

Եր կաց, քինի հաց պեր – վեր կաց, գնա հաց բեր

Բոլ-բոլ կեր, վըր քըշտանաս – բավականաչափ կեր, որ կշտանաս

Քինի փիչին քըշտեն նստե, թըքաց – գնա, վառարանի կողքին նստիր, տաքացիր

Եկ, տըսնամ՝ հի՞նչ ա տըռած – արի, տեսնեմ՝ ի՞նչ է պատահել

Սա եկա, կըտաս ուրան – սա վերցրու, կտաս նրան

Տու մին-մին լսե մըզ, մին-մին դյուզ պեներ ըք ասում – Դու մեկ-մեկ լսիր մեզ, մեկ-մեկ ճիշտ բաներ ենք ասում

Ակուշկան պեց ըրա, պատա տոնը օդափոխվե – Պատուհանը բաց արա, տունը մի քիչ օդափոխվի

Եվ, վերջապես, բոլորի ամենասիրելի արտահայտությունը՝

Տա լա տի լա, տա լա լա լա – դա այդպես էր, այդպես էլ կար:

anahit badalyan tonakan

Ուղղությունը՝ Կապան․ բարբառս

Բոլոր նրանց համար, ովքեր դեռ չգիտեն, ասեմ, որ ես Կապանից եմ։ Կյանքում կան բաներ, որոնցով ես իսկապես հպարտ եմ, և կապանցի լինելն էլ դրանցից մեկն է։ Ես սիրում եմ իմ քաղաքի հետ կապված ամեն մի փոքր բան՝ ավտոբուսի ամենահեռու կանգառից մինչև Գարեգին Նժդեհի հուշահամալիրի կանաչ նստարանները։ Իմ ապրած ամեն երջանիկ վայրկյանի համար ես պարտական եմ իմ քաղաքին, ես այստեղ ապրել եմ մանկությունս՝ կյանքիս ամենաանկեղծ, ամենագունազարդ ու, երևի, ամենաանմոռանալի ժամանակաշրջանը։ Այնքան բաներ կան, որ զարդարում են իմ քաղաքը։ Խոսքս միայն արտաքինի մասին չէ։ Քաղաքը զարդարողը մենք պիտի լինենք՝ կապանցիներս։ Ու, ինձ թվում է՝ մենք կարողանում ենք։

Կապանը զարդարող ամենագեղեցիկ «դեկորացիան» մեր բարբառն է։ Գիտե՞ք, ես չեմ կարող նկարագրել՝ ինչ հարազատություն, անմիջականություն ու մտերմություն եմ զգում ամեն անգամ, երբ Երևանից գալիս եմ Կապան, իջնում եմ մեքենայից, ու բակից լսվում են հարևանների «Երևանա՞նս կյամ», «Մհենգ հի՞նչ մրցույթի ըս լյա մասնակցում», «Խե՞յս տի ճլորած, շտաղա՞նս կյամ» և նմանօրինակ «կապաներեն» արտահայտությունները։ Ինձ համար նույնիսկ կարևոր չէ, թե ինչի մասին են խոսում նրանք, ինձ համար կարևորն այն ջերմությունն է, որը զգում եմ, երբ լսում եմ, որ շուրջս խոսում են Ղափանի բարբառով։ Էդպես ես էնքան համարձակ ու վստահ եմ ինձ զգում, մեր լեզվով ասած։ Ես հազվադեպ եմ բարբառով խոսում։ Դպրոցում բնականաբար խոսում ենք գրական հայերենով, տանը մերոնք նույնպես նախընտրում են գրական հայերենով խոսել, ամենալավ ընկերուհիս Գորիսից է, իր հետ Կապանի բարբառով չեմ խոսում, դե, մի քանի ուրիշ ընկերուհիների հետ, հա, մեկ-մեկ խոսում եմ բարբառով։ Հա՜, մեկ էլ պարապմունքի ժամանակ պահեր են գալիս, որ մեկ էլ երեխեքով մի պահ մոռանում ենք լոգարիթմն ու տարածաչափությունը ու սկսում ենք իրար հետ բարբառով խոսել, ու, եթե անկեղծ, ես ահագին նոր բառեր եմ սովորել մեր բանավեճ-խոսակցություններից։ Օրինակ՝ երբևէ կպատկերացնեի՞ք, որ «կատաղած» բառը մեր լեզվով հնչում է այսպես՝ «ղուդուրմիշ լյած», կամ մենք «իսկույն»-ի փոխարեն ասում ենք՝ «ըլբհալ»։ Հա, գիտեմ, որ փորձում եք գոնե փոքրիկ նմանություններ գտնել, բայց չի ստացվում։ Ու հենց սրանով էլ տարբերվում է բարբառս։ Տիրապետելով հայրենի հողիս բարբառին՝ ես համարում եմ, որ մի լեզու ավել գիտեմ։ Ինչքան էլ գրական հայերենով խոսեմ, ունեմ ակցենտ ասվածը։ Այն ակցենտը, որը միայն մենք ունենք։ Ու ամեն անգամ, երբ խոսում են երևանաբնակներին տրվող հնարավորությունների՝ համեմատաբար ավելի լայն շրջանակ ունենալու մասին, ես, մեկ է՝ գիտեմ, որ ես անբացատրելի ավելի մեծ հնարավորություն ունեմ․ ոչ մի երևանաբնակ չի կարող խոսել այն ակցենտով, որով ես եմ խոսում, դե էլ չեմ խոսում բարբառի մասին։ Դե չեմ ասում, թե սովորելն անհնար է, բայց ոչ մի երևանցի երբեք իրեն այդքան ջերմ ու անմիջական չի զգա՝ լսելով այն բարբառը, որն իմ ամենասիրելին է։ Ինչքան էլ սովորեն ու յուրացնեն, եկեք համաձայնենք, որ նրանցից և ոչ ոք թաքուն չի ժպտա, երբ Երևանի փողոցներով քայլելիս հանկարծ «բա որտե՞ղ ես»-ի փոխարեն լսի՝ «պա շտըղը՞ս» արտահայտությունը։

Ես գիտեմ, որ մեր բարբառում կան մի շարք բառեր, որոնք ունեն, օրինակ՝ պարսկական կամ թուրքական ծագում, բայց դրանք մեր բարբառին այնպես են ձուլվել, ասես բնավ էլ օտար լեզուներից չլինեն:

Ես գիտեմ, որ այն ժամանակ, երբ մի այլ երկրում ներկայացնելիս լինեմ իմ Հայաստանի պատմությունն ու մշակույթը, անպայման պատիվ եմ ունենալու խոսել իմ հայրենիքի ներսում իմ փոքրիկ ամենահայրենիքի՝ իմ Կապանի բարբառի մասին։ Բարբառ, որը մեր «ես»-ն է, մեր հետքը պատմության, անցյալի ու ապագայի մեջ․․․

Լուսանկարը` Զարա Ղազարյանի

Ռոկֆոր: Եղիպատրուշ

Լուսանկարը` Զարա Ղազարյանի

Լուսանկարը` Զարա Ղազարյանի

Աշխարհիս երեսին ամենից հասարակ, բայց ամենահամեղ պանիրները, դարի պատմություն ունեցող կճուճները ու Ռիմա տատը մի տեղ՝ մի գործողության մեջ: Եթե կարճ, ինչպես երգում է Ռիմա տատիկի փոքրիկ թոռը. «Տատիկս պանիր կհորե, տատիկս պանիր կհորե…»:

Տարբեր գյուղերում պանիր հորելու տարբեր ձևեր կան: Գյուղերում պանիրը հորում են որպես ձմռան պաշար՝ հաշվի առնելով անասունների ցամաքելը ձմռանը: Եղիպատրուշում պանիրը հորում են մինչև Վարդավառի տոնը, իսկ բացում միայն դեկտեմբեր ամսին: Յուրաքանչյուր ընտանիք ունի իր բաղադրատոմսը: Ռիմա տատը գյուղացուն բնորոշ համեստությամբ ասում է.

-Համը հո բաղադրիչների՞ց չէ, ինձնից է, ինձնից:

Լուսանկարը` Զարա Ղազարյանի

Լուսանկարը` Զարա Ղազարյանի

Բացելով Ռիմա տատի գաղտնիքները՝ ասեմ, որ նախքան պանիրը հորելը, այն նախ կուտակում են հատուկ աղաջրերում: Հորելուց մեկ շաբաթ առաջ պանիրը հանում են ջրից՝ թողնելով, որ քամվի, ապա կտրում են շերտերով: Հաջորդ փուլում նախապատրաստում են կճուճները:

Լուսանկարը` Զարա Ղազարյանի

Լուսանկարը` Զարա Ղազարյանի

Կճուճի առաջին շերտում լցնում են պանիր, ապա համեմունքներ՝ պղպեղ (կանաչ, դեղին, կարմիր), զանազան կանաչիներ, բայց առավել շատ՝ սխտորուկ կոչվող կանաչին: Հաջորդաբար նույն գործողությունը կրկնելով, վերջին շերտին ավելացնում են դաղձ, կապում կճուճի բերանը, ապա դնում մութ տեղում:

Լուսանկարը` Զարա Ղազարյանի

Լուսանկարը` Զարա Ղազարյանի

Ձմռանը գյուղում օգտագործում են հորած պանիրը, որը ոչ այլ ինչ է, քան շատ ծանոթ ռոկֆորը: Եթե սովորական պանիրը կարելի է գնել 1500-2000 դրամով, ապա այս պանիրը կրկնակի թանկ է: Եթե օրերից մի օր փորձելու կամ գնելու կլինեք այս պանրից, հիշեք, որ համի գաղտնիքը ոչ մի բաղադրիչի մեջ էլ չէ, այլ աշխատանքի՝ գյուղացու աշխատանքի:

marat sirunyan

Մեր գյուղի բառն ու բանը

Տարիներ առաջ, խոտհունձի ժամանակ, երկու երիտասարդ Լեռնավանի սարերում հանդիպում են համագյուղացի մի տարեց մարդու։ Հնձվոր ծերունին գլուխը դրած մի քարի քնով էր ընկած․
-Այ քեռի, էդ ընչի՞ ես էդ չոր քարին գլուխդ դրել, գոնե պենջագդ ծալե, դիր գլխուդ տագ։
- Է՜հ, տղե՜ք ջան,- տեղում թեքվելով պատասխանում է ծերունին,- էս գլխուն էս էլ է շադ ․․․

Հենց այսպես են ծնվել ժողովրդական իմաստաբանության անգին գոհարները։ Ոտքի վրա, աշխատանքի ու հանգստի ընթացքում, միանգամից։ Այդ մտքերն արտահայտողները շատ հաճախ հասարակ ռամիկ մարդիկ են, բայց չէ՞ որ հենց այդ ժողովրդից իմաստուն, ոչ ոք ու ոչինչ երբեք չի եղել ու չի լինի․․․
Ձեզ եմ ներկայացնում ժողովրդական բանահյուսության գոհարներ Լոռու մարզի Լեռնավան գյուղից:

1. Համեն ղուշ իրա երամի հեդ դի քելե:
2. Ամանն ինչքան խուփ մնա, էնկան միջինը համով գմնա:
3. Մերը «մե՜ր, ե՛կ»-ն է մաշե:
4. Որ տան կատուն նիհար, շունը՝ գեր. էդ տան աղջիկն առ ու բեր:
5. Ոչ ոռ ունի, ոչ փաչա, շունը վրեն չի հաչա:
6. Անոտի մարդու հետ շունն էլ ճամպա չի էրտա:
7. Մարդ կա իրիցին գսիրե, մարդ կա՝ իրիցկնգան:
8. Գոջին կեղդ ուդելը մորեն գսորվի:
9. Շունն իրա կեղդն ուդելը չի թարգե:
10. Փապախդ ծեձե, ծեձե, դիր գլուխդ:
11. Կեսուր՝ կեսը սուր:
12. Արևը չարոխին զոռեց, չարոխն էլ՝ ոտքին:
13. Տա լակուն, որ տա ձակուն, որ տվեց ձակուն, էն չի տա լակուն:
14. Մահանա բալեն՝ կշտանա նանեն:
15. Շեմ շլորիկ, խուփ գլորիկ:
16. Նմանվան խնամվան:
17. Էշին նստելը մե այիբմ է, հնգնելն՝ երգու:
18. Ղալավն (աթարի կույտ) որ շադ ուռավ, բլի գը:
19. Էշը իշու քովը կաբես, յա առեն կառնի, յա փառեն (կամ լավը կսովորի, կամ՝ վատը)։
20. Հերսը հելնի կդրե գլուխ, հերսը հիճնի՝ չկա գլուխ:
21. Եզն, որ գնգնի, դանգվորը գշադնա:
22. Աձան հավը կչկչան կեղնի:
23. Լավ մարդու ձեռները կռճամանն է լվացած:
24. Սուդ հիվանդ էղե, վանկի հավերը կուդեն:
25. Հուրդեղ մալեզ, էնդեղ խլեզ (Որտեղ հաց՝ էնտեղ կաց):
26. Օրը՝ մալեզ, օրը՝ խլեզ (Այսօրվա օրով ապրող):
27. Պար ես մդէ, շորորաս դի:
28. Հարի պալդոնդ հակնիս, ավտոբուսն էլ կերտա:
29. Սեր էնողին սեյրան կթվա (Կողքից նայողին հեշտ կթվա):
30. Մե «չէ»-ն հազար չարե կազադե:

Qnarik Khudoyan aragatsotn

Հաշտեցման երկու Ամանորները

Ամանորը սիրված և սպասված տոն է շատերիս համար։ Իմ ազգի համար Ամանորից առաջ կա ևս մի կարևոր տոն, որն իր կարևորությամբ չի զիջում ոչ մի Ամանորի։ Դա եզդի ազգի նախահոր տոնն է։ Եզդի ժողովուրդը պատկանում է աշխարհի հնագույն ազգերի թվին։ Եզդիներն ունեն իրենց ազգային սովորույթները, ավանդույթները և տոները, որոնք պահպանվել և պահպանվում են մինչև օրս մասամբ։ Այդ տոներից մեկը հենց եզդիների նախահոր տոնն է։ Դա փոփոխական տոն է և նշվում է դեկտեմբեր ամսվա մեջ։

Տոնի շատ հետաքրքիր ավանդույթներից է մարդկանց հաշտեցումը. նեղացած մարդիկ պետք է այցելեն միմյանց և հաշտվեն։ Սա շատ լավ առիթ է բոլորի միջև համերաշխություն հաստատելու համար, որպեսզի մարդիկ Նոր տարին դիմավորեն բաց սրտով։

Ըստ հինավուրց ավանդույթների՝ եզդիները, այդ թվում և մենք, Ամանորը պետք է նշենք ապրիլ ամսին։ Բայց քանի որ շրջապատված ենք հայերով, մենք նույնպես Ամանորը նշում ենք դեկտեմբերի 31-ին։ Բացի Ամանորից, մենք հայերի հետ միասին նշում ենք այլ տոներ, ինչպիսիք են՝ Սուրբ Զատիկը, Վարդավառը….

Եզդիները հայերի կողքին են նաև տխրության պահերին՝ սգո օրերին։ Դրանով իսկ ապացուցվում է, որ եզդիները հայերի դարավոր բարեկամներն են։

Չնայած այս ամենին, մենք տոնում ենք նաև մեր ազգային տոները՝ դրանով իսկ ապահովելով մեր վաղվա գոյությունը։ Իհարկե, կան տոներ, որոնք հնարավոր չէ նշել միշտ, այնպես, ինչպես հայկական տոներն են երբեմն մոռացվում։ Բայց կարևոր տոները մենք պարտադիր նշում ենք՝ պահպանելով մեր ազգային ինքնությունը։