Շատ էի սիրում, երբ նստում էի ու լսում, թե ինչպես են ընտանիքիս անդամները պատսպարվել պատերազմի տարիներին: Մենք Տավուշի մարզից ենք, Կողբ գյուղից:

Իրիկունները տատս իր կողքն էր հավաքում թոռներին և սկսում:

- Մութն էր, ուտելու մի բան էլ ա կար ոչ: Էս թաղումը մենակ մենք գեդնահարգ ունեինք: Կրակոցնին սկսվեցին: Մին էլ էն տեհա, որ հըրևաննին վազելով մեր դուռն են գալի: Գնացինք պադվալ: Էդ վախտ մեր հըրևանի մարդը հիվանդ էր, բայց դե նրան տանը թողելու չէր: Էտա էդ մարդին էլ բերինք: Մի քանի օր մնացին մեր պադվալըմը, բայց համա էտ անդերների ձենը կտրվեր ոչ: Ով ինչ ուտելու բան ուներ` բերել էր: Մին էլ գրադը էրկու տուն վերև վեր ընգավ: Պատուհանների շուշեքը չիմ ջարդվեցին, մնացել էինք շվարած:

Էսպես ամեն անգամ նման պատմություններ էի լսում տատիցս: Ու հենց էս տարիներն էին, երբ իմ հայրը կանգնած սահմանին, ծառայում էր հանուն հայրենիքի:

 Ես ապրում եմ «աշխարհից հեռու», բայց  այս աշխարհի մի մասը գյուղում՝ Շենիկում: Գյուղս մեկն է Արարատյան դաշտի այն գյուղերից, որտեղից ամեն առավոտ կարելի է տեսնել Արարատը: Գյուղիս մասին խոսելիս ակամայից ուզում եմ ասել.

-Սա իմ գյուղն է

Չափսերով այնպիսին,

Որ կարող եմ վերցնել հետս,

Երբ մի ինչ-որ տեղ գնամ:

Այո, գյուղս փոքր է: Բոլորը ճանաչում են իրար, և դա ինձ դուր է գալիս: Այս փոքրիկ գյուղի մի փոքրիկ անկյունում է գտնվում մեր թաղը: Մեր թաղի համբավը տարածված է ամբողջ գյուղով: Այնտեղ, ուր ավարտվում են դպրոցի դասերը, այնտեղ, ուր կյանքը դառնում է պայծառ ու լուսավոր, երբ ամեն ինչ դառնում է դրական, սկսվում են մեր թաղի իրիկունները: Հավաքվում ենք  ընկերներով ՝ տղա, աղջիկ, և սկսում ենք ասել ու խոսել, խնդալ ու  խաղալ մինչև որ մութն ընկնի: Ամառները ավելի  երկար ենք մնում դրսում: Մեր երգիծաբանները  իրենց կատակներով ապահովում են  մեր ծիծաղը, հաճախ նույն կատակը մեկից ավելի անգամ կրկնելով: Դե, էլ ի՞նչ հավաքներ առանց խաղերի:

Խաղում ենք, խաղում, այնքան, մինչև հարևանուհին բողոքում է մեր  ձայներից:

Այս ամենը ավելի հետաքրքիր է դառնում «ցոգոլի սեզոնին»: Մեր հավաքույթները համեմվում են ցոգոլի թթու ու հյութեղ համերով: Իսկ հարց չառաջացա՞վ, թե որտեղից այդ ցոգոլները. դե, իհարկե, մեր հարևանի այգուց:

Քանի որ խոսք գնաց հարևանի այգուց ու ցոգոլներից, պատմեմ մի դեպք:

Ամառ էր: Մեր թաղի իրիկուններից մեկն էր: Սովորականի պես նստած էինք, ու միտքներս ընկավ հարևանի այգու ցոգոլները: Անգիր գիտեինք  հարևանի գործի ժամերը: Բախտներս բերեց, ու նա տանը չէր: Սովորաբար ցոգոլի գնում էինք բոլորով: Ամեն մեկս մի աշխատանք էր կատարում՝ մեկը քաղում էր, մյուսը ծառի տակից բռնում, երրորդը՝ հսկում, որ մարդ չգա:

Արդեն այգում էինք: Դեռ մի քանի հատ էլ չէինք  քաղել, հանկարծ լուր բերին, թե տանտերը գալիս է: Ուր որ է` ուզում էինք  փախնել, բայց չհասցրինք: Տանտերը եկավ: Մի քանի  փոքր ծառեր կային  այգում: Մի 6 հոգով թաքնվեցինք դրանց հետևում: Դեռ թաքնված էինք, երբ սկսվեց ուժեղ անձրև: Մեկն ասում էր.

-Էկեք դուրս գանք: Ավելի լավ է` բռնվենք, քան թրջվենք:

-Չէ՛, չէ՛, որ բռնվենք, էլ ցոգոլի երես չենք տեսնի,- գոչում էր մեկը մի ուրիշ կողմից:

Այսպես երկար որոշում էինք դուրս գալ, թե ոչ, իսկ անձրևը գնալով ուժեղանում էր: Չնայած ընկերների հետ արժեր ժամերով մնալ անձրևի տակ ու թրջվել: Երևի մեր բախտից էր, որ անձրևը շուտ կտրվեց: Հարմար առիթ գտանք, որ ոչ ոք չտեսնի ու դուրս թռանք այգուց: Ոտքից գլուխ ջուր էինք եղել:

Բոլորը անձրևի ժամանակ մեզ էին փնտրել, իսկ մենք ասացինք, թե թաքնվել էինք մի ծառի տակ, որ չթրջվենք: Մեր հավաքած  ցոգոլների կեսն էր մնացել միայն: Դրանք էլ կերանք ու գնացինք տուն:

Այս դեպքից հետո էլ երբեք հարևանի այգի չմտանք ցոգոլ հավաքելու, անգամ երբ տանը չէր: Բոլորս  «կշտացել» էինք գլխներիս եկածից:

Չնայած դրան, մեր թաղում իրիկունները հիմա էլ անցնում են ուրախ ու  առաջվա նման, դե իհարկե, առանց ցոգոլի:

Եվ վերջում, եթե օրերից մի օր մեր հարևանը կարդա սա, թող ների մեզ, ու մեր  պատանեկան արարքները:

Շատ բան կա, որի մասին կցանկանայի գրել, բայց կսկսեմ քննարկել և գրել մի արդիական և կարևոր թեմայի մասին, որը անկասկած շատերիս է հուզում: Ես կխոսեմ մեր երկրում  և ընդհանրապես աշխարհում տիրող իրավիճակից: Մարդասպանություն, պատերազմ՝ թեմա, որը շատերին է գայթակղում նույնիսկ մեր օրերում: Վստահ եմ, որ շատերը կհակառակվեն ինձ, պնդելով, որ պատերազմը և մարդասպանությունը չեն կարող գայթակղել, այլ միայն ցավ և վիշտ կարող է պատճառել: Ես, իհարկե, նշեցի՝ շատերը, սակայն ոչ բոլորը: Եթե «մարդկանց» չգայթակղեր այդ թեման, նրանք չէին պատերազմի, չէին սպանի և կապրեին խաղաղ: Ամեն ինչ սկսվել է վաղ ժամանակներից՝ կռիվներ ուտելիքի, տարածքի, երկրի համար: Շատերը, եթե ոչ բոլորը, ցանկանում են լինել նվաճողներ: Որևէ երկրին, տարածքին, հասարակությանը տիրելու ցանկությունը չի կարող գայթակղել խաղաղություն գերադասող մարդուն: Փառքին ձգտում են ապագա բռնակալները, իսկ մարդիկ հետևում են նրանց՝ գայթակղվելով նվաճողի քաղաքականությամբ: Այ, թե որտեղից է ամեն ինչ սկսվում:

Մի քանի օր առաջ հեռուստացույցով մի արտահայտություն լսեցի, որը մտածելու տեղիք տվեց: Ասվում էր հետևյալը. «Եթե չլինեն հետևորդներ, չեն լինի նաև առաջնորդներ»: Եվ իսկապես, ես կարծում եմ, որ շատ պատերազմներ տեղի չէին ունենա, եթե չլինեին հետևորդներ: Օրինակ, եթե մարդկանց չգայթակղեր Հիտլերի հակահրեական դիրքը, և եթե նրան չհետևեին, ապա դժվար թե նա կկարողանար սկսել իր բռնակալ քաղաքականությունը, և միգուցե չէր սկսվի Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը, որը շատ մարդկանց կյանքեր խլեց:

Վերադառնանք մեր երկիր: Այս քառօրյա պատերազմը ծանր վերքեր թողեց բոլորիս սրտում: Մենք ունեցանք զոհեր, և պարգևատրվեցինք նոր հերոսներով: Հարկ է հիշել Վիլյամ Սարոյանի «Մարդկային կատակերգություն» գրքի հետևյալ տողերը. «Մարդ սկսում է ավելի շատ սիրել հայրենիքը, երբ այն վտանգի մեջ է։ Ուրիշ ժամանակ հայրենիքը շատ սովորական է թվում, ինչպես ընտանիքը»: Բոլորս զարմացած էինք, տեսնելով մի խումբ երիտասարդ տղաների և մեծահասակների համառությունը կամավոր դառնալու և առաջնագիծ գնալու ու թշնամու դեմ պայքարելու ցանկությամբ: Ես հիմա եմ հասկանում այս խոսքերի խորությունը:

Ես վստահ եմ՝ մեր ազգը դեռ կկարողանա պահպանել իր անկախությունը, կկարողանա հետ մղել թշնամուն և միգուցե նորանոր տարածքներ նվաճի, հետ վերադարձնի կորցրածը, իսկ եթե հանգչի, ապա միայն պայքարելով և միայն մարտի դաշտում՝ պատվով:

Բայց մյուս կողմից էլ, ես չեմ  ցանկանում, որ մարդկանց գայթակղի այդ ամենը, չեմ ցանկանում, որ շարունակվեն պատերազմները, մարդասպանությունը: Եթե միայն բոլորը, ԲՈԼՈՐԸ նկատեին մանկանց աչքերի փայլը, որ լույս աշխարհ են եկել, միգուցե հենց այդ փայլը կկարողանար լուսավորել մարդկանց մտքերը և պահվածքը, հետ պահելով նրանց իրենց «հաճույքներից»:

«-Էրեխեք՜, պապան էկավ, դե ներքև իջե՛ք…

-Պա՜պ, իսկ ինչի՞ են մեր Խոր Վիրապի սարերը կարիչնիվի, իսկ Մասիսը` կապույտ: Նայի՛, հենց թեկուզ էս մեկը, ոնց որ տատիի գրքի հսկաներից մեկը ուղղակի մի բուռ հող լցրած լինի գետնին, իսկ այ Մասիսը…Ըըը, ո՞նց ասեմ, պա՛, երկնքից էլ ա կապույտ ու երկնքից էլ սիրուն ա: Ինչի՞:

-Մասիսն էլ ա կարիչնիվի, աչոն ջան, ուղղակի շա՜տ հեռու ա, դրա համար կապույտ ա թվում, ու Մասիսն էլ ա մի մեծ բուռ հող, բայց մեզ երկինք ա թվում, որովհետև միշտ էլ կորսվածն ա երկինք, մնացածը ուղղակի մի բուռ հող են: Ու կապույտը երևի կարոտի գույնն ա, գիտե՞ս: Իսկ մենք սովոր չենք կարոտել էն, ինչը դեռ մերն ա…

Չեմ հիշում, թե պապան էլ ինչեր ասաց: էսքանն էլ երևի ավելի շուտ հորինում եմ, քան հիշում, իսկ ես էդ պահին մտածում էի, թե ուղղակի չգիտի հարցիս պատասխանը: «Ի՞նչ հեռու, է, ախր, պարզ էրևում ա, որ եթե մի քիչ էլ բոյովանամ, ձեռքերս կերկարեն, ու եթե թևերս դիմացս պահած առաջ ձգվեմ, հաստատ կգրկեմ Մասիսը: Իսկ պապան երևի շատ ա մառոժնի կերել, գրիպ ա կպել, տատին չի թողել դասի գնա, ու հենց էդ օրը դպրոցում իրանց բացատրել են, թե ինչի ա Մասիսը ամենակապույտ սարը աշխարհում: Ես, որ մեծանամ, մառոժնի քիչ կուտեմ»:

Հնարավոր ա, որ ես էսպիսի բաներ եմ մտածել, իսկ պապան գրկել ա ինձ ու մազերիս հետ խաղացել՝ բառերով չբացատրելու չափ նուրբ (պապան միակ մարդն ա, ով իրավունք ունի մազերիս կպնելու) ու ինձ կամ Մասիսին ա նայել իր կանաչ աչքերի ամբողջ կենսագրության ամենատխուր հայացքով:

-Պա՛պ, բա որ էս ճանապարհով քայլենք էրկուսով, ինչքա՞ն ժամանակում կհասնենք Մասիսի ամենագագաթը՝ ա՜յ, էն սպիտակ մասը:

-Քայլելով չենք հասնի:

Էդ պահին կոկորդումս հաստատ ինչ-որ բան ա կուտակվել, որն ուզեցել ա փղձկա, դուրս թռնի: «Եթե ոտքով չի լինի, ուրեմն պիտի ավտոյով գնանք, իսկ մեր «Մոսկվիչը» կարող ա, Մասիսին չհասած, փչանա»:

-Մեր «Մոսկվիչը» կդիմանա՞ մինչև էն սպիտակ տեղը:

Էստեղ պապան երևի ժպտացել ա.

-Նոր մեքենա կառնեմ` կգնանք, իսկ էդ սպիտակը ուղղակի ձյուն ա, ա՛յ դմբլդոխ:

Ես էլ եմ ժպտացել…»

-Աստըը՜ղ, ու՞ր մնացիր: Իջի՛, թույն ավտո ա:

Գրողների ասած՝ կտրվում է հուշերիս թելը, ես քմծիծաղ եմ տալիս ինքս ինձ վրա ու աստիճաններով ներքև վազում: Մասիսը գրկե՜լ, չէ մի…

Բակում սև BMW ա կանգնած: Հարևանի տղան ոգևորված ինչ-որ բան ա ստուգում, չնայած գրազ կգամ՝ մեքենաներից բան չի հասկանում:

-Հը՞, ո՞նցն ա, աչոնի՛կ:

-Շատ լավն ա, պապ ջան: Միշտ ռույլդ աջ:

Բոլորս ծիծաղում ենք, որովհետև ես էնքան հեռու եմ ծամծմված ու «քյարթու» բարեմաղթանքներից, ինչքան հարևանի տղա Արոն՝ մեքենաներից: Ասում եմ՝ շատ լավն ա, իսկ եթե իմ փոխարեն հարցնեին ինձ մի 10-12 տարի առաջ, կոկորդումս էլի ինչ-որ բան կհավաքվեր, որ կուզեր դուրս թռնել: Էս գետնին կպած, «արիստոկրատ» մեքենայով սկի մեր Խոր Վիրապի հող-բլուրները չենք բարձրանա, էլ ուր մնաց՝ Մասիս-երկինքը: Իսկ հիմա անտարբեր ասում եմ, թե շատ լավն ա, թույն ա:

-Մի քանի տարի էս ավտոն կքշեմ, պապ ջան, հետո մեծանամ, «ֆեռարի» եմ առնելու,-լոպազանում ա փոքր ախպերս:

-Անպայման, տղե՛ս, անպայման:

-Գեղա՜մ, իսկ քո «ֆեռարի»-ով Մասիս բարձրանալ կլինի՞:

-Էլի գժվեցի՞ր, Աստ:

Սարեր~ի հովի~ն մեռնե~մ,
Հովին մեռնե~մ, հովին մեռնե~մ,
Իմ յար~ի բոյին մեռնեմ,
Բոյին մեռնե~մ,բոյին մեռնե~մ…

Էս մասը դուք էլ երգեցի՞ք… Ամբողջ օրը լսում եմ Լենա Շամամյանի   «Սարերի հովին մեռնեմ»  կատարումը: Մի տեսակ` ուրիշ զգացում ա, թվում ա, թե  ամբողջ հայ ազգի ցավը էդ աղջկա ձայնի մեջ ա (որն, ի դեպ, շատ գեղեցիկ ա), լսում եմ ու չեմ կշտանում, անկուշտի պես replay եմ անում ու նորից…  Էդ, հասարակ կատարում  չի: Էդպիսի երգեր լսելով`  հոգիդ  մաքրվում ա, իրերին ուրիշ կերպ ես նայում, էլ չասեմ` հայրենասիրությունդ թռնում ա օդ:

Հա, հայրենասիրությունից  էի խոսում, հիշեցի մեր SOAD-ին: Մի քանի տարի առաջ` ապրիլին, ամբողջ հայությունը` մի մարդու պես, սպասում էր Սերժի, Ջոնի, Դարոնի, Շավոյի  Հայաստան գալուն , ու մի ա~յլ տիպի էր սպասում, թե` իրենք ի՞նչ են ներկայացնելու մեզ: Նախանձով, արդեն 10 անգամ նայել եմ ամբողջ համերգը, նախանձով, որովհետև ես այդտեղ չէի: Բայց, գրո′ղը տանի, է′ն, ինչ իրենք արեցին, է′ն էներգիան, որ տվեցին, երբե′ք չի մոռացվի:Էդ օրը հայերը ևս մի անգամ համախմբվեցին, մեր «դուխը» թռավ օդ: Մտածում եմ. ի~նչ հավես կլինի, երբ դադարենք իրար տակ փորել, իրար միս ուտել, միշտ միասնական լինենք: Մենակ էդ դեպքում կարող ենք ինչ-որ բան փոխել: Ամեն անգամ, արդյունքի ենք հասնում` միանալով իրար, ամեն անգամ էլ սիրուն ենք նայվում, ամեն անգամ էլ` աշխարհին իսկական հային ենք ցույց տալիս:

Մեր միակ փրկությունը  լինելու ա էն մարդկանց շնորհիվ, ովքեր պայքարում են, ու էն մարդկանց շնորհիվ, ովքեր սովորելու են պայքարել:

Հաճախ, երբ մայրիկս կամ հայրիկս ինձ տեսնում են համակարգչի առաջ, կամ բջջայինն է ձեռքիս, անմիջապես ասում են՝ մի նստիր համակագչի առաջ, աչքերդ վնասում ես: Միշտ ասում են` ավելի լավ է դրա փոխարեն գիրք կարդա: Իսկ երբ ասում եմ, որ համակարգչով եմ գիրք կարդում, ասում են` դա կարդալ չի: Չեմ հասկացել և չեմ էլ ուզում հասկանալ, թե ինչո՞ւ են նման կերպ մտածում:

Մի անգամ մայրիկիս հետ գնացել էինք այգի, զրուցում էինք, մեր դիմաց նստած էին երկու աղջիկներ: Նրանցից մեկի ձեռքին կար գիրք, իսկ մյուսի ձեռքին բջջային: Մայրիկս դա նկատեց և ինձ ասաց.

-Տես, ինչ լավ աղջիկ է, գիրք է կարդում, ոչ թե մյուսի նման` մտել ա հեռախոսի մեջ, դուրս չի գալիս:

-Մամ ջան, ախր դու հաստատ չգիտես, թե ով ա գրիք կարդում:

Ասացի ես մայրիկիս և գնացի աղջիկների մոտ: Ծանոթացա նրանց հետ, սկսեցինք զրուցել, և ես տեսա մի պարզ բան՝ իրականում բջջայինով աղջիկը online տարբերակով գիրք էր կարդում (Նար-Դոս «Քնքուշ լարեր»), իսկ այն աղջիկը, ում ձեռքին գիրք կար, իրականում գրքի հետևում թաքցրել էր բջջայինը:

Այս ամենը տուն վերադառնալիս պատմեցի մայրիկիս, և նա ինձ ասաց.

-Իրականում երևի ինտերնետը այդքան էլ վատ միջոց չէ:

Հուսամ, որ իմ մայրիկի նման շատերն էլ կփոխեն իրենց կարծիքը, և կհասկանան, որ ինտերնետը  վատ միջոց չէ, եթե այն ճիշտ ես օգտագործում:

Կարծեմ չորս տարեկան կլինեի, երբ մի օր այնպիսի գյուտ արեցի, որ չորսամյա փոքրիկիս համար Նյուտոնի գյուտերից ավելի թանկ էր: Դպրոց չէի գնում, մանկապարտեզ էլ չեմ գնացել, և ոչ ոք ժամը ութին ինձ չէր արթնացնում: Ես քնում էի սրտիս ուզածի չափ և մեծանում: Մի առավոտ արթնացա, երբ արևը առատորեն լուսավորել էր սենյակս: Քույրս ու եղբայրս արդեն դպրոց էին գնացել: Խոհանոցից ափսեների շըխկշըխկոց էր լսվում. հասկացա՝ մայրս նախաճաշ էր պատրաստում: Վայելում էի արթնանալուց հետո անկողնում մնալու հաճույքը: Այսօրվա պես հիշում եմ՝ մեծ բավականությամբ ձգվեցի, հորանջեցի և, ինչպես պատահեց, ձեռքս կրծքիս ընկավ… Ոնց էի լալիս, ցատկում անկողնուս մեջ, կանչում մայրիկիս, և երբ մայրս խոհանոցից տագնապահար հասավ ու գրկեց ինձ, ես, արցունքներս կուլ տալով, սկսեցի բացատրել իրավիճակը` ձեռքս կրծքիս սեղմած.«Մա՛մ, ըստի մի բանա շըրխկըմ, շըրխկը-դըրխկը, շըրխկը-դըրխկը…»: Մորս սարսափահար դեմքը լուսավորվեց ներողամտությամբ, մեղմ ժպիտով պատասխանեց տագնապիս և ջերմ համբույրներով ողողեց արցունքներից կարմրած աչքերս ու թուշիկներս: Հասկանո՞ւմ ես, ընթերցող, ես սիրտս էի գտել…

Օրը սկսվեց սովորականի պես: Գարնան վերջին ամիսն  զգալ էր տալիս, որ արևը թույլ, սակայն ջերմացնում է: Հիշեցի, որ աշխատավորների օրն է, ու մարդկանց մեծ խմբեր կուղևորվեն դեպի տեսարժան վայրեր: Փորձեցի ես էլ հետևեմ նրանց օրինակին:

Գնալով հրապարակ, չզգացի որևէ արտասովոր բան: Չկար մարդկանց հոսք: Ճանապարհին հանդիպող մարդկանց դեմքերին տիրում էր ապրիլյան տրամադրությունը: Իսկ ապրիլին Գյումրին սգում էր պատերազմի ընթացքում զոհված գյումրեցի զինվորների ծանր կորուստը: Մարդիկ անգամ մոռացել էին Մայիսի 1-ի մասին: Բոլորը տխուր էին, բայց և հաստատակամ:

Այս մայիսի 1-ը ես կհիշեմ միշտ: Եվ կարծես եղանակը նույնպես հետևեց մարդկանց տրամադրությանը, և տեղաց հորդառատ անձրև: Անձրևն սկսվելուն պես քաղաքն ամբողջովին դատարկվեց: