Ապրել պատերազմից հետո

Պատերազմ… Մի բառ, բայց անքա՜ն ցավոտ։ Այնքան բան կա ասելու պատերազմի մասին… Մենք չէինք հասկանում այդ ամենը, անգամ Քառօրյայի ժամանակ չէինք գիտակցում` ինչ է կատարվում։ Այնինչ Աստված չխղճաց մեզ. ստիպեց գիտակցել այդ ցավը, ստիպեց հասկանալ` ինչ է նշանակում հոգու ցավ, երբ շատ ուժեղ է ցավում, բայց չես հասկանում որտեղդ… Ստիպեց ամեն անգամ փողոց դուրս գալիս, քայլելիս, խոսելիս հուզվել, ամեն անգամ ժպտալիս մեզ մեղավոր զգալ, չկարողանալ անցնել Հերոսների փողոցներով ու նայել նրանց հարազատների աչքերի մեջ։

Գնացին տղերքը… Չէ՛, պատերազմը տարավ, տարավ՝ անվերադարձ…

Սեպտեմբերի 27: Ահա սկսած այս չարաբաստիկ օրից երկիրս սև հագավ։ Սև հագավ նաև քաղաքս՝ փոքրիկ Եղվարդս։ Ո՞վ կմտածեր, որ մեր հասակակից «փոքր» տղաները այնքան մեծացան, որ իրենց կյանքը տվեցին մեզ համար… Մեր անմահ Հերոսներից է Լևոն Հովհաննիսյանը։

Լևոնը ծնվել է 2001 թվականի դեկտեմբերի 19֊ին Եղվարդ քաղաքում։ Միջնակարգ դպրոցին զուգահեռ հաճախել է նաև երաժշտական դպրոց՝ դաշնամուրի բաժին, մասնակցել է մի շարք մրցույթների և փառատոնների, ինչպես նաև Վիքի խմբագիր էր։ Ընդամենը 3  ամսվա ծառայող էր, երբ պատերազմը սկսեց։ Պատերազմի առաջին օրերից եղել է առաջնագծում։ Սեպտեմբերի 27֊ից պարբերաբար զանգել է հարազատներին և ասել, որ ամեն ինչ կարգին է։ Սկզբում մորն ասել է, որ նորակոչիկներին դիրքեր չեն տարել, սակայն հայրը, ով պայմանագրային զինծառայող է, առաջին օրվանից էլ իմացել է, որ որդին առաջնածում է։ Ծնողները նրա զոհվելու կոնկրետ օրը չգիտեն։ Վերջին անգամ զանգել է հոկտեմբերի 14֊ին և կրկին ասել, որ ամեն ինչ կարգին է։ Այդ օրվանից և պատերազմի ավարտից հետո երկար ժամանակ հարազատները ոչ մի լուր չեն ունեցել։ Դեկտեմբերի 14֊ին հայրը զանգ է ստացել արցախցի զինվորականներից մեկից, ով նրան ասել է, որ ցուցակներում կա Լևոն Հովհաննիսյան անուն-ազգանունով զինծառայող, ում մարմինը գտել են Հադրութի և Վարանդայի մեջտեղում գտնվող հատվածից։ Նրա գրպանում բանկային քարտ է եղել, և հենց այդ քարտի միջոցով էլ ճշտել են, որ այն իսկապես պատկանել է Լևոնին, և որ գտնված մարմինը Լևոնինն է։ Դեկտեմբերի 15-ին մարմինը ուղարկել են Սևանի դիահերձարան և ասել, որ պետք է սպասել ԴՆԹ  թեստի պատասխանին։ Սակայն հայրը չի սպասել և հաջորդ օրը գնացել է Սևան։ Դատաբժիշկը նրան ցույց է տվել Լևոնի լուսանկարները, և հայրը միանգամից ճանաչել է որդուն։

Լևոնին հուղարկավորել են դեկտեմբերի 19֊ին՝ իր ծննդյան օրը։ Հունվարի 28-ին՝ բանակի կազմավորման 29֊ամյակի օրը, նրա քառասունքն էր։

Մենք շարունակում ենք ապրել… Կամ ուղղակի սպանել ժամանակը… Իսկ ի՞նչ է նշանակում ապրել պատերազմից հետո: Իսկ հնարավո՞ր է ապրել պատերազմից հետո…

Հարցեր, որոնք ունեն մխիթարություններ պատասխանների տեսքով, սակայն չունեն պատասխաններ։

Բոլորն են իրենց հարց տվել. ինչու՞ հենց դուք։ Ինչու՞ հենց մեր սերունդը։

Կարծում եմ մենք դարերի ամենաբախտավոր սերունդներից ենք, եթե ոչ՝ ամենաբախտավորը։ Մենք կարողացել ենք ճանաչել ՀԵՐՈՍՆԵՐԻ, նրանց հետ հաճախել նույն ուսումնական հաստատություն, ապրել նույն քաղաքում…

Բարձր երաժշտություն, ժպիտներ, ծիծաղ, ուրախ երեկոներ, տոներ. այս ամենը կորցրել են իրենց գույները։ Եթե անգամ ժպտում ենք կամ մասնակցում միջոցառումների, մեկ է, ցավը չի պակասում, որոշ դեպքերում նաև ավելանում է, երբ լսում ենք նրանց երգերը, կամ այն ստեղծագործությունները, որոնք նրանց կողմից հնչում էին հաճախ և անկրկնելի…

Այժմ բոլորը փախչում են. վախենում են նոր պատերազմից։ Ես չեմ մեղադրում  որևէ մեկին: Բոլորն էլ անհանգստանում են իրենց համար։ Բայց մի պահ եկեք մեզ հարց տանք. «Փախչելով ու՞մ ենք թողնում մեր երկիրը, մի՞թե մենք կարող ենք մեր տղաների կյանքի գնով պահված երկրում թույլ տալ, որ ապրեն թուրքն ու ադրբեջանցին»։ Եթե ուզում ենք առաջ շարժվել, թեկուզ միայն մեր Հերոսների համար, պետք է գիտակցենք, որ նրանք իրենց կյանքով ոչ թե մեզ նվիրել են ԱԶԱՏ ՈՒ ԱՆԿԱԽ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ապրելու հնարավորություն, այլ դատապարտել են դրան։ Մենք չենք կարող մոռանալ ամեն ինչ, երկիրը թողնել և փախչել: Մենք չունենք դրա իրավունքը։ Մենք պետք է ապրենք մեր երկրում։ Ու պետք է ապրենք գիտակցելով, ոչ թե մտածելով, որ մեզ այստեղ «գերեզմաններն են պահում»…

Ինձ գերիների մեջ չփնտրեք…

Ներե՛ք մեզ, տղե՛րք, ներեք, եթե իհարկե, կարող եք…

Ներե՛ք, որ չկարողացանք…  Արծրուն Ատոմի Հակոբյանը ծնվել է 2001 թվականին Եղվարդ քաղաքում։ Զբաղվել է ֆուտբոլով, նաև ուներ գեղեցիկ ձայն։ 2020 թվականի հունվարին զորակոչվել է բանակ։ Ծառայության մեկնելուց առաջ ասել է, որ ուզում է ծառայել Արցախում. այդպես էլ եղել է. ծառայության է անցել Հադրութում։ Ստացել է սերժանտի կոչում։ Պատերազմի առաջին օրերից եղել է առաջնագծում։

Թեժ մարտերի ընթացքում հրամանատարներից գրեթե մարդ չի մնացել, մի մասը զոհվել են, մյուս մասը՝փախել։ Հրամանատարությունը իրենց վրա են վերցրել սերժանտները, այդ թվում` Արծրունը: Հրամանատարությունը վերցնելով իրենց վրա, մտել են կռվի մեջ, կյանքի ու մահվան կռվի մեջ։ Ավտոմատներով կրակելով պահել են դիրքը, որպեսզի զինվորները՝ ընդամենը 2 ամսվա ծառայող, հետ նահանջեն, – պատմել է Արծրունի հայրը հարցազրույցներից մեկի ժամանակ։

«Մենք կմնայինք, պա՛պ, բայց ընդամենը 2 ամսվա ծառայող տղան, ով նույնիսկ նորմալ զենք պահել չգիտի, միայն տուն վերադառնալու մասին է մտածում», – ասել է նա։ Արծրունը հորն ասել է նաև, որ իրենց ջոկատը տանկ է խոցել։ Ընկերների հետ հազվադեպ զանգերի ժամանակ ասում էր. «Նստած անօդաչուների կռիվ ենք նայում»: Նրանք կռվել են ռոբոտների դեմ, որոնցով փոքր ժամանակ խաղում էին։ Ով կպատկերացներ, որ մի օր կհայտնվեն իրական պատերազմում, որ կկռվեն իրենց երբեմնի խաղալիքների դեմ, որ իրենց կյանքը կտան ուրիշի համար, մեզ համար։

Մինչև պատերազմը հայրենիք պաշտպանելը այլ էր բոլորիս համար. մեկը մտածում էր դա իր սովորելու մեջ է, մյուսը՝ լավ աշխատանք կատարելու, մեկ ուրիշը՝ ամուր ու երջանիկ ընտանիք կազմելու։ Պատերազմը շատ բան փոխեց: Ստիպեց հասկանալ, որ հայրենիք պաշտպանելը շատ ավելի բարդ է, որ «հայրենիք պաշտպանել նշանակում է` ստիպված լինել սպանել, վիրավորել, տեղափոխել վիրավոր կամ արդեն անշնչացած ընկերոջդ մարմինը, նրան հողին հանձնել ամբողջական կամ` մաս֊մաս»։

Իսկ ի՞նչ էինք ասում մենք. «Պատերազմ հանուն խաղաղության, այնինչ խաղաղության համար հարկավոր է խաղաղություն տալ», բայց ցավոք, խաղաղությունը միակողմանի չի լինում։ Զանգերից մեկի ժամանակ նա ասել է. «Պա՛պ, մեզ նահանջ են տվել։ Մեր դիրքերը, առանց որևիցե կրակոցի, հրաման են տվել, որ հանձնենք»: Այս ընթացքում հայրը փորձել է սիրտ տալ, ասելով, որ հնարավոր է շրջափակման մեջ ընկնելու խնդիր է եղել, դրա համար են նահանջի հրաման տվել, որ անպայման հետ են բերելու դիրքերը, որ ինքը հետ է գալու, ինքն ունի սիրած աղջիկ, ով սպասում է իրեն, իրեն են սպասում բոլորը։

-Գալու՛ եմ, անպայման կգամ,- ասել է Արծրունը։

- Հետ ենք բերելու, Ա՜րծ, հետ ենք բերելու… Թուրքը չի կարող ապրել այն հողին, որը ձեր կյանքով եք պահել, որտեղ ձեր արյունն է թափվել, որտեղ հավերժացել եք դուք։ Նոյեմբերի վեցի առավոտյան զանգել է տուն և ասել, որ իրենք Շուշիում են։ Հարազատները մտածել են, որ երեխեքին տարել են Շուշին պահելու համար։ Նույն օրը մոտավորապես 20։30 զանգել է վերջին անգամ և երկար խոսել. «Պապ ջան, քրոջս լավ կնայես, մորս նորմալ տեր կկանգնես, ու էն քո ասած գրանատի մոմենտը ուժի մեջ ա։ Պա՛պ, ինձ գերիների մեջ ման չգաս»:

-Ես չէի հասկանում` ինչ ա կատարվում ընդեղ: Հետո ժամանակի ընթացքում հասկացա, որ իրանք շրջափակման մեջ էին ընկել, ու որևէ շանս չկար դուրս գալու, – ասում է հայրը, – Ես հպարտ եմ, աշխարհի ամենահպարտ մարդն եմ, որ ունեմ Արծրունի նման որդի։

Այն օրից, ինչ Արծրունը մեկնել էր հայրենիքին պարտքը կատարելու, տանը չէր եղել։ Սկզբից կորոնավիրուսը, հետո՝ պատերազմը։ Անմահացավ հերոսը՝ բոլորի կարոտը սրտում, և կարոտած թողնելով բոլորին։

- Աստծուն երևի, Արծրունն ավելի շատ էր պետք, Աստծուն՝ իր բանակի համար, Արծրունի պես զինվոր էր պետք: Նա երկնքից հիմա նայում է մեզ, երևի նայում ու ծիծաղում է մեզ վրա, թե` էս ի՞նչ ենք անում։

Արծրունն ասել է, որ իր մասին դեռ շատ են լսելու։ Հա, Հերո՛ս, քո մասին միշտ են լսելու ու բոլորը։ Դու միշտ ես ապրելու։ Ընկերը՝ Հայկ Սարգսյանը, գրել է նովել նվիրված Արծրունին. «Եղվարդի Արծիվը»: Նովելի բոլոր դեպքերն ու հերոսները իրական են։ Արծրունը հետմահու արժանացել է Արիության մեդալի։

Արի

Էռնեստ Հեմինգուեյն ասել է . «Աշխարհը լավ տեղ է և պայքարելու համար՝ արժանի»:

Ֆինչերի ֆիլմի հերոսն էլ սա մեջբերելով՝ ասաց.

- Ես համաձայն եմ երկրորդ մասի հետ:

Եվ եթե ամեն բան նախօրոք որոշված է, կամ կյանքիս բնույթն էնպիսին է, որ տակավին մեզ ծալում, ճմռթում ու թողնում է քամիների քմահաճույքին, որ վերքեր է բացում՝ չթողնելով չորացնել, որ տալիս է այն, ինչն այդքան պետք է ու հաջորդ վայրկյանին խլում՝ թողնելով մեզ՝ ինքներս մեզ, կորած ու ցնորված՝ հրեշների մեջ. թողնելով մեզ երբեք չլցվող փոսեր, դատարկություններ ու սև խոռոչներ, որոնց մեջ հայտնի չէ, թե ինչ կգտնվի կամ չի գտնվի էլ երբեք. դատարկություններ, որ ամեն աշուն ու գարուն լցվում են ջրով՝ կեղտաջրով: Հետո խոնավացած ցեխ են դառնում, տարածվում ամբողջ մարմնով ու էությամբ մեկ: Եվ չկա մի մեծություն և չկա մի իմաստ մեծագույն. միայն գուշակում ու սպասում, և հույս ու անօգնականություն: Մի՞թե սխալ տեղ ենք մենք ընկել կամ սխալ ենք ստեղծվել մենք:

Մի կյանքում այդքան սիրուն ու չհասկացված, այդքան սիրված ու չգնահատված, այդքան իմացած, բայց դեռ ոչինչ նույնիսկ չգուշակած, այդքան ապրած ու չապրած, մի կյանք ու այդքան չկյանք, չկանք, կանք ու չկանք:

Եվ սփոփանքներ անհիմն՝ այդքան վատշաքար ու այդքան օդանման անտեսանելի և այդքան օդանման շնչելի ու անհրաժեշտ: Եվ սիրունություններ՝ այդքան մոտիկ ու հեռու, այդքան ապրեցնող ու վայրկյանահորդ: Եվ մարդ՝ այդքան դաժան ու անտեր.  մարդ՝ այդքան մութ ու փայլուն՝ ասես մի փոքր տիեզերք, մարդ՝ այդքան մարդ, և մարդ՝ տմարդի՝ մի բուռ աստղափոշում:

Փոքր ու թույլ, մեծ ու մեծագործ, իմաստուն և անտեղյակ ու ցնորված՝ կյանքից ու գիժ՝ կյանքով, արի՜, արի փնտրենք իմաստներ ու պահենք սիրուն՝ սիրով ու մարդկությամբ մեր. ե՜կ գնանք ու գտնենք գնացածների համար հարմար մի տեղ: Սպասի՜ր ինձ, որ սփոփենք մեր հոգին ելևէջաափոշով ու օշարակաչրով մի տաք ու քամոտ երեկոյի, երբ աստղերն ունեն մարդանուններ, խոտը՝ գույնն ապագայի, որ ցույց չի տա լուսինը գիշերվա վազքին մեր ու փախուստին, և օդն անցյալաբույր է ու լռությունն՝ ամայի:

Բռնի՜ր ձեռքս, ընկե՛ր հողամարմին. մե՜կ, երկու, երեք և վերջ, մեկ, երկու, երեք և …

taguhi aghasyan

ՀՊՄՀ-ի ուսանողը

Երեկ համակուրսեցիս մի հումորային տեսանյութ ուղարկեց ինձ: Ես սկսեցի նայել: Սկզբում ամեն ինչ ծիծաղելի էր: Այդ տեսանյութում համապատասխանեցվում էին համալսարանները ու ինչ-որ երգեր: Հերթը հասավ ՀՊՄՀ-ին: Ես սպասում էի, թե որ երգն է համապատասխանում մեր համալսարանին: Հնչեց «Ռեինկարնացիա» խմբի «Էլի լավ ա» երգը: Ըստ այդ տեսանյութի, մեզ՝ Մանկավարժական համալսարանի ուսանողներիս համար, այստեղ ընդունվելն էլ է լավ՝ էլի լավ ա: Ես չորոնեցի, թե ով է տեսանյութի հեղինակը մտածելով, որ ուղղակի կատակ է, բայց հիշեցի իմ դպրոցում սովորելու ժամանակները: Հիշում եմ, որ դասընկերներս որոշել էին, որ երրորդ կամ չորրորդ հայտով կնշեն Մանկավարժական համալսարանը, քանի որ ըստ նրանց՝  այստեղ ընդունվելը շատ հեշտ էր թվում: Երեխաները հաճախ են դժգոհում, որ դասավանդող ուսուցիչները չեն սիրում իրենց աշխատանքը ու դժգոհությամբ են աշխատում.  դե, իհարկե, դա նորմալ է. հենց նրանք են այն մարդիկ, որ վստահորեն չորրորդ հայտով նշել են Մանկավարժականն ու ընդունվել, իսկ դա չսովորելուց «էլի լավ ա»:

Մանկավարժ լինելը խաղուպար չէ: Մանկավարժական ընդունվողների համար ոչ թե էլի լավ ա, այլ` շատ լավ ա: Ես մի ողջ տարի աշխատել եմ ու մեծ ուրախությամբ ընդունվել այս համալսարան ու հիմա էլ մեծ սիրով սովորում եմ, որպեսզի վաղվա օրվա զինվորի համար լավ ուսուցիչ լինեմ: Ես շատ եմ սիրում մեր համալսարանը ու շատ ուրախ եմ, որ համակուրսեցիներս էլ ինձ նման մեծ նվիրումով են հաճախում դասերին ու մատների արանքով չեն նայում դասերին:

Պատերազմի ու իմ հերոսների մասին

Թվում էր, թե սովորական  կիրակի օր էր սեպտեմբերի 27֊ը: Տան գործեր, դասեր, ինտերնետ, հարազատներ։ Թվում էր… Սովորության համաձայն, արթնանալուց հետո հեռախոսս եմ ձեռքս վերցնում, facebook֊ի նորությունները թերթում: Այս  առավոտը ուրիշ առավոտ էր, տարօրինակ զգացողություններով։ Ընկերուհիս բանակում ծառայող ընկեր ուներ, նկատեցի, որ մի քանի անգամ զանգել է: Մտածեցի երևի մեր ամենօրյա հեռախոսազանգերից է, որոշեցի` հետո կզանգեմ։ Մտա իմ էջ  ու երանի այդ նյութերը չկարդայի…

Մեզ մանկուց ասել  են, որ ամեն ինչից թանկ Հայրենիքն է, եթե չլինի մեր երկիրը` չենք լինի նաև մենք, ու հա, ես շատ եմ սիրում մեր երկիրը:

Հանգամանքների բերումով, մենք ապրում ենք Ռուսաստանի Դաշնությունում, բայց ապրում հայի ոգով ու ավանդույթներով: Ինձ ճանաչող մարդիկ գիտեն, որ շատ մեծ դժվարությամբ եմ  համակերպվել այս կյանքին` ընկերներից, հարազատներից ու հայրենիքից հեռու։ Կարդալուց միանգամից հետո գոռացի. «Պա՜պ, կարդացե՞լ ես, որ Արցախում պատերազմ ա, Նարեկը, պապ …»

Նարեկը ավագ եղբայրս է, ով մի քանի ամիս էր, ինչ ծառայում էր Հայոց բանակում։ Նարեկը փոքր հասակից սիրում էր ռազմական կյանքը, դպրոցական տարիքում հաճախել է «Պատանի  Երկրապահ» ակումբ, ուներ կրտսեր սերժանտի կոչում, 8-րդ դասարանից հաճախել է Տիգրան Մեծ-ի անվան ռազմամարտական հատուկ վարժարան։

Զգացի, որ լռություն է: Արագ հագնվեցի, դուրս եկա սենյակից ու տեսա, որ հայրս տխուր ու լարված լուրերն է լսում։

Հարցրեցի.

-Պապ, Նարե՞կը, բա: Իրենց մոտ էլ ա՞ կռիվ,- անհամբեր սպասում էի, որ մի բան կասի:

-Արևիկ, քիչ հարցեր տուր,-մի քիչ ջղայնացած պատասխանեց նա,- ես էլ քո պես տանն եմ։

Շատ նեղացած հետ գնացի իմ սենյակ։ Անկեղծ ասած, լարված իրավիճակ էր տանը, ոչ մի բանի հավես չկար։ Հեռախոսը ձեռքիս էր ամբողջ օրը, ու նորից ինձ զանգ եկավ: Ընկերուհիս էր։ Մեղավոր զգալով վերցրեցի հեռախոսը, ու սկսեց լացելով պատմել, որ զանգ չի գնում, տուն չի զանգել, ոչ մի նորություն չկա ընկերոջից։ Ես իմ վախերով ու լարված լինելով փորձում էի հանգստացնել իրեն, որ կռիվ է, երևի կապ չկա, երևի հեռախոս չունեն ու լիքը նման  պատճառներ: Հետաքրքիր է, չէ՞, իմ ներսում մեծ վախ ու տագնապ կա, բայց ես հանգստացնում եմ իրեն։ Խոսեցինք, մի քիչ թեթևացավ: Նորից գնացի պապայի մոտ, ամեն նոր բան կարդալուց պապային էի ցույց տալիս, կամ պապան էր ամեն 20 րոպեն մեկ հարցնում՝ ի՞նչ նոր բաներ եմ կարդացել։ Մենք Նարեկի մասին լուրեր էինք իմանում տատիկիս ու քույրիկիս միջոցով, ովքեր նույնպես ապրում էին Հայաստանում։ Ամեն խոսելուց պապան ասում էր.

- Քիչ մնաց, մամ, գործս ավարտեմ` մի քանի օրից անպայման գալու եմ։

Տատին էլ մեծ հույսով, բայց վախեցած ձայնով, պատասխանում Էր.

- Աստված մեծ ա: Վաղը հուսանք` լավ օր կլինի, կարիք չի լինի գաս: Երեխեք, ընտանիք ունես, իրանց ո՞ւմ հույսին ես թողնելու։

Չեմ կարող նկարագրել, թե ինչ քաոս էր մեր տանը: Ամեն հեռախոսազանգից մենակ լսում էի, որ պապաս գնում ա, ու հաստատ պետք ա տեսնի իր միակ որդուն, որ եթե իր հետ մի բան պատահի…

Անցավ մեկ շաբաթ: Ամեն օր նույն վատ լուրերը, լաց, քաոս, անորոշ իրավիճակ։ Դասի էի, մտա տուն, փոքր քույրս վազեց դռան մոտ ու կամաց ականջիս փսփսաց.

-Պապան վաղը գնում ա պատերազմ: Ես չեմ ուզում, վախենում եմ։

Պապաս առաջին անգամ չէր գնում պատերազմ, ու շատ ենք լսել պատերազմի մասին։ Երևի թե չհիշեմ մի օր, որ մեր տանը չհնչի Հայաստան անունը։

Նեղված, համարյա լացելով, ասացի.

- Հանգստացի, լավ կլինի: Պապան միշտ իր խոսքը կատարում ա,-ու մտա սենյակ: Նստած էին բոլորը։

Պապան խոսում էր հեռախոսով, քույրերս վախեցած ու լացելով նստած էին սենյակում… Ե՞ս, ես էլ ի՞նչ: Միշտ փորձում էի պապայի մոտ հանկարծ չլացել, որ իրեն վատ չզգա: Առանց էն էլ շատ տխուր էր: Ես էլ սկսեցի լացելով պապային մոտենալ…

-Պապ, բա մե՞նք։

- Արևիկ, մի սկսի, էլի: Լավ կլինի, իմ աղջիկ: Դուք բոլորդ իմ երեխեքն եք, բայց իմ միակ տղեն հիմա մահ ու կյանքի կռիվ ա տալիս, հասկանո՞ւմ ես: Պատերազմը ձեր համակարգիչների ու հեռախոսների միջի կռիվ խաղերից չի: Մի բախտ ա,  մի   շանս: Ես չեմ կարա մնամ, տղուս պետք ա հասնեմ։

-Հասկանում եմ, պապ, ես քեզ շատ եմ սիրում,- լացելով ասացի ու գրկեցի պինդ։

Հումորը չէր կորել պապայի.

-Դե լավ, էլ մի կեղծավորություն արա: Հեսա գնամ, ջղայնացնող չի լինի էլ։

-է, պապ,- նեղացած գնացի սենյակ։

Էդպես ամբողջ օրը նույն քաոսն էր: Տեսած կլինեք, որ կոնֆետներ, ուտելիք էին ինչ֊որ գրվածքներով ուղարկում մեր զինվոր տղերքին։

Հիշեցի, որ ժամանակ կա մինչև վաղը: Մենք էլ կարող ենք պատրաստել: Քրոջս հետ արագ հագնվեցինք ու գնացինք խանութ։

Արդեն տանն էինք, մաղթանքներ էի պապայից հարցնում, որ գրենք, ասում եմ.

-Պապ, գրե՞մ` Մանուկյան Նարեկին քույրերից, կամ` չէ, չէ, Մանուկյաններից` Նարեկին։

Պապան մի տեսակ թարս նայեց  ու ասաց.

-էդ զիզի-բիզի, թիթիզ բաները վերջացրեք ու անուն առանձին չգրեք: Ինձ համար սահմանում բոլորը  հավասար են: Սաղ էլ իմ տղերքն են, սիրուն չի, Արև: Մի ուրիշ լավ բան գրի։ Մտածեցի, որ իրոք, ճիշտ էր, իմ ու քո չկար, մեր ու ձեր չկար. բոլորը մերն են։

Արդեն երեկո էր: Պապայի ընկերներն էին գալիս-գնում: Երբ բոլորին ճանապարհել էինք, պապայի պայուսակն էինք դասավորում ու, ամենակարևորը ինձ համար կոնֆետներն էին: Րոպե մեկ ասում էի՝ չմոռանանք։

Նստած խոսում էինք, պապան.

-Խելոք կմնաք, դասերին ուշադիր եղեք, մամային կլսեք, որ նեղացնողներ լինեն` հոպարին կզանգեք ու ամեն հարցով հոպարին կդիմեք։

Լռություն էր: Տխուր ու լարված իրավիճակ: Չգիտեի՝ ինչ ասել, սիրտս լիքն էր.

- Պապ, բայց կգաս չէ՞, հաստատ:

- Բա ոնց, բալես, գալու եմ անպայման, չվախենաք, ցավդ տանեմ։

Լացելով գրկեցի պապային: Այդ մի քանի օրը շատ էի պապային գրկում ու ասում, որ շատ եմ սիրում: Պապան էլ գրկում էր երկար ու հետո մի կատակ անում անպայման։

Արդեն ուշ ժամ էր: Պապան հերթով ուղարկեց քնելու: Գիշերը պետք  է գնար, քույրերս «բարի գիշեր» ասացին ու գնացին քնելու: Մաման էլ ասաց, որ ձայն կտա պապայի գնալուց: Ինձ էլ ուղարկեցին, բայց քունս չէր տանում: Լաց էի լինում  միայն, բայց թաքուն, որ պապան չնկատի։

Գնալու ժամն էր մոտենում, պապան պատրաստ էր, զինվորական գրքույկն էր կարևորը ու անձնագիրը, ձեռքից ցած չէր դնում։ Մենք լուռ հետևում էինք մամայի հետ, գրկել էինք իրար: Պապան նստեց, ասաց, որ ուրախ լինենք` տղու մոտ ա գնում, իր երկիրը պահելու ա գնում, ու բացի էդ, ճանապարհ գնացողի հետևից չեն լացում։ Ամեն օր ուզում էի ասել, որ ես էլ եմ ուզում գալ, բայց հասկանում էի, որ կջղայնանա, ու չէի ասում։

-Պապ, գոնե կարա՞մ  գամ, քեզ ճանապարհեմ հոպարի հետ,- գիտեի՝ ինչ էր պատասխանելու, բայց հույսով սպասեցի պապայի խոսքին։

-Չէ, Արև, դասի եք վաղը: Մնա տանը` տնեցիքի մոտ, կռիվներ չանեք, խելոք մնացեք, մինչև գամ հասնեմ, բալես։

Լուռ էի, որովհետև պապայի որոշումները չէր քննարկվում։

Հոպարս հասավ, դուրս էին գալիս արդեն, պապայիս ընկերներն էլ էին եկել, մեր ավանդույթի համաձայն, չէի մոռացել ջուրը, դողացող ձեռքերով ջուրն էի պահել։

Քույրերս հրաժեշտ տվեցին լացելով: Ես արդեն հուզվել էի, մամայի հերթն էր, ու վերջապես եկավ իմ հերթը…

-Պապ, մի գնա, էլի, խնդրում եմ։

-Չեմ կարա, մի սկսի, Արև, մի լացի, ասել եմ, չէ՞` գալու եմ։

-Հա, պապ, դու միշտ ասում ու անում ես, չմոռանաս։

Գրկեց, ինքն էլ, ես էլ լացում էինք: Հազիվ բաց թողեցի պապային, ու շարժվեց մեքենան։

Անցան օրերը, ժամերը: Մեր տանն ուղղակի քաոսից ավելի վատ էր իրավիճակը։ Հաց չէր ստացվում ուտել առանց պապայի ու առանց իր հումորների, չէինք կարողանում քնել, կարոտ էր տիրում տանը։

Մի քանի օր էր, ինչ Հայաստանում էր, բայց կամավորագրվել էր ու շատ զարմանալի կերպով հենց Նարեկենց մոտ գնացել։

Ամեն նոր ցուցակում Մանուկյան ազգանունն էի ման գալիս, վախենալով ու սրտի դողով։

Երբ շանս էի ունենում պապայի հետ խոսելու, սիրտս ուրախություն էր զգում։

Միշտ իմ` բարև պապա, ո՞նց ես, պապ ջան-ը ժպիտ էր տալիս պապային։ Հոպարը խոստացել էր, որ պապային զանգելուց ինձ կկանչի, որ խոսեմ, եկել էր էդ օրը։

-Բարև, պապ ջան, ո՞նց ես:

Ծիծաղում էր, մեկ էլ.

-Բարև, Արև, բա ո՞ւր ա մուննաթդ,-շարունակում էր ծիծաղել։

Ես միշտ բարևելուց կոպիտ հնչող ձայնով եմ բարևում բոլորին ու երկարացնում վերջավորությունները։

-Աաա… Լավ էլի, պապ, էլի ձեռ ես առնում,-մուննաթով պատասխանեցի ես։

-Լավ եմ, իմ աղջիկ, դուք ո՞նց եք: Պատմի կարճ նորությունները։

Նարեկը կողքին էր.

-Բարև, քուրս, ո՞նց ես, նեղացնող չկա՞։

Չեմ կարա ասեմ՝ ինչ էի զգում իրենց հեռու լինելուց, բայց իրենց հոգատարությունից` երևի երջանկություն։

Ամեն խոսակցության վերջում Նարեկս ավելացնում էր.

-Շատ եմ կարոտում ու շատ-շատ սիրում եմ բոլորիդ։

Պապան էլ, սովորության համաձայն, մի կատակ պետք է ավելացներ.

-Լավ, լավ, հերիք ա ձևեր թափեք, անջատեք։

Նարեկս ու պապաս չդարձան այդ անիծյալ փամփուշտների զոհը, ամեն ինչ լավ է։

Ասեմ, որ պատերազմը փոխեց ինձ, չեմ ասի, թե առաջ չէի լսում պապայիս, բայց հիմա ամեն ինչ իր սրտով պետք է լինի, ու ամեն ինչ պետք է անեմ, որ իրեն երջանիկ ու գնահատված զգա, միշտ ժպտա։

Պատմությանս համար շատ ավելի երկար ժամանակ է պետք, բայց փորձեցի համառոտ ներկայացնել, շատ բաներ էլ չպատմեցի։

Ուզում եմ  ասել,  որ կյանքում երբեք չենք իմանա, թե վաղն ինչ կերպ կդասավորվի, ինչ կլինի, ինչ դժվարություններ կծագեն, ուզում եմ մենք գնահատենք մեր ծնողներին, մեր հարազատներին, մեր ընկերներին: Պատերազմը վառ ապացույց էր, որ միշտ չի մեր ուզածը կատարվում, բայց համոզված եմ, կորցնելու վախը փոխում է մարդկանց, սկսում ենք գնահատել  այն ամենը, ինչն առաջ թվում էր, թե էական չի:

Խոնարհվում եմ մեր Հերոս տղաների մայրերի ու հարազատների առջև, խոնարհվում եմ այն տղաների առջև, ովքեր հիմա սահմանում են ու շարունակում են ծառայել։

Խոնարհվում եմ իրենց ընտանիքները թողած  ու պատերազմ կամավորագրված հայրերի ու իրենց հարազատների առջև։

Թեև հույսը կորցրել ենք բոլորս, բայց ինչպես ասում են` թունելի վերջում միշտ լույս է լինում…

Գնահատե՛նք ու սիրե՛նք իրար, կարևորե՛նք մեր ապրած ամեն օրը: