Mariam Harutyunyan new

Թույլ տուր նկարեմ քեզ

Թույլ տուր նկարեմ քեզ իմ գունատ վրձնով,

Որ երանգոտվի հոգիս քեզանով,

Որ քո պատկերով մութս լուսացնեմ,

Ու քո գույներով կտավս լցնեմ։

 

Թույլ տուր նկարեմ քեզ իմ մաշված վրձնով,

Որ ինձ կորցնեմ՝ քեզ որոնելով,

Որ իմ գտածով գույներ հորինեմ,

Ու հորինածով ես քեզ պատկերեմ։

 

Թույլ տուր նկարեմ քեզ իմ թշվառ վրձնով,

Որ տեսնեմ աշխարհս՝ քո աչքերով,

Որ տեսածովս կուրորեն լռեմ,

Ու լռության մեջ նորից քեզ տեսնեմ։

 

Թույլ տուր նկարեմ քեզ իմ անպետք վրձնով,

Որ արժեվորվի կտավս քեզնով,

Որ խենթ նկարչի պես պատկերդ գրկեմ,

Ու մթության մեջ ես քեզ որոնեմ։

 

Թույլ տուր նկարեմ քեզ իմ անշուք վրձնով…

Պատերազմից հետո

«Երբեք չէի պատկերացնի, որ պատրաստ կլինեմ կյանքս տալ հանուն ինչ-որ բանի, կամ ինչ-որ մեկի». Արցախյան 44-օրյա պատերազմի մասնակից  Վարուժ Ավդալյան

 

Պատերազմ տեսած տղաները երբեք չեն լինի այն, ինչ դրանից առաջ էին․ նրանք արդեն գիտեն՝ ինչ է պայքարն ու խաղաղությունը, գիտեն՝ ինչ գին ունի կյանքն, ու ինչպես պետք է արժեվորել յուրաքանչյուր վայրկյանը։

Մեր զրուցակիցը Արցախյան 44-օրյա պատերազմի մասնակից՝ Վարուժ Ավդալյանն է։

- Ինչքա՞ն ժամանակ է, ինչ ծառայում եք, և ինչպիսի՞ն էր այդ ընթացքը։

- Արդեն 14 ամիս է, ինչ ծառայում եմ, ինչ խոսք, դժվար էր այդ ընթացքը, բայց միևնույն ժամանակ, լի՝ հետաքրքիր ու արտասովոր իրադարձություններով։

- Նախքան ծառայության մեկնելը ի՞նչ էիք մտածում, ի՞նչ կփոխվեր Ձեր մեջ, և արդյո՞ք այդպես էլ եղավ։

- Անկեղծ ասած, մինչ բանակ գալս այդ մասին չեմ մտածել, բայց հիմա վստահ կարող եմ ասել, որ բանակը ոչ միայն ֆիզիկապես է կոփում տղային, այլ նաև մեծ ազդեցություն ունի մտավոր հասունացման վրա։

- Կպատմե՞ք՝ ինչպե՞ս իմացաք պատերազմի սկսվելու մասին, ու ինչպե՞ս արձագանքեցիք։ 

- Սեպտեմբերի 27-ի առավոտյան արթնացանք հրետակոծության ձայնից։ Երբ արդեն հասկացա, որ պատերազմ է, մտածում էի՝ առանց որևէ բան թողնելու այս կյանքում, պիտի մահանամ (Ժպտում է)։

- Պատերազմից հետո, այնուամենայնիվ, ինչ-որ բաներ փոխված կլինեն Ձեզ մոտ, կխոսե՞ք այդ մասին։

- Միանշանակ շատ բան է փոխվել։ Ամենադժվար շրջանն էր կյանքիս, բայց սովորեցի գնահատել կյանքը, ինձ շրջապատող մարդկանց ու երևույթները։

- Պատերազմն ինքնին սարսափելի երևույթ է, բայց ամենավատ հիշողությունը, որ երբեք չեք մոռանա, ո՞րն էր։

- Չեմ կարծում, որ աչքերիդ առջև հարազատ մարդու կորստից առավել սարսափելի բան կարող է լինել։

- Ինչի՞ կամ ու՞մ մասին էիք մտածում այդ օրերին։

- Ինչքան էլ արտասովոր թվա, ես այդ ընթացքում մտածում էի զինակից ընկերներիս ու մեր կարգավիճակում գտնվող բոլորի մասին։

- Ընկերներիդ, ծանոթներիդ վերաբերմունքը փոխվե՞լ է պատերազմից հետո։

- Այո։ Դարձել են ավելի ուշադիր ու հետևողական։

ԴՈՒ

Այնքա՜ն իրական և այնքա՜ն անգո ես դու,

Այնքա՜ն հպատակ և այնքա՜ն տեր ես դու,

Դիմացս հազար աչքեր եմ տեսնում,

Բայց, ավաղ, միայն քոնն եմ նկատում…

 

Աչքերդ, կարծես, ինձնից գողացած մի երգ են երգում.

Ինչ-որ անծանոթ, բայց շատ հարազատ մեղեդու ձայներ,

Մի բուռ ակորդներ, անիմաստ շարված, իրար են հրում,

Ու խզված ձայնով երկուտառանի մի բառ են ասում՝ ԴՈՒ…

 

Այնքա՜ն հարազատ և այնքա՜ն օտար ես դու,

Այնքա՜ն լիարժեք և այնքա՜ն կիսատ ես դու,

Քո լրիվությամբ ինձ կիսատ թողիր, որ քո կիսատով ես լրիվանամ,

Բարձրաձայն լռեմ ու անունդ տամ ու ինքս ինձնից միշտ դժգոհ մնամ…

 

Այնքա՜ն կրկնվող և այնքա՜ն տարբեր ես դու,

Այնքա՜ն հասարակ և այնքա՜ն ճոխ ես դու…

Ու իրարամերժ քո այդ տեսակով ստիպում ես գրչիս քո կողմը թեքվել,

Բոլորին հաղթող քո այդ հայացքով ստիպում ես միայն քո մասին գրել…

Եվ ես իմ կյանքում առաջին անգամ պարտվեցի իմ հպարտությանը,

Պարտությունս մեկն էր՝ խամրած տողերիս գույն տվող այդ երկու տառը.

Այդ ԴՈՒ-ն…

Մոմավառություն՝ հերոս Վաչիկ Սարգսյանի հիշատակին

Հոկտեմբերի 8-ին Արարատի մարզի Բաղրամյան գյուղի միջնակարգ դպրոցում տեղի ունեցավ մոմավառություն՝ ի հիշատակ Արցախյան 44-օրյա պատերազմի մասնակից, դպրոցի սան՝ Վաչիկ Սարգսյանի մահվան տարելիցի։

Հերոսի դասընկերները մոմավառություն էին կազմակերպել դպրոցում, որին ներկա էին Վաչեի ընտանիքի անդամները, ընկերներն ու համագյուղացիները։

Միջոցառումը սկսեցին մեկ րոպե լռությամբ և Տերունական աղոթքով։

Դասընկերները նաև երգեցին հերոսի պատվին, որից հետո դպրոցի տնօրեն Ա. Հարությունյանն իր խոսքն ասաց ներկաներին.

-Նախ շնորհակալություն եմ ուզում հայտնել հերոսի դասընկերներին՝  նրա հիշատակը վառ պահելու  ու նման միջոցառում կազմակերպելու համար։ Նման միջոցառումները, որոնք կազմակերպվում են ի հիշատակ մեր հերոսների՝ իրենց սխրանքի դիմաց փոքրագույնն է, որ կարող ենք ու պարտավոր ենք անել։

Հերոսի դասընկերուհի Էլմիրա Խաչատրյանը նույնպես խոսեց.

-Այս կորուստը մեզ համար անսահման է, վիշտը՝ անչափելի։

Արդեն մեկ տարի է, ինչ մեր ընկերը մեզ հետ չէ։

Հայրենասիրությունը Վաչեի համար լոկ գաղափար չէր։

Վաչեի անունը միշտ կմնա մեր սրտում՝ որպես իսկական հայի ու հայրենանվեր մարտիկի։

Մոմավառությունից հետո ներկաները քայլերթ կազմակերպեցին դեպի Բաղրամյան համայնքի զոհված հերոսների հուշահամալիր՝ ծաղիկներ խոնարհելու՝ ի հիշատակ անմահացած հայորդիների։

Կներե՞ս մեզ

Մի օր երազիս արի, Սամ, արի` նստենք, խոսենք մեր կյանքից…

Քո կիսատ թողած, իմ ուսերիս վերցրած քո ու ձեր…

Արի նստենք մեր սերերից խոսենք, քո չհասցրած, իմ պարտավորված, որ արժանի լինի։

Արի մեզանից խոսենք… Մեր մանկությունից խոսենք… Հիմա մենակ էդ ունենք իրար հետ, որ ոչ մեկի չենք տա ու չենք փոխի աշխարհում ուրիշ ոչ մի թանկարժեք բանի հետ։

Սամ, արի երազիս, նստիր կողքս, արի ուշացած, արի ասա, որ սխալվել ենք, որ նեղացել էիր, դրա համար չէիր գալիս, արի, ու մենք քեզ երգեր կնվիրենք, ներողություններ ու շնորհակալություններ, որ եկար, մենակ թե արի…

Դու էնքան համեստ ես, որ չէիր ուզենա, որ էսքան խոսեինք քո մասին, որ Սամը «Հայր մեր» դառնար մեր շուրթերին, դու չես ուզենա, որ արցունքները անուն ունենան մեր աչքերին, դու հաստատ չես ուզենա, որ անունդ կապույտ երանգ ստանա միշտ ու ամենուր։

Դու ուժեղ տեսակ ես, քեզ ուժեղ գույներ կսազեն, ու սազեցին… Դու կարմիրը ընտրեցիր… Սիրահարվեցիր ու հեռացար։

Դու ճանաչում ես, չէ՞, ինձ, գիտես, որ չեմ ասի զգացածս, ինչքան էլ որ ուզենամ, բայց Սամ, ասում եմ բարձր, որ լսես. ես կարոտում եմ քեզ, ախպերս։

Արի նստենք, բարձր ծիծաղենք, արի «հարսիկ» կանչի, ասա քեզ համար չեմ եկել, Գոհար, բայց արի, մենակ թե արի, Սամ։

Ես գիտեմ, որ կգաս, եթե անգամ ուշացած, մեկ է, գալու ես։ Գալու ես, որ քեզ հետ մեզ էլ տանես։

Իմ լուսավոր… Լույս իջնի հոգուդ…

Դու անմահացել ես քո սիրո՝ Հայրենիքի համար, մեր սիրո ու ապագայի համար։

Գոնե սովորեցնեիր մեզ ապրել առանց քեզ, նոր գնայիր, Սամ։

Կներես ինձ, որ քիչ եմ գալիս քեզ մոտ, կներես ինձ, որ էդպես էլ չհավատացի, որ մշտական բնակություն գտար էնտեղ… Կներես, որ չեմ հավատում…

Կրկին կներես ինձ, ընկերներիս, մեր ապագա երեխաներին ու թոռներին…

Ներիր մեզ ու պահապան թևերդ փռիր մեզ վրա, իմ հրեշտակ…

Սիրում եմ քեզ, քանի կամ։

Հուշամրցաշար հերոս Գեղամ Գրիգորյանի հիշատակին

Սեպտեմբերի 29-ին Արտաշատ քաղաքի համալիր-մարզադպրոցում անցկացվեց հեռացատկ և եռացատկ մարզաձևերի հուշամրցաշար՝ նվիրված Արցախյան 2-րդ պատերազմի հերոս Գեղամ Գրիգորյանի հիշատակին։

Գեղամ Գրիգորյանը ծնվել է 2002 թ. փետրվարի 28-ին Արարատի մարզի Դալար գյուղում։ Սովորել է Դալարի միջնակարգ դպրոցում, այնուհետև՝ ուսումը շարունակել Արարատի տարածաշրջանային պետական քոլեջում։

Գեղամը ծառայության է անցել 2020 թվականի օգոստոսի 10-ին՝ Մատաղիսում։

Պատերազմի օրերին եղել է առաջնագծում։

Զոհվել է նոյեմբերի 7-ին՝ Շուշիում։

Միջոցառմանը ներկա էին Գեղամ Գրիգորյանի ընտանիքի անդամները, ընկերներն ու հարազատները։ Արտաշատ քաղաքի սպորտի բաժնի ղեկավարի խոսքով՝ միջոցառումը երկու նպատակ ունի.

- Առաջին հերթին վառ պահել ինչպես Գեղամ Գրիգորյանի, այնպես էլ՝ 44-օրյա պատերազմի մեր բոլոր հերոս տղերքի հիշատակը և 2-րդ հերթին՝ այն օգնում է ի հայտ բերել մեր հանրապետության ուժեղագույն մարզիկներին, ովքեր փորձ են ձեռք բերում և հետագայում միջազգային հարթակներում բարձր են պահելու Հայաստանի եռագույնը։

Հերոսի մարզիչը՝ Արսեն Դերմոյանն էլ նշեց, որ Գեղամ Գրիգորյանը շատ կարգապահ մարզիկ էր․

-Գեղամը բազում հաջողությունների է հասել  սպորտաձևում։ Ծառայության մեկնելուց առաջ մասնակցեց հանրապետության պատանեկան առաջնությանը, որտեղ զբաղեցրեց 2-րդ տեղը։

 

Հուշամրցաշարում հաղթողներ ճանաչվեցին  Մարիամ Ստեփանյանը, Սվետլանա Ավդալյանը, Էլեն Խաչատրյանը, Ռուբեն Բաբագուլյանը, Գոռ Ղևոնդյանը և Գոռ Հովակիմյանը։ Մրցանակները  հանձնեց հերոսի հայրը՝ Գարեգին Գրիգորյանը։ Միջոցառման ավարտին կազմակերպիչները շնորհակալագիր և հուշանվեր հանձնեցին հերոսի ընտանիքին՝ ի նշան իրենց երախտագիտության։

Lilit Abrahamyan

Պապիս թողած գանձերը

Հա, հիմա կմտածեք գանձեր ասելով նկատի ունեմ փող։ Սխալվում եք։ Պապիս թողած գանձերը երբեք չեմ փոխի ինչ-որ բանի հետ։ Նրա թողած գանձերը դրանք գրքերն են։ Երբ պապ ու թոռ  զրուցում էինք, պապս շատ էր սիրում խոսել իր գանձերից՝ գրքերից։ Պատմում էր հերոսների կյանքից, թե նրանք ինչքան բան են սովորեցնում, թե  ինչքան բան են փոխել իր կյանքում, ինչքան կարևոր են իր համար ու միշտ ասում էր․

-Գիրքը կարող է փոխել ներաշխարհդ։ Գրքում դու կարող ես գտնել այն հարցերի պատասխանները, որոնք մարդիկ չեն կարող տալ։

Ու իրոք, պապս ճիշտ էր։

Երբ դեռ փոքր էի, չէի մտածում, որ ինչ-որ գիրք կարող է փոխել վերաբերմունքս մարդկանց նկատմամբ։ Չէի մտածում, որ կլինի գիրք, որ հետագայում կդառնա իմ ամենասիրելի գրքերից մեկը։ Բայց փաստորեն նման գիրք կա․ ինձ համար դա Ռաքել Պալասիոսի «Հրաշք» վեպն էր, որը դասվում է պապիս թողած «գանձերի» շարքին։ Նախքան վեպը կարդալը, ես վերևից էի նայում այն երեխաներին, ովքեր ունեին առողջական խնդիրներ,  խղճում էի  նրանց, փորձում էի ծաղրել։ Բայց դա առաջ էր․․․

«Հրաշքը» ամեն ինչ փոխեց․ թե վերաբերմունքս, թե հայացքներս նրանց նկատմամբ։ Գիրքը սովորեցրեց, որ նրանք մեղավոր չեն։

Մեղավոր չեն, որ ունեն նման խնդիրներ։

Մեղավոր չեն, որ նման կյանք է իրենց բաժին հասել։

Մեղավոր չեն, որ ես չէի գիտակցում իմ սխալ լինելը։

Ու ես հասկացա, որ պետք չէ մարդու մասին կարծիք կազմել արտաքինով։

Հասկացա, որ նրանք են բոլորից ուժեղը։ Քանի որ կարողանում են ՊԱՅՔԱՐԵԼ։

Հ․Գ․«Հրաշք»-ը դարձավ  իմ ամենասիրելիներից և իմ գրասեղանի գիրքը:  Ու «պապիս թողած գանձերը» իմ գրապահարանը լցրեցին, և ինչպես փոխեցին պապիս կյանքը, այնպես էլ իմն են փոխում։

Anna Kostanyan 2

Երանելի օրերի դեսպանները

«Երջանիկ ժամանակներ էին․ ցավի ալիք չկար։ Ձեր պատկերացրած ազատությունն այսօր որբ է, երջանիկ  ու անհոգ ժամանակները անցել են շատ վաղուց․․․»։

…Ազատությունը լիարժեք էր դառնում ուրախության, երջանիկ պահեր ստեղծող մարդկանց ներկայությամբ, մի խոսքով, մի քաղցր նայվածքով…

Ամեն ինչ, որ ստեղծվում ու ծնվում էր բոլորի շնորհիվ,  վստահաբար բոլորինն էլ կդառնար: Սա իմն է, սա էլ՝ քոնը. չէ, չկար նման հասկացողություն: Բոլորինս էր: Այս միտքն էր ծնում մյուս լավատեսական տրամադրությունները, արժեքները, որոնք առանձին-առանձին վերցրած ամբողջ պատմության գինն ունեն՝ չվաճառվելու սուրբ խոստումով:

Բակի անբաժան մասն էինք կամ մասնիկը, որ որոշում էինք մարդկանց բարկության կամ համբերության աստիճանը, մարդկանց լռելու կամ ամեն րոպե անեծքներ թափելու կարողությունները. դրանով էինք մի մասնիկ, լիարժեք մասնիկ:

Կարծում եմ՝ մեր բակի մարդիկ հոգնել էին, սպառվել: Մենք էլ տեղ չունեինք զարմացնելու, թեև ամեն հնարամտություն կյանքի էր կոչված: Սովորական էր դարձել ամեն ինչ, բակի մարդկանց առօրյայի անբաժանը…

Բոլորի երեխան լինելու պատիվ մեզ էր վիճակված, որ վաստակել էինք  անհուն բարության, նվիրվածության, ամենակարևորը, անկեղծ լինելու շնորհիվ: Մի ամանից ուտելը սոսկ կաղապարված դարձվածք չէր այս օրերի նման, այլ սովորական իրականություն: Աղջիկների մազերը ձեռքից ձեռք էին գնում, հյուսում էին բոլորի մայրերը, չէ որ մենք բոլորի երեխաներն էինք… Սա էլ քարացած չէր․ մեր օրերը չէին, ընդունե′ք։

Հատուկ արարողություն էր հարևանների օգնությամբ հաց թխելը: Խմոր անել ու զրուցել, տաք-տաք քննարկել, բողոքի գիրք բացել, դեսից-դենից շաղախել  խմորն ու ծիծաղել: Մի պահ հանգստություն տալ ամենքին, ամեն մի կծու խոսքին, որի պատասխանը չէին տվել հմուտ կանայք, հետո թոնիր վառել արդեն լուռումունջ:

Երևի թե չկար մեկը, որ բակում թթենի չունենար: Հիշում եմ, որ (երանելի օրերի մի մասի համար էլ այդ ծառին ենք պարտական) հաճախ էինք հավաքվում  թթենու տակ, մի թեմա գտնում ու ճեպազրույցի նման մի բան սարքում ու էլի էս կողմ ու էն կողմ վազվզում: Հանգիստ նստելը մերը չէր: Կանգուն է թթենին այսօր էլ, մարդկային ձեռք այդտեղ չի հասել…

Երանելի էինք նաև նրանով, որ ուրախություն ունեինք:
Ծաղրածու, այո-այո, (այդպես էին անվանում). բեղերով, արհեստական քթով, գունավոր հագուստով․ իսկը ծաղրածու: Նա հայտնվում էր այնտեղ, ուր փող կար կամ կարող էլ լիներ: Կանգնում էր հարուստ մարդկանց կողքին ու ասում. «Ապրի′ քո արևը, դու շատ լավ մարդ ես», «Դու այս ես կամ այն ես», ու արդյունքում փող «վաստակում»: Լինում էին պահեր, որ էդ հարուստները շատ էին զարմանում. իրենց մասին էնպիսի գովեստի խոսքեր էին լսել, արդյո՞ք իրենց մասին էր խոսքը (ակամայից հիշեցի Հակոբ Պարոնյանի «Մեծապատիվ մուրացկաները»): Միայն ծաղրածուն չէ, որ դառնում էր օրվա հրամայողը կամ աստղը կամ ավելին՝ շահած դուրս եկածը: Տղաները ծաղրածուի գլխարկը գողանում էին ու էնքան չարչարում, որ խեղճը նստում էր ու սգավորի տեսք ընդունում… Պարզ է՝ հստակ դերերի բաշխում չկար․ կյանքն ու իր մարտահրավերները․․․

Հ․Գ․
Պատմել են ինձ, ես շարադրել եմ:
Գուցե ե՞ս էլ երանելի եմ, որ իրենց եմ լսել․․․

Անտեր հայրենիք

…130 կրակի… 130 (խշշոց)… Զորքիս մորթում են… Կրակի (էլի խշշոց)…

֊Սրանք իրանց մոր արգանդից գլխի են ընգել, ապէ։ Ինչի՞ են մեզ ստե պահել։ Պահել են ի՞նչ անենք։ Մեր ախպերներն են ընդե զոհվում։ Խի՞ չեն տանում։

֊Տրամս չի բացվում։ Վանս զոհվավ էսօր, քեռուս էլ են տարել, ես ստե գետի ափին խորոված եմ անում։ Ո՞նց եմ կռվից հետո հետները սեղան նստելու, ո՞նց աչքերին նայեմ։ Չի դզում, հորս արև։

֊Արա, մեռնեմ ես ձեր սրտին, էթանք, մորթենք, կռվենք… Ես ձեր ցավը տանեմ, տղերք ջան,- ՄՕԲ-ն էր թռվռում։ Ուժեղ տղերք էին, մեզ էին մեջք կանգնում։ Բա ոնց…

* * *

-Դա՛վ, զանգել էր։ Քեզնից էր հարցնում։

-Իրարից գեշ կնեղանանք, Վալյա, եթե ինֆո ես տվել։ Եթե էդքան մեկ ա իրա համար, որ ինձ չի զանգում, թող անտեղյակ մնա։

(Ես սենց բանի։ Կռվի վախտ էլ ա հպարտություն խաղացնում։ Էշի մեկն ես։ Սովորի)։

* * *

Ճամբարում առաջինն էի արթնացել։ Տեղս անհարմար էր, չէի կարողանում քնել։

Մթնոլորտը խառն էր։ Շարժ  կար հետևակի կողմը։

Չլինի՞ խելքները գլուխներն են հավաքել։ Վայ թե` գնում ենք, դզեց։

-Կամանդի՛ր, կամանդի՛ր։

-Ի՞նչ ա, խի՞ ես դուռը ջարդում,-քնաթաթախ մրթմրթաց։

-Կամադիր, հլը հել։ Ոնց որ գնում ենք։

Լուրը հաստատվեց։ Ուրախացա։

-Տարո՛ն։ Արա՛մ։ Տարո՛ն… Տարո՛ն։ Արթնացե՛ք, ապէ։ Շու՛տ արեք։ Արամո՛… Հելեք, Ղարաբաղ ենք գնում։

-Հը՞։

-Հա, շուտ արեք, իջեք։ Գնում ենք։

-Կայֆ, արա։ Էս ոնց ա դզում…

* * *

-Կամանդիր, էս ի՞նչ զորք ա։ Խի՞ են մեզ հակառակ շարքով քայլում։ Էն էլ էս գիշերով։

-ՄՕԲ ա, վայթե։ Բայց խի՞ են հակառակ գնում։

-Ի՞նչ ա էլէ, հոպար։ Խի՞ ես տենց հուսահատ վրես նայում։ Ես գնում եմ հող պահեմ, դու խի՞ ես հետ գնում։

* * *

-Դավո՛։ Հե՛լ։ Ջաբրաիլ ենք հասել։ Плащ-палатка քցի վրեդ, արի։ Շարել ա։

«Ըխք, արա, ըխք։ Սաղ ջուր եմ, զենքիցս չռռում ա։ Էս անտեր պալատկեն էլ չի պահում։ Էս Շան տղա անձրևը խի՞ չի կտրվում… Արդեն չորս ժամ ա կանգնած ենք»։

Ծոցագրպանիս նկարների հետ մեկ էլ էս բառը մնաց քեզնից։ Թե խի եմ մինչև հիմա պահում՝ ես էլ չգիտեմ։ Հետ կվերադարձնեմ, բան չկա… Թե սաղ մնամ»։

Ամբողջ գիշեր անձրևեց։ Ամբողջ գիշեր չքնեցինք։ Սրթսրթում էինք թաց շորերի մեջ։

Շատ բան պետք չէր. մի քիչ արև։

* * *

-Մինամյո՛տ։ Հավաքվեք։ Տեղավորվեք։ Շարժվում ենք։

«Վերջապես»։

Լուսաբացին հասանք տեղակայման վայր։ Ամեն ինչ լուռ էր։ Թուրքը լուռ էր։ Երկինքը լուռ էր։ Ռադիոկապը լռում էր։ Մենք էլ էինք լուռ… Լուռ սրթսրթում էինք։

«Արևն ի՞նչ ա, չկա, ես սենց բանի…»

Երեկվա կռվից մազապուրծ եղած մի քանի զինվոր էր մնացել։ Շուրջներս էին հավաքվել, պատմում էին, թե ոնց երեկ՝ կանգնածս տեղում մեկը մասերի բաժանվեց.

-Էն ա, ախպեր։ Սմերչ ա։ Երեկ խրվավ, չգմփաց։ Հետևն էլ մեր գրադն ա՝ Բ**ի տղա բեզպիլոտնիկը մոխրացրեց։ Ձեզ հաջողություն, ախպեր։ Լավ մնացեք։ Հելանք։

Ավտոմատները չէին կրակում։ Ականներ չէին պայթում։ Զգացողություն չկար։ Ամեն ինչ լուռ էր։ Տարօրինակ կերպով լուռ։

Մեզ օգնական ՄՕԲ-ն էլ լքեց մեզ.

-Հո մսաղաց չե՞նք եկել։ Ուզում ենք ապրենք, ախպեր։ Ձև չկա ստե սաղ մնանք։ Մենք գնում ենք։ Ո՞վ ա գալիս։

-Ու՞ր, այ ախպեր։ Ձեզ մեզ են կցել։ Ու՞ր եք գնում,-հրամանատարն էր շշմել։

-Մենք հելանք։

-Հաջողություն։

«Ո՞նց էր. «Գնանք, տղերք ջան, մորթենք, թափենք, կռվենք։ Ես մորթելու, կռվելու մասին ուրիշ պատկերացումներ ունեի, հոպարս»։

Մեկը կար մեջները՝ Գեղամը։ Ձեռ էին առնում ամբողջ ընթացքում։ Խեղճ ընտանիքից, խեղճ բնավորությամբ, խեղճ ապրելակերպով մարդ էր։ Չէր խոսում կամ քիչ էր խոսում ու շշուկով։ Նրանք, ովքեր կոտորելու էին եկել, լքեցին առանց մի կրակոցի, թարմ զենքերով: Գեղամը մինչև վերջ մնաց մեր կողքին, առանց զրահաբաճկոն, առանց սաղավարտ։ Ական էր մատակարարում։ Իր պես մարդիկ էին երկիրը պահելու եկել։ Տասնութ տարեկան տղերքի հետ կռվելու համար իր պես մարդիկ սեփական ընտանիքը թողեցին հետևում։ Դաշտում իրեն տեսնողները հարգանքով են խոսում իր մասին՝ ամեն անգամ հիշելուց։

Գեղամը գնաց միայն երկու եղբայրներին կորցնելուց հետո։

-Գնա, ախպեր, դու քո կռիվը տվեցիր։ Հերիք ա։

* * *

-Էս վաշտը չի՞։

-Ի՞նչ կա, ախպերներ։ Էս ո՞ւր եք գնում։

-Ախպեր, գնում ենք առաջ, դիրքավորվենք։

-Արա՜, Նինի։ Ի՞նչ կա, գոմփոլս։ Դու էլ ե՞ս գնում հետները։

(Ծիծաղում էր, էլի կատակ էր անում՝ ծանր զենքն ու զինամթերքը ուսին):

Մնայիր, էլի։ Մեր ստորաբաժանմունքում էիր ծառայում, լավ հրետանավոր էիր։ Տեղափոխվելն ինչի՞դ էր պետք։ Մնայիր, հիմա էլ ծիծաղեինք։

Վերջին անգամ էինք տեսնում առաջնագիծ մեկնողներին։ Մի մասին՝ ուղղակի վերջին անգամ։

* * *

-Ալո։ Ա՞րթ։

-Դա՞վ։ Բալուս։ Ի՞նչ կա, ախպեր։

-Բան չէ։ Ուշադիր լսի։ Մարդ չգիտի, քեզ եմ մենակ զանգում։ Տանում են։ Գնում ենք։

-Ո՞նց։ Ու՞ր։

-Ղարաբաղ ենք գնում։ Ներքևները։ Ջաբրաիլ երևի։ Մերոնց չասես։ Հանկարծ չիմանան, Արթուր։ Ինչքան կարաս` պահի։

-Լավ։ Զգույշ կլինես։

* * *

130… Բուժկետ չկա։ Ավտո ուղարկի։ Վիրավորներ ունենք։ Մինապոլյա ա, զգույշ կգաք։

* * *

-Գորգոյա՛ն, Ղևոնդյանին վերց, արի ստեղ,- առաջնագծում տեղավորվել էին։ Մենք էլ հրաման ունեինք,- շոֆեռներին հրահանգավորեք։ Ձեր երկուսի մինամյոտն ենք բացազատում մենակ։ Քշեք ստեղ, մարտի տվեք։ Նշանառվում եք այ էն վիշկեքով։

«Այ էս ուրիշ բան»։

Հետո պիտի դրանք մեր կռվի սիմվոլը դառնային։ Ջաբրաիլի հայտնի «վիշկեքը»։

Ամեն ինչ արվեց շատ արագ ու պրոֆեսիոնալ մակարդակով, առանց ավելորդ լարվածության, շտապ ու ճշգրիտ։ Մնում էր սպասել գործելու հրամանին, իսկ հրամանը ուշանում էր։

-Վայ, ես ձեր … (հայհոյախառը արտահայտություններ ) ,- առաջին հարվածը ստացանք։ Առաջին անգամ լսեցինք երկնքի սուլոցը, առաջին արկը, առաջին ծուխը, հողի առաջին ցնցումը… Մեր առաջին օրհնությունը։

Պատասխանն էլ չուշացրեցինք (մեր երկրորդ օրհնությունը), ու սկսվեց։

«Բալուս»։

* * *

Նույն ժամանակ, զուգահեռ իրականությունում, մայրս ծնկեց հյուրասենյակի մեջտեղում ու գլուխը ձեռքերի մեջ առավ, հայրս հացը կիսատ կծեց ու կուլ չտվեց, տատս ծնկեց զույգ մոմերի առջև ու գլուխը վեր պարզեց, քույրս էլ շվարեց անծանոթ տեսարաններից ու սկսեց լալ՝ մորս փաթաթված…

Ես էլ պիտի բթացած դեմքի արտահայտություն ընդունած “Daroink” ծամեի մինչև հաջորդ հրամանը, կամ կուչ գայի մի ծնկաչափ խրամատում, մինչև կարկուտը դադարեր։

«Յանդ տարել ա՞։ Թքած իրա վրա էլ։ Ի՞նչ ես Ռեմբո խաղում, էշի մեկը։ Բա տո՞ւնդ։ Մեռնել չկա։ Մեռնելու եկողը հետ չի գնում։ Հլը օտպուսկ չեմ գնացել, քրոջս առաջին դասարան չեմ տարել, տղերքի հետ լեվի չեմ գնացել, վերջին բաժակս կիսատ եմ թողել, Ռիոն չեմ տեսել… Էդքան բանն ո՞վ ա քո փոխարեն անելու»։

* * *

Վախն ամենասովորական բանն է կռվի ժամանակ, բայց շատերիս համար դրա ժամանակն ամենևին չկար։ Լարված ընթացքը բթացնում էր և՛ սովը, և՛ վախը, և՛ հոգնածությունը, և՛ քունը, իսկ միակ մտածելու թեման գործողությունների մեջ արագ ու ճշգրիտ լինելն էր` փրկելու համար հա՛մ մեր , հա՛մ առաջնագծում կռվողների կյանքը։ Մեկ սխալ հաշվարկի պատճառով արկը կարող էր մեր տղաների կյանքը խլել, անուշադրության պատճառով՝ մեր։

Ճակատում տղերքը հարձակման էին անցել։

-130, լավ ա, տանկ ա ցելը, լի՛ց, լի՜ց…

Երկար խշշոցին հետևող աղաղակը մի բան էր նշանակում։

«Կպանք»։

Թշնամին ակտիվ աշխատում էր մեր ուղղությամբ՝ փորձելով կտրել մեր առաջնագիծը հրետանու աջակցությունից։ Աշխատելը դառնում էր այլևս անհնար։

-Վազեք խրամատ, շու՛տ արեք։

Հողն անդադար ցնցվում էր, լցվում դեմքներիս։

-Սաղ կրակած ա՞։

-Ի՞նչ, կամանդիր։ Չի լսվում։

-Ասում եմ` լիցքավորած մինամյոտ հո չի՞ մնացել։

-Իմը չեմ կրակել, կամանդիր։ Գնում եմ կրակեմ, գամ։

-Գնա՛։

Զենքը չկրակած թողնել չէր կարելի։ Վազեցի կրակակետ, հաջողությամբ ձգեցի թելը, բայց հետ վերադառնալու համար ուշ էր արդեն։ Կրակահերթը թշնամու կողմից վերսկսեց ու ալիքից շպրտվեցի մեքենաների համար փորված լայն խրամատը, որ բոլոր հնարավոր տարբերակներով պիտի վերջինս լիներ։ Հետ վերադառնալը ծայրահեղ անհրաժեշտություն էր ապրելու համար, սակայն անհնար։ Ստիպված էի սպասել, մինչև դադարի։

«Ըհըն, ոնց որ խախանդվավ։ Գնա՞մ, թե՞ չէ։ Բա որ սկսվա՞վ։ Թքած, գնում եմ»։

Հազիվ էի դուրս եկել թաքստոցից, երբ երկինքը նորից սուլեց։ Էդ դեպքում երկու վայրկյան ունես ամենաշատը  պառկելու համար։ Ու մինչ կհասցնեի գետնին հասնել, ծանրություն զգացի ձեռքիս շրջանում (Երրորդ օրհնությունս): Չէի դիպել գետնին, երբ հասկացա.

«Կտրեց։ Մնացի առանց մատների»։

Կյանքում առաջին անգամ թույլ տվեցի ինձ ի սրտե գոռալ, ոչ ցավից, այլ տեսածից։

-Վիրավոր եմ,- ինձ գցեցի փոսը։

-Ո՞ւր ա,-վրա տվին։

-Հանգիստ, հանգիստ։ Փորս չի, ձեռս ա։

Խրամատի վերջից գոռացին.

-Շատ ա՞ բան եղել։

-Չէ, նորմալ ա։

-Խորքից կապի, Շանթո, մինչև Տիկոն բինտ բերի։

-Չմտածես, ախպերս։ Հը՞ն, շատ ա՞ ցավում։

-Աաաա, գժվել ես, արա։ Տղավարի ձգի մի հատ, ի՞նչ ցավալ։

-Չեմ կարում էլ, արի, կապի, Տիկո։

-Սյո, նորմալ ա, ապրեք։

-…130 կրակի… 130…

Չեմ կարում։ Չեն թողնում։ Բ**ի տղերքը տեղս գտել են։

* * *

-Հը՞ն, կյանքս։ Ծխե՞ս մի հատ, թուլանաս,-Շանթն աչքով արեց ու մեկնեց սիգարետի տուփը։ Սիրտը թուլացել էր վիրակապելուց։ Ծուխը մինչև հոգու խորքը քաշում էր։

-Ծը։

-Ցավում ա՞։

-Ծը։

-Հելեք, տղերք։ Հանգստացան։

* * *

- (Խշշոց) Կամբատ, ցել տուր, սկսում եմ։

Տհաճ էր կռվին պասիվ դիրքից հետևելը։

-Ախպեր, չե՞ս կռնա գործ էնես։ Չի ստացվում։

-Կարամ։

-Կամանդի՛ր։ Անելիքս մի ձեռով էլ կարամ անեմ։ Հելնեմ, էլի։

-Չէ՛, նստի տեղդ։

-Ախպոր պես, կամանդիր։

-Չէ։

Հացը խոնավ հողի համ ու վառոդի հոտ ուներ։ Ուտում էինք, երբ կրակում էին։ Քնում էինք առանց գիտակցելու, բնազդաբար, արկերի անդադար պայթյունների թմրած ձայների տակ։ Մահը «Գրին քարդ» էր շահել ու վազվզում էր դաշտում։ Ծանոթության ժամանակը չէր։ Մեռնել չկա։

-Գորգոյա՛ն, էն սարի գլխին Լեննականի բուժկետն ա, վազի ընդե, թող պերեվազկա անեն։

-Լավ, կամանդիր։

Ջահել տղա էր Գոռը։ Բժշկական համալսարանում էր սովորում։

-Արի, ապ, արի տենամ` ինչ է եղել, ինչխ է եղել։

Բզբզում էր բինտը, դանդաղ բացում, նյութեր լցնում ու ամեն քայլին նայում դեմքիս։

-Շա՞տ եմ ցավացնում։

-Ծը։

-Հիմա՞

-Ծը։

-Ապ, գոնե միմիկա շարժի։ Ո՞նց կըրնա չցավա։ Ես քու ցավը տանեմ։ Հալալ է քեզ, ապ։

Շտապ օգնության բուժքույրը կողքից լուռ հետևում էր ընթացքին։ Վերջացնելուց հետո ընկավ վզովս, համբուրում էր անդադար։

-Վայ, մեռնեմ ես քո սրտին։ Ցավդ տանեմ, բալես։ Որձ ա, է։ Բա սաղ սենց չլինեի՞ն։ Գալիս են՝ մատս քերծվել ա, հոսպիտալ տարեք, էլ շատ իմանամ ինչ։ Մեռնեմ ջանիդ, ախպերս։

-Ապ, քեզ չեմ թողնի գնաս։ Էսա հոսպիտալի մաշնեն կուգա, կերտաս։ Էս սենց չի կռնա մնա։ Պիտի հետևեն, որ վերականգնվի։ Չմտածես, ծո։ Դզվելու ա։ Հլը  առ էս սնիկերսը ներս արա, մինչև տենանք ինչ կուգա գլխներիս։

Հաջորդ օրը պիտի կռվի մեջ մտնեին իրենց զորքի հետ։

Հուսամ ողջ ես, մոք։

-Դավոն դո՞ւ ես, ապ։

-Հա, ի՞նչ կա։

-Կամանդիրդ քեզ հետ ա կանչում։

-Գոռոս, գնում եմ, ախպեր։ Հոսպիտալը կսպասի։ Շնորհակալ եմ քեզ։ Ձեզ։

-Լավ էլի, ապ։

Բարեհաջող տեղ հասա։

-Ստե արի, արա։ Ո՞ւր ես գնում։ Թռի էս փոսը։

-Հը՞, ի՞նչ կա։

-Վիրակապին, էկա, ախպեր։ Կեսը չկա։

-Ո՞վ կա ըտե։ Մի հատ կրակ բերեք։

-Ախպեր, կրակում են։

-Արա՜, ի՞նչ ես մտածում։ Մեկ ա ծուռ են կրակելու, բեր ծխենք։

Երևացին առաջին անօդաչուները՝ ուղիղ գլխներիս վերևը, իրենց անտանելի ձայնով, որ դեռ երկար ականջներումս կմնա։

-Ո՞ւր ա: Ո՞ւր կրակեմ։

-Ես էս երկրի (հայհոյանքների տարափ)։ Որ տեսողությունդ -5 լինի, չես տենա եքա սարքը։ Ո՞վ ա քեզ իգլա տվել։ Ես էդ տվողի …

-Կրակում եմ վրեն, նայի։

-Տեսա՜։ Տեսել եմ… Չի աշխատում։ Ախպեր, չի կրակում։

«Բան չկա, ախպերս։ Դու մեղք չունես, որ հայ ես, Հայաստանում ես ծնվել, էսօր էլ զոռով ստեղ են բերել քեզ։ Ոչ երկիրդ մեղք ունի, ոչ էլ թափով ծանոթներդ, որ հանգիստ ծառայությունդ են կազմակերպել, ձեռքիդ զենքն էլ չի աշխատում։ Իրանց կասես պատասխան տան իմ ու էս տղերքի համար։ Հեսա կիջնեն մեր վրա։ Գրպանիս նկարները մնացին»։

-Նշանված ես, չէ՞, Սև,-խոսակցություն բացեցի, երբ հասկացա, որ ՀՕՊ-ի վրա հույս դնել չի կարելի։

-Հա, ախպեր։

-Բա ձգում ա՞։

-Էդ ա, ախպեր։ Աղջկան տենց պիտի ասես։ Ոչ ինքը մեղք ունի, ոչ ես, որ բանակ եմ։ Էդ ա։ Սյո։ Դու ասա։ Կա՞ մեկը։

-Կար, ախպեր։ Մինչև տագնապը կար։ Չդիմացավ։

-Լավ, է։

Սևոն քնել էր։ Էդ անտանելի դռռոցի տակ անուշ քուն էր մտել։ Հիշում եմ, ձեռքը դրեց Տիկոյի ուսին ու ասաց.

-Արա, ձու՛կ։ Բեր դու մի մեռի։ Քեզ սիրում եմ, արա։

Սևոն բոլորիս մեծ ախպերն էր։ Հոր պես։ Տարիքով մեծ էր բոլորիցս ու  բոլորիս մասին էր մտածում։ Բոլորիս՝ ողջ տուն հասնելու մասին։

-Էն ի՞նչ սալյուտ ա։

«Բան չկա, ախպերս։ Մեզ չսպանեց, մեր տանկը խփեց։ Ասա, թող դրա պատասխանը տան։ Տենց էլ կլինի»։

* * *

-А у тебя давно секса не было?,֊արթնացա հիվանդանոցում։ Բարեբախտաբար՝ քաղաքացիական, որ հետո պիտի մի սիրուն վերամիավորման վայր դառնար։

«Սրանից բարի լույսս չէր կարա լիներ։ էն ի՞նչ կինո են առավոտ շուտ միացրել»։

-Բալուս, տղերք։

* * *

Դեռ երկար ժամանակ կարթնանամ սառնարանի դռռոցից ու զենքս կփնտրեմ, չեմ գտնի ու մինչև լույս արթուն կմնամ, կամ ուղղակի վեր կթռչեմ ու էլի արթուն կմնամ մինչև լուսաբաց՝ համարյա մերկ, պատշգամբում նստել, չսուլող երկնքի հետ ծխելու համար։ Գումարտակի հրամանատարի խզված ձայնը դեռ երկար ժամանակ քնիս մեջ կարձագանքեր ականջներումս.«130… Զորքիս մորթում են… Կրակի…»

130-ը կրակեց. անդադար կրակեց, որ հետո հետ եկածները ասեն. «Մի մասը չեկան, ախպեր։ Չկարացանք բերենք։ Ձեր շնորհիվ մենք փրկվեցինք։ Ձեզնով ենք երդվում»։

Թուրքը մեղք չունի։ Մենք մեր ձեռքով ենք իմ ընկերների ու ձեր որդիների դամբարանը շինել։ Մեր մեղավոր թշնամին մենք ենք։ Քո թուլությունն ու բարձրաստիճան ծանոթները։ Քո վաճառված ձայնն ու թույլ դաստիարակությունը։

Մեզ հայրենիք հարկավոր չի։ Անհայրենիք ու նվաստ հայ ենք մենք, որ մեր ձեռքի արյունը թուրքի ճակատին ենք քսում։ Թուրքի հետ բարեկամանում, թուրքի արարածը սպառում ու հետո բողոքում, որ ոտքը մեր տուն է մտցրել։ Ծանր վճար տվեցինք ու շարունակում ենք տալ։

Փսլնքոտ ազգ ենք դաստիարակում ու հետո UNESCO խաղացնում. թե` մի բուռ հող չես կարողանում պահել, լավաշն ու դուդուկը մի խոթի աշխարհի աչքը։ Էդպես չի լինում։ Էդպես տանուլ են տալիս։ Էդպես որդի են կորցնում, տուն են կորցնում, հող են կորցնում, հայրենիք են կորցնում, ինքնություն են կորցնում…