Լուսանկարը՝ Վահե Դաբաղյանի

Մաքենյաց վանքը գտնվում է Գեղարքունիքի մարզի Վարդենիսի տարածաշրջանի Մաքենիս գյուղում՝ Վարդենիս քաղաքից 15 կմ հարավ-արևելք՝ համանուն գետի ափին: Վանք հասնելու համար Մարտունի-Վարդենիս ավտոճանապարհից պետք է մտնել Ծովակ գյուղ, ապա՝ Լճավան և հասնել Մաքենիս: Եկեղեցին գտնվում է գյուղի գլխավոր ճանապարհի աջ կողմում:

Վանքն ունի ընդարձակ և պարսպապատված բակ, որի զգալի մասը հատկացված է գերեզմանոցին, որտեղ այլևս թաղումներ չեն իրականացվում: Վանքի մասին տեղեկություններ է հաղորդում Ղևոնդ Ալիշանը՝ իր «Ծիսական» գրքի 65-70-րդ էջերում. «Մեծահամբավ Մաքենոց մենաստանն իր հռչակով ամենահինն է ամբողջ Գեղամա երկրում»: Ըստ Ալիշանի՝ վանքերն ու մենաստանները սովորաբար բնակավայրերից են իրենց անունն ընդունում, իսկ այս վայրը Մաքենիս է կոչվել մենաստանի անունով, որովհետև այստեղի կրոնավորների զգեստները եղել են մաքենի կամ օդենի (ոչխարի մորթին է) նյութից: Այն անվանել են նաև Կարմիր վանք՝ կարմիր քարից պատրաստված լինելու պատճառով:

Լուսանկարը՝ Վահե Դաբաղյանի

Վանքի և միաբանության ծաղկուն շրջանը սկսվել է 8-րդ դարից՝ շնորհիվ Սողոմոն Մաքենացու: Նա 701թ.-ին այսեղ գրում է «Տոնական» եկեղեցական կանոնակարգը, որը 1170-ին Ներսես Շնորհալին վերցնում է և կիրառում հայկական մյուս վանքերում: Սողոմոն Մաքենացին այստեղ հիմնում է նաև դպրոց, որտեղ ուսանել են Ստեփանոս Սյունեցին (Ստեփանոս Քերթող), Վահան Գողթնացին, կաթողիկոսներ Սողոմոն Ա Գառնեցին, Մաշտոց Ա Եղիվարդեցին: Միջնադարում վանքն այնքան հռչակավոր է եղել, որ պատմիչ Մովսես Կաղանկատվացին այն բնորոշել է «մեծ մայրաքաղաքն Մաքենացւոց»: Վանքում է պահվել XI դարում Եդեսիայից բերված կենաց փայտի մասունքով Մաքենյաց Սբ. Նշան խաչը: 855 թ.-ին Մաքենյանց վանքում է թաղվել Հովհաննես Դ Ովայեցի կաթողիկոսը, որը վախճանվել էր Գեղարքունիք հովվական այցելության ժամանակ:

728-ին Ատրպատականից պարսիկ Բաբանի հրոսակները ներխուժել են Գեղարքունիք գավառ, սպանել 15 հազար հոգու, կողոպտել Մաքենյանց վանքը, այրել ու ավերել վանքի բոլոր շինությունները: Մինչև այդ, խույս տալով վտանգից, Մաքենյանց վանքի միաբանության կեսը Սողոմոն վարդապետի գլխավորությամբ տեղափոխվել է Զրեսկ վանքը, մյուս կեսը՝  Արցախի Եղիշե առաքյալի վանքը: Լքված և ավերված վանքը 788-ին վերականգնել է Սողոմոն Գառնեցին:

IX դ. վերջին Սյունյաց իշխան Գրիգոր Սուփանը Մաքենյանց վանքի միանավ բազիլիկ եկեղեցուն կից՝ հյուսիս-արևելքից, սրբատաշ տուֆով կառուցել է Ս. Աստվածածին եկեղեցին և վանքը շրջապատել բարձր պարսպով: Նա Մաքենյանց վանքին նվիրել է նախիրներ և այգիներ՝ Գառնիում, Երևանում, Եղեգիսում և 5 կրպակ՝ Անիում:

Այսօր էլ Մաքենյաց վանքում վանական-ճգնավոր է ապրում: Նա մեզ ընդառաջ եկավ վանքի ներսում: Իմանալով իմ ուսումնական հավակնությունների մասին՝ ասաց. «Եթե մարդ լավ կրթված է, բայց չգիտի Աստծո խոսքը՝ կարող է մեծամտանալ»: Ուստի ինձ խորհուրդ տվեց օրական գոնե 10-15 րոպե հատկացնել Աստվածաշնչի ընթերցանությանը և մասնակցել պատարագներին:

Հարցազրույց ժողվարպետ Անահիտ Ճաթեյանի հետ:

Լուսանկարը՝ Մարիամ Տոնոյանի

-Որքա՞ն ժամանակ է, ինչ զբաղվում եք տիկնիկագործությամբ:

-Երկար տարիներ աշխատել եմ մանկատանը, երեխաներին ուսուցանել արհեստի տարբեր ճյուղեր՝ թաղիքագործություն, ասեղնագործություն, տիկնիկագործություն, հելյուն, կարպետ, ասեղնագործ ժանյակ: Արդեն հինգ տարի է՝ զբաղվում եմ նաև տիկնիկագործությամբ, բայց սերը դեպի տիկնիկագործությունն ունեցել եմ դեռ մանկության տարիներից:

Լուսանկարը՝ Մարիամ Տոնոյանի

-Ինչպիսի՞ տիկնիկներ եք պատրաստում:

-Երբ սկսեցի զբաղվել տիկնիկագործությամբ, որոշեցի պատրաստել հատկապես հայկական տիկնիկներ, ու քանի որ մանկատանը արտասահմանցի հյուրեր շատ են լինում, որոշեցինք մեր պատրաստած հայկական տարազներով տիկնիկները նրանց նվիրել:
Սկզբում տիկնիկների հագուստները պատրաստում էինք հելյունով կամ շյուղերով գործած գործվածքներով, հետո արդեն նաև կարպետով՝ մեր հայկական զարդանախշերով զարդարելով: Տիկնիկները հաճախ պատրաստում ենք հեքիաթների, գերդաստանի թեմաներով՝ տատը թոռների հետ, գրկանոց նորածին երեխան՝ մոր գրկում:

Լուսանկարը՝ Մարիամ Տոնոյանի

-Քանի՞ տարի եք աշխատում մանկատանը:

-Արդեն քսանհինգ տարի է՝ աշխատում եմ մանկատանը՝ շատ սիրելով իմ գործն ու երեխաների հետ շփումը:

-Նման ստեղծագործական աշխատանքների նշանակությունն արդյոք մե՞ծ է երեխաների կյանքում:

-Ձեռքի աշխատանքները երեխաների համար թերապիա են հանդիսանում, նյարդային համակարգը թուլացնում, լարվածությունը հանում են, քանի որ նրանք այդ պահին զբաղվում են հաշվարկով, չափելով, կտրելով, կարելով, ինչն էլ մարդուն հավասարակշռված, հանգիստ վիճակի է բերում: Ինչո՞ւ չէ, նաև ծանոթանում են հայկական ազգային զարդանախշերին ու հագուկապին, իրենց իսկ ձեռքով պատրաստում են ազգային տիկնիկներ:

Լուսանկարը՝ Մարիամ Տոնոյանի

-Որտեղի՞ց եք սովորել տիկնիկագործություն:

-Տիկնիկագործության մասին հայկական շատ գրականություն կա հնագիտական թանգարանում: Վերցնելով, կարդալով, կարպետներն ուսումնասիրելով՝ գծապատկերներ եմ անում ու սկսում պատրաստել:
Տիկնիկագործության առումով ինքնուս եմ, իսկ ասեղնագործ ժանյակը սովորել եմ մորիցս ու հիմա սովորեցնում եմ երեխաներին:

Լուսանկարը՝ Մարիամ Տոնոյանի

-Ինչ-որ արհեստի տիրապետող մարդը ինչպիսի՞ն պետք է լինի:

-Առաջնային է աշխատասիրությունը: Ես ինքս կարգախոս ունեմ, որով առաջնորդվում եմ ցանկացած գործ սկսելիս՝ «Աշխատել ցանկացողը ելք է փնտրում, աշխատել չցանկացողը՝ պատճառներ»:
Աշխատելիս միշտ ինքս ինձ կրկնում եմ ու երեխաներին էլ խրատում, որ արհեստը «ոսկե բլազուկ» է: Արհեստ իմացողը մինչև կեսօր է սոված մնում:

Օրեր առաջ էր, որ ստացանք Լիլիթ Հարությունյանի «Սահմանից հեռու» հոդվածը: Կայքում տեղադրելուց առաջ որոշեցինք ուղարկել 17-ի մեր թղթակիցներ Սերինե Հարությունյանին (Տավուշի մարզ, գ.Կոթի) և Լիա Ավագյանին (Տավուշի մարզ, գ.Ներքին Կարմիրաղբյուր): Այսօր ձեր ուշադրությանն ենք ներկայացնում թե Լիլիթի հոդվածը, թե Սերինեի և Լիայի պատասխան հոդվածները:

Սահմանից հեռու

Միշտ ցանկացել եմ ապրել սահմանամերձ գյուղերից մեկում՝ թեկուզ կարճ ժամանակով: Գիտեմ՝ ծիծաղելի է թվում, բայց ինձ հետաքրքրում է այն մարդկանց կյանքը, ովքեր ապրում են այդպիսի վայրերում, թե ինչ են անում նրանք կրակոցների ժամանակ, ինչպես են պաշտպանվում…

Շատ-շատ եմ հեռուստատեսությամբ տեսել ու լսել այդ գյուղերի, այնտեղ ապրող մարդկանց և նրանց առօրյայի մասին, սակայն, ինչպես սիրում են ասել մեր մեծերը՝ ավելի լավ է մեկ անգամ տեսնել, քան տասն անգամ լսել: Երբ առաջին անգամ բարձրաձայնեցի այս համարձակ ցանկությանս մասին, շրջապատիս արձագանքն ինձ ամենևին էլ չզարմացրեց: Որոշ իմ հասակակիցներ էլ ասացին.

-Այ քեզ ցանկություն, ուզում է հայրենասեր երևալ:

Չգիտեի, որ ցանկությանդ մասին ինչ-որ մեկին հայտնելը հայրենասեր թվալու միջոց է: Ցանկությունս հաստատ իրականություն եմ դարձնելու. կարճ ժամանակով, բայց հաստատ ապրելու եմ սահմանամերձ վայրերից մեկում: Պետք է, չէ՞, մի օր ուղիղ նայենք թշնամու աչքերին:

Լիլիթ Հարությունյան

Գեղարքունիքի մարզ, գ.Լճաշեն

***

Սահմանին մոտիկ

Մայրաքաղա՞ք, տարբեր քաղաքներ ու գյուղե՞ր, թե՞ սահմանամերձ գյուղ…
Տարօրինակ սկիզբ էր: Եթե անկեղծ՝ մայրաքաղաքը և առհասարակ մեծ քաղաքները տանել չեմ կարողանում: Երևի դա նրանից է, որ սովոր եմ գյուղի հանգիստ ու լուռ կյանքին, բայց շատերի երազանքը հենց մայրաքաղաքում ապրելն է: Դե, նորմալ է, տարօրինակ ոչ մի բան չկա, շատերն են ծանոթ քաղաքում ապրող մարդկանց առօրյային. աշխույժ կյանք, երթևեկություն, խցանումներ, վառ ու գունավոր խանութներ, բազմահարկ շենքեր, վերելակ, հրավառություն, անթիվ-անհամար ավտոբուսներ ու կանգառներ, և այլն, և այլն… Թերևս ինձ համար անտանելի:
Պատմեմ նրա մասին, ինչի մասին քչերը գիտեն: Սահմանամերձ գյուղերում ապրողների կյանքն ու չարչարանքը միայն այնտեղ ապրողներին է հայտնի: Ի՞նչ է կատարվում այստեղ՝ սահմանին մոտ, քչերը գիտեն: Քչերն են ուզում այստեղ ապրել, ապրողների մեծ մասն էլ առաջին իսկ հնարավորության դեպքում հեռանում է: Հեռացողներին, ամեն դեպքում, մեղադրել պետք չէ. գնում են, որովհետև աշխատանք չունեն, որովհետև հոգնել են անվերջ կրակոցների ձայն լսելուց, հոգնել են երեխային խաբելուց, թե իբր փուչիկ էր, որ պայթեց, հոգնել են:
Այստեղ գրեթե աշխուժություն չկա, չկան խցանումներ, վառ ու գունավոր խանութներ, բազմահարկ շենքեր, հարյուրավոր ավտոբուսների փոխարեն այստեղ ընդամենը երկուսն են, հազարավոր կանգառների փոխարեն՝ մի քանիսը… Հրավառությո՞ւն, այստեղ հրավառություն ամիսը մեկ կամ լինում է, կամ՝ ոչ, դե, եթե չհաշվենք Նոր տարին ու ամառային և ձմեռային զորակոչերի օրերը: Այստեղ ամեն ինչ ուրիշ է: Սահմանին ապրողները մեկ-մեկ գնդակոծությանն էլ կատակով «հրավառություն» են կոչում, իրենց հույս տալիս:
Իսկ գնդակոծության ժամանակ ի՞նչ են անում սահմանին ապրողները, երբ ցանկացած հաջորդ փամփուշտը կարող է իրենց տանը դիպչել. թաքնվում են:

Իսկ ինչե՜ր են անցնում մտքովդ, երբ արդեն արձակված փամփուշտի կարմիր լույսը տեսնում ես քո իսկ աչքով, քո սենյակի լուսամուտից… Ինչե՜ր ես մտածում այն պահին, երբ գետինը ցնցվում է արձակված ինչ-որ հզոր զենքի ազդեցության տակ: Ինչքա՜ն ես աղոթում սահմանին կանգնած զինվորի համար, ինչքա՜ն ես վախենում նրանց կյանքի համար: Ինչպե՜ս էլ ոչ մի վախ չես ունենում՝ տանդ պատշգամբից ամեն օր դիրքերը տեսնելիս:
Մարդիկ կան՝ սահմանին ապրել են երազում: Իրոք որ, համարձակ ու զարմանալի ցանկություն է: Երազե՜ք ու անպայման իրականացրեք ձեր երազանքը, մի օր հաստատ ամեն ինչ լավ է լինելու, բոլորը հետ են գալու: Ես գիտեմ՝ լավ է լինելու՝ մեր տան դիմացի դիրքերում, Արցախի ու Հայաստանի այլ դիրքերում կանգնած մեր տղերքի շնորհիվ:
Հայրենիքը միշտ էլ սահմանից է սկսվելու, միշտ, բայց մի օր հաստատ սահմանը էլ չի տարբերվելու հայրենիքիս մնացած վայրերից: Մի օր էլ սահմանին կանգնելու կարիք անգամ չի լինելու, իսկ երեխաները վազվզելու են ու անվե՜րջ հպարտանալու են, որ էդ խաղաղությունը իրենց հայրիկների շնորհիվ է ձեռք բերվել:

Սերինե Հարությունյան, Տավուշի մարզ, գյուղ Կոթի

 ***

Սահմանին ապրելու ու միշտ ժպտալու բանաձևը

Հիմա դժվար կլինի գտնել ինչ-որ մեկին, ով ցանկանում է ապրել սահմանապահ գյուղում ոչ թե հանգստանալու, այլ թշնամուն մոտիկից տեսնելու ու նրա հետ «ծանոթանալու» նպատակով: Մոտիկից տեսնել դիրքերը, ապրել սահմանապահի կյանքով, համոզված եմ՝ քչերը կան, որ կցանկանային այդ կյանքը, քանի որ ինչ-որ տեղ քեզ զրկում ես որոշ «բարիքներից»: Բայց իրականում սահմանում ապրելը իր հետաքրքրությունն ունի, օրինակ՝ հաստատ ոչ մի ուրիշ ոչ սահմանամերձ գյուղում չի լսվի հարևան պետության գյուղերում անցկացվող հարսանիքների ձայնը, մարդկանց շարժը, նույնիսկ հեռադիտակ կամ սուր լսողություն պետք չէ այդ ամենը տեսնելու կամ լսելու համար:

Իսկ ինչ վերաբերվում է սահմանում ապրելուն, դա իրականում խիզախություն ու հայրենասիրություն է պահանջում: Երբ կարդացի Լիլիթի նյութը, փշաքաղվեցի, որովհետև մարդիկ կան, ովքեր միայն «սահման» բառը լսելիս «տաքություն են տալիս»: Ես նույնիսկ ճանաչում եմ այնպիսի մարդկանց, ովքեր արդեն գյուղ մտնելիս կքանստած ու թաքնվելով են քայլում փողոցներով՝ նույնիսկ չմտածելով, որ այդ քայլով վիրավորում են գյուղի բնակիչներին: Սահմանին առողջ ու կարևորը՝ խիզախ մարդիկ են պետք: Ինձ սահմանից հեռու ապրող մարդիկ հաճախ հարցնում են, թե մեր գյուղում արդյոք կքանստելո՞վ ենք ապրում, քայլում ու դպրոց գնում, ու ես միշտ նույն պատասխանն եմ տալիս՝ եթե սահմանի ժողովուրդը կքանստելով ու վախվխելով ապրեր, ապա վաղուց թշնամին ներսում կլիներ:

Այո, թշնամին հսկում է յուրաքանչյուրիս քայլը, բայց երբեք չի համաձակվի որևէ մեկիս վրա նշան բռնել՝ կրակելու նպատակով, և գիտե՞ք՝ ինչու, որովհետև մեր միջև կանգնած է ավելի հզոր հայ զինվորը:

Իրականում սահմանի կյանքը չի տարբերվում մնացած բնակավայրերի առօրյայից՝ դպրոց, տուն, տնային գործեր, դասեր, պարապմունքներ և հազար ու մի գործողություններ: Ուղղակի այս դեպքում կյանքդ ապահովագրված չէ թշամու գնդակից: Եթե ինչ-որ ուրիշ քաղաքներից ու գյուղերից մարդիկ մտածում են սահմանում ապրելու մասին, ուրեմն իրոք գնահատում են այստեղ ապրող մարդկանց, նրանց կատարած գործը, որովհետև այստեղ բոլորը զինվոր են՝ սկսած ամենափոքրից, վերջացրած տան մեծով:

Ու, վերջապես, սահմանում ապրելը իր առավելությունները ունի, այո, ճիշտ կարդացիր՝ առավելություն: Օրինակ՝ եթե ուզում ես զենքերի մասին տեղեկություն իմանալ, ապա կա՛մ պետք է ռազմական ինչ-որ դպրոցում սովորես, կա՛մ ապրես սահմանապահ գյուղում, որովհետև այստեղ, սկսած հինգ տարեկանից, երեխաները տիրապետում են զենքերի մասին նեղ մասնագիտական տեղեկությունների՝ առանց չափազանցության:

Բայց, անկախ ամեն ինչից՝ սահմանում կյանքը եռում է, գյուղը զարգանում է, իսկ երբ թշնամին իր հեռադիտակով նայում է գյուղին ու այնտեղ ապրող մարդկանց, միշտ տեսնում է ուրախ ու հայրենիքը սիրող դեմքեր:

Հ. Գ. Լիլիթ ջան, քեզ հրավիրում եմ մեր գյուղ՝ ծանոթացնելու այստեղի առօրյային, բնությանը ու այստեղ ապրող քո հասակակիցների հետ: Կարծում եմ՝ իրար պատմելու շատ բան կունենանք:

Լիա Ավագյան

Տավուշի մարզ, գ.Ներքին Կարմիրաղբյուր

Լուսանկարը՝ Լիլիթ Մկրտչյանի

Ամեն ինչ սկսվեց անցած տարի, երբ բախտն ու լավ ընկերս ինձ ժպտացին, ու ես հայտնվեցի ճամբարում՝ որպես ջոկատավար, մինչդեռ ոչ վաղ անցյալում ճամբար էի գնում որպես մասնակից: Վճռել էի՝ մյուս տարի էլի պիտի գնամ:

2017 թիվ, հունիսի 28, Երևան: Երթուղայինում եմ. վերադառնում եմ քննությունից: Զանգահարեց ընկերս.

-Բարև՛, Լի՛լ, քեզ համար լավ լուր ունեմ:

Այդ պահին, չգիտեմ՝ ինչու, մտքովս ճամբարն անցավ, ու չսխալվեցի: Սպասում էի այդ երանելի օրվան՝ հուլիսի 24-ին (մինչ այդ հասցրի երրորդ քննությունս էլ հաջող հանձնել ու բարձր միավորներով ընդունվել ուզածս բաժինը):

Եկավ սպասված օրը, ու արդեն երկրորդ անգամ հայտնվեցի ճամբար-դրախտավայրում, որտեղ խմբվում են հարյուրավոր հրեշտակներ ու ամեն պահս անկեղծությամբ լցնում: Նրանք վերադարձնում են լիաթոք ծիծաղս, անկեղժ ժպիտս, սիրով ու ջերմությամբ են լցնում ողջ էությունս: Ճամբարում գտնում ու վերագտնում եմ ինձ, ճանաչում ու բացահայտում նոր տեսանկյուններից, հասկանում, որ ամեն ինչ էլ կարող եմ: Կարող եմ ծայրաստիճան համբերատար ու «ամենաբարի ջոկատավար»-ի չափ բարի լինել… Կարող եմ ավելին, քան կարծում եմ, ավելին, քան կարծում են: Ճամբարում սովորում ու սովորեցնում եմ միաժամանակ: Էստեղ ինձ օգտակար եմ զգում, որովհետև 20 երեխաներով եմ շրջապատվում ու նրանց համար դառնում կարևոր ու օրինակելի կերպար: Նրանք կիսում են ինձ հետ իրենց բոլոր մտահոգություններն ու ժպիտները, նրանք սիրում, վստահում ու հավատում են մինչև վերջ…

Լուսանկարը՝ Լիլիթ Մկրտչյանի

Ու հիմա էլ, երբ տանն եմ, լուսավորվում ու ջերմանում եմ ճամբարից բերած մի քանի տասնյակ բացիկներով ու նվերներով, որոնք զարդարում են սենյակիս պատերը, դարակները ու ամեն օրս ժպիտով լցնում:

Գիտե՞ք՝ կարդալուց հետո էլ համոզվում եմ, որ ճամբարն իմն է, իսկ ես՝ նրանը, ու սրտի մեծ թրթիռով սպասում եմ մյուս տարվա ճամբարային 7 հրաշք օրերին, որ էլի հոգնեմ ոտքից մինչև մազիս ծայրը, որ էլի ճաշարանում արագ ու մի կերպ հաց ուտեմ, որ էլի ուշ քնեմ, իսկ առավոտյան շուտ արթնանամ, որ էլի հանդիպեմ հին ու լավ ընկերներիս, հարազատներիս ու ծանոթանամ նորերի հետ՝ նորից հանդիպելու ակնկալիքով, որ պարզապես ապրեմ 365 օրերից լավագույն 7 օրերս:

Կյանքում շատ քիչ վայրեր կան, որտեղ կրկին ուզում ես վերադառնալ:

-Ճամբա՜ր, սպասիր ինձ, էլի եմ գալու:

Լուսանկարը՝ Վահե Դաբաղյանի

Գրող, լրագրող, բնապահպան Սուրեն Հայրապետյանը դեռևս 5 տարեկանից մեծացել է արջերի հետ։ Նա եղել է Հայաստանի շատ ու շատ վայրերում և ուսումնասիրել կենդանական աշխարհն ու բուսականությունը: Գիտի, թե որտեղ են բնակվում օձերը, ձայներով ճանաչում է թռչուններին և վայրի կենդանիներին։

Օրերս նա Գավառում էր նոր ուսումնասիրությունների համար: Այստեղ նրան մշտապես հյուրընկալում է մեր հայրենակից, բանաստեղծ Լևոն Բլբուլյանը, որը տպավորված է լրագրող-բնապահպանի աշխատանքից, թե ինչպես է նա ամեն թուփ, ամեն ծառ, ամեն միջատի նկատում անմիջապես, լուսանկարում և հետո այդ ամենը հրաշալի մատուցում գրքերում: Նրա բնորոշմամբ՝ Սուրեն Հայրապետյանը հրաշալի է հասկանում բնությունը, նրա մեծ ու փոքր, անգամ անտեսանելի արարածների լեզուն և մշտական շփման մեջ է նրանց հետ:

Լուսանկարը՝ Վահե Դաբաղյանի

Սուրեն Հայրապետյանը Սևանի ավազանում ուսումնասիրութjուն է կատարել նաև երիտասարդ տարիներին և առանձնահատուկ վերաբերմունք ունի այստեղի բնաշխարհի նկատմամբ: Նա ցանկանում է քայլելով ուսումնասիրել Սևանի ավազանը, որպեսզի հնարավորինս մանրամասն ներկայացնի ավազանի բնաշխարհի ինքնատիպ գեղեցկությունն ու, իր բնորոշմամբ, դրախտային միջավայրը: Սուրեն Հայրապետյանի խոսքով՝ մարդն այստեղ իրեն զգում է շատ թևավորված և կարողանում է վայելել Աստծո տված գեղեցկությունը:

Սուրեն Հայրապետյանը հեղինակ է բնության մասին պատմող 8 գրքի և 20 ժողովածուի։ Վերջերս լույս տեսած նրա «Բնության ձայնին ունկնդիր» և «Ծանոթ ու անծանոթ ճամփեքին» գրքերը ընթերցողը կարող է գտնել նաև «Նոյյան տապան» գրատանը, Երևանի կետրոնական և հանրային գրադարաններում: «Ծանոթ ու անծանոթ ճամփեքին» գրքում նա յոթանասուն էջ է նվիրել երկու տարի առաջ Գավառում կատարած ուսումնասիրություններին: Գրքի օրինակներ կան նաև Գավառի գրադարաններում:

Լուսանկարը՝ Վահե Դաբաղյանի

Սուրեն Հայրապետյանը կարծում է, որ կարևորը գրքերի քանակը չէ, այլ այն, որ կարողանա իր ասելիքը մատուցել իր ընթերցողներին այնպես, որ նրանք իր գրքերի միջոցով կարողանան ճանաչել, պահպանել այն ամենը, ինչ տրված է մեզ և փոխանցել դրանք մյուս սերունդներին։

Սուրեն Հայրապետյանի «Բնության ձայնին ունկնդիր» գրքի խմբագիր, արձակագիր Վանիկ Սանթրյանը հեղինակի մասին ասում է. «Նրա ստեղծագործություններում տեղ չունեն փչոցները, մտացածին, հնարովի դրվագները, որոնք չեն բխում կենսափորձից»: Դրանում հավաստիացա անձամբ, երբ ուսումնասիրությունների ժամանակ ուղեկցում էի նրան: Լուսանկարելուն զուգահեռ Սուրեն Հայրապետյանը միանգամից շշնջում էր իր գրքերում զետեղելիք տեքստերը, որոնք բացառապես արտահայտում էին տեսածը:

Լուսանկարը՝ Վարդգես Խաչատրյանի

Օրինակ՝ թրթուրի մասին նա գրել է. «Ի՜նչ հանգիստ է ձեռքերումս՝ խելոք մանկան պես: Կառչելու, քնելու տեղ էր փնտրում, կլորվում էր, շուռումուռ գալիս, մատներս քորում: Պետք էր մի ճար անել, ապահով վայր տեղափոխել, բայց ու՞ր…»: Այսպես նա ապրում էր յուրաքանչյուր միջատի, թրթուրի, կոճղի և ամեն տեսածի հետ:

Լուսանկարը՝ Վարդգես Խաչատրյանի

Լուսանկարը՝ Մարիամ Տոնոյանի

Թեոդոր Ադորնոն ասում էր, որ բոլոր երեխաները փիլիսոփաներ են: Ինչո՞ւ: Որովհետև երեխաները սիրում են հարցեր տալ այնքան, մինչև իրենց հարցին պատասխան գտնել լինի:

-Պա՛պ, ի՞նչ է սա:
-Ավտոմեքենա:
-Ինչի՞ համար է ավտոմեքենան:
-Ավտոմեքենայով կտրում-անցնում են հազարավոր կիլոմետրեր:
-Իսկ ի՞նչ է կիլոմետրը:
-Դա չափման միավոր է, որով չափում են տարածությունը:
-Պա՛պ, իսկ ի՞նչ է տարածությունը:
Ա՜յ քեզ հարց… Տարածության ընկալումը երեխային հասանելի բացատրելու համար պետք է առնվազն փիլիսոփա լինել:
Փորձե՞նք խաղալ փոքրիկների երևակայության հետ:
-Հակո՛բ, ի՞նչ է սա:
-Ծղրիդ:
-Ի՞նչ է ծղրիդը:
-Ծխող միջատ:
-Իսկ ի՞նչ է ծխում այդ միջատը:
-Չգիտե՞ս, ծղոտ է ծխում:
-Ի՞նչ գիտես:
-Ծխախոտը ես եմ վառել: Ափսոս՝ բաց թողեցի ձեռքիցս, թե չէ ցույց կտայի:
-Իսկ ինչպե՞ս են ծղրիդ բռնում:
-Ուշադիր նայիր խոտերին, այ այսպես, պարզում ես ձեռքդ, հենց նկատես ծղրիդին, ձեռքդ կմոտեցնես ու արագ կփակես:
-Հետո՞:
-Հետո մի փոքր կբացես ձեռքդ: Եթե ծղրիդը ձեռքումդ է, ուրեմն բռնել ես, եթե չէ՝ փորձիր նորից:
Գուցե ես իմ կյանքի փորձառության վրա հիմնված որոշակի պատկերացումներ ունեմ՝ վերացական հարցեր տալու կարողությամբ մրցելու փոքրիկի հետ:
-Գորտ բռնել գիտե՞ս,- հանկարծ հարցրեց թերահավատորեն,- ես քեզ կսովորեցնեմ:
Մեկ-երկու անհաջող փորձ, և ահա գորտը նրա ձեռքերում է:
Իրոք որ, փոքրիկներն ամենալավ փիլիսոփաներն են: Իզուր չէ, որ ամենափիլիսոփայական բովանդակությամբ գիրքը՝ «Փոքրիկ իշխանը», գրված է փոքրիկների համար հասանելի, բայց և մեծահասակների համար խորիմաստ ոճով: