Ես  հիշում եմ. մեկ-մեկ ժպտում էինք,

Ու չէինք զգում դժոխքը մեզ կուլ տված,

Պատերազմը տաք վերք էր,

Նոր կոտրած ոտքի պես տաք էր,

Ցավը գալու էր հետո, բութ, առանց ընդհատման:

 

Տատս օրագրում պատմում էր.

«Վարդանը  պոստում էր,

Լվացք էի անում»,

Ո°վ  էր պատերազմի

Ժամանակ լվացք անում, այ կին,

Տուն մաքրում  հանձնելուց առաջ,

Ու  կեր տալիս հավերին:

 

Մենք  ապրեցինք պատերազմի ժամանակ ձեր պես,

Նախաճաշ սարքեցինք,

Մաքրեցինք պահարանի  փոշին,

Իմացանք ստիպված ապրելը որն է:

 

Ես կարծում էի 90-ականներին մութ ու ցուրտ,

Ցերեկը մութ ա եղել, ամռանը` ցուրտ,

Բոլորը տխուր մի անկյունում նստած են եղել  միշտ,

Մեր երեխաները չգիտեմ` ինչ կմտածեն մեր մասին,

Կհավատա՞ն մեր ժամանակներին:

 

Թումանյանը ասում էր. «Ապրե՜ք երեխեք, բայց մեզ պես չապրեք»:

Ես կարծում էի, դա մի իմիջիայլոց կենաց ա, «Ողջ եղեք»-ի պես:

Տատիս պես թոռներիս կասեմ.

«Մենակ կռիվ չլինի»,

Կհուսամ, որ չեն հասկանա:

 

Մեկ-մեկ մի երկու բառ ա հասնում կոկորդիս

Ու դուրս գալու տեղ չի գտնում,

Մեր շուրջն էլ  տխրություն տեղավորելու տեղ չկա,

Եկել եմ սարերին պատմեմ:

 

Պատերազմի մասին հնարավոր ա  լռել,

Աչքերը չթարթել, հետո  թուքը կուլ տալ,

Հնարավոր ա գրել ցաքուցրիվ,

էդպես էլ ոչինչ չասելով,

Հետո շարունակել լռել…

Միշտ հպարտացել եմ, որ հայ եմ։ Հպարտացել եմ, որ ազգս ունի հազարամյակների պատմություն։ Հպարտացել եմ, որ թշնամիների հյուսած դավերը կարողացել ենք հաղթահարել, ժամանակ առ ժամանակ՝ շրջանցել։

Հայաստանն իր պատմության մեջ գրեթե չի ունեցել որևէ ժամանակաշրջան, երբ լինեին խաղաղ սահմաններ, չունենար կորստի վախ։ Հիմա ևս ապրում ենք ալեկոծված պետությունում, վախի մեջ։ Վախենում ենք ինքներս մեզ և յուրաքանչյուր հայի համար, վախենում ենք, որ մի օր այն հողի վրա, որը համարում ենք մերը, մեր պապականը և, որի վրա ամուր կանգնած ենք, կկանգնի թշնամին և իր ցնծությամբ կպղծի մեր հայրենին։ Վախենում ենք մեր զինվորների համար։ Եվ կապ չունի, որ նրանց 90 տոկոսից ավելիին անգամ չենք էլ ճանաչում։ Ամեն զինվորի կյանքի հետ մեզնից մի կտոր ճանապարհում ենք, ամեն զինվորի հեռանալով մեզնից մի մասնիկ ուղարկում ենք երկինք։ Ամեն զինվորի զոհվելուն պես ավելի ու ավելի ենք հասկանում մեր կյանքի գինն ու մեր պարտավորությունները։ Մեր զինվորների ուժն ու կամքը աշխարհում երևի էլ ոչ ոք չունի և չի էլ ունենա։

Պատերազմ է…

Դրսում, ներսում, մտքում, ամենուր պատերազմ է ու կռիվ։ Իսկ մեր հոգում դուք եք, տղե՛րք։ Մեր հույսն ու վստահությունը դուք եք, տղե՛րք։

Հիմա, առավել քան երբևէ, հպարտանում եմ իմ եղբայրներով, իմ զինվոր եղբայրներով, ովքեր իրենց մի խոսքով անգամ հավատ են ներշնչում։

Ուզում եմ երբեք չկորցնել հպարտությունս և շարունակել ապրել գլուխս բարձր այն պատճառով, որ հայի ոգի և հզոր ազգ ունեմ։

Մի օր եկեղեցում կատարվեց իմ կյանքի ամենացավոտ հանդիպումներից մեկը։ Եկեղեցում ինձ մոտեցավ մի  զոհված զինվորի մայր՝ շատ հուզված, ճերմակած, տխուր ու ծերացած։ Ինձ գրկեց ու առողջություն ցանկացավ՝ արցունքն աչքերին։ Չեմ կարող բացատրել, թե ինչ կատարվեց հետս։ Նա ինձ ասաց, որ այս աշխարհում լրիվ մենակ է մնացել։ Ժպտաց ինձ ու գնաց՝ շարունակելու աղոթքը։ Նույնիսկ այս պարագայում նա չէր կորցրել իր հավատը, շարունակում էր աղոթել՝ իր որդու խաղաղ քնի ու հանգստության համար։

Եկեք մենք էլ ամեն վայրկյան աղոթենք նրանց  համար, որովհետև մեր խաղաղ քնի համար նրանք քնեցին հավերժ։

Աստված թող համբերություն և ուժ տա բոլոր որդեկորույս մայրերին։

Պատերազմ… Մի բառ, բայց անքա՜ն ցավոտ։ Այնքան բան կա ասելու պատերազմի մասին… Մենք չէինք հասկանում այդ ամենը, անգամ Քառօրյայի ժամանակ չէինք գիտակցում` ինչ է կատարվում։ Այնինչ Աստված չխղճաց մեզ. ստիպեց գիտակցել այդ ցավը, ստիպեց հասկանալ` ինչ է նշանակում հոգու ցավ, երբ շատ ուժեղ է ցավում, բայց չես հասկանում որտեղդ… Ստիպեց ամեն անգամ փողոց դուրս գալիս, քայլելիս, խոսելիս հուզվել, ամեն անգամ ժպտալիս մեզ մեղավոր զգալ, չկարողանալ անցնել Հերոսների փողոցներով ու նայել նրանց հարազատների աչքերի մեջ։

Գնացին տղերքը… Չէ՛, պատերազմը տարավ, տարավ՝ անվերադարձ…

Սեպտեմբերի 27: Ահա սկսած այս չարաբաստիկ օրից երկիրս սև հագավ։ Սև հագավ նաև քաղաքս՝ փոքրիկ Եղվարդս։ Ո՞վ կմտածեր, որ մեր հասակակից «փոքր» տղաները այնքան մեծացան, որ իրենց կյանքը տվեցին մեզ համար… Մեր անմահ Հերոսներից է Լևոն Հովհաննիսյանը։

Լևոնը ծնվել է 2001 թվականի դեկտեմբերի 19֊ին Եղվարդ քաղաքում։ Միջնակարգ դպրոցին զուգահեռ հաճախել է նաև երաժշտական դպրոց՝ դաշնամուրի բաժին, մասնակցել է մի շարք մրցույթների և փառատոնների, ինչպես նաև Վիքի խմբագիր էր։ Ընդամենը 3  ամսվա ծառայող էր, երբ պատերազմը սկսեց։ Պատերազմի առաջին օրերից եղել է առաջնագծում։ Սեպտեմբերի 27֊ից պարբերաբար զանգել է հարազատներին և ասել, որ ամեն ինչ կարգին է։ Սկզբում մորն ասել է, որ նորակոչիկներին դիրքեր չեն տարել, սակայն հայրը, ով պայմանագրային զինծառայող է, առաջին օրվանից էլ իմացել է, որ որդին առաջնածում է։ Ծնողները նրա զոհվելու կոնկրետ օրը չգիտեն։ Վերջին անգամ զանգել է հոկտեմբերի 14֊ին և կրկին ասել, որ ամեն ինչ կարգին է։ Այդ օրվանից և պատերազմի ավարտից հետո երկար ժամանակ հարազատները ոչ մի լուր չեն ունեցել։ Դեկտեմբերի 14֊ին հայրը զանգ է ստացել արցախցի զինվորականներից մեկից, ով նրան ասել է, որ ցուցակներում կա Լևոն Հովհաննիսյան անուն-ազգանունով զինծառայող, ում մարմինը գտել են Հադրութի և Վարանդայի մեջտեղում գտնվող հատվածից։ Նրա գրպանում բանկային քարտ է եղել, և հենց այդ քարտի միջոցով էլ ճշտել են, որ այն իսկապես պատկանել է Լևոնին, և որ գտնված մարմինը Լևոնինն է։ Դեկտեմբերի 15-ին մարմինը ուղարկել են Սևանի դիահերձարան և ասել, որ պետք է սպասել ԴՆԹ  թեստի պատասխանին։ Սակայն հայրը չի սպասել և հաջորդ օրը գնացել է Սևան։ Դատաբժիշկը նրան ցույց է տվել Լևոնի լուսանկարները, և հայրը միանգամից ճանաչել է որդուն։

Լևոնին հուղարկավորել են դեկտեմբերի 19֊ին՝ իր ծննդյան օրը։ Հունվարի 28-ին՝ բանակի կազմավորման 29֊ամյակի օրը, նրա քառասունքն էր։

Մենք շարունակում ենք ապրել… Կամ ուղղակի սպանել ժամանակը… Իսկ ի՞նչ է նշանակում ապրել պատերազմից հետո: Իսկ հնարավո՞ր է ապրել պատերազմից հետո…

Հարցեր, որոնք ունեն մխիթարություններ պատասխանների տեսքով, սակայն չունեն պատասխաններ։

Բոլորն են իրենց հարց տվել. ինչու՞ հենց դուք։ Ինչու՞ հենց մեր սերունդը։

Կարծում եմ մենք դարերի ամենաբախտավոր սերունդներից ենք, եթե ոչ՝ ամենաբախտավորը։ Մենք կարողացել ենք ճանաչել ՀԵՐՈՍՆԵՐԻ, նրանց հետ հաճախել նույն ուսումնական հաստատություն, ապրել նույն քաղաքում…

Բարձր երաժշտություն, ժպիտներ, ծիծաղ, ուրախ երեկոներ, տոներ. այս ամենը կորցրել են իրենց գույները։ Եթե անգամ ժպտում ենք կամ մասնակցում միջոցառումների, մեկ է, ցավը չի պակասում, որոշ դեպքերում նաև ավելանում է, երբ լսում ենք նրանց երգերը, կամ այն ստեղծագործությունները, որոնք նրանց կողմից հնչում էին հաճախ և անկրկնելի…

Այժմ բոլորը փախչում են. վախենում են նոր պատերազմից։ Ես չեմ մեղադրում  որևէ մեկին: Բոլորն էլ անհանգստանում են իրենց համար։ Բայց մի պահ եկեք մեզ հարց տանք. «Փախչելով ու՞մ ենք թողնում մեր երկիրը, մի՞թե մենք կարող ենք մեր տղաների կյանքի գնով պահված երկրում թույլ տալ, որ ապրեն թուրքն ու ադրբեջանցին»։ Եթե ուզում ենք առաջ շարժվել, թեկուզ միայն մեր Հերոսների համար, պետք է գիտակցենք, որ նրանք իրենց կյանքով ոչ թե մեզ նվիրել են ԱԶԱՏ ՈՒ ԱՆԿԱԽ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ապրելու հնարավորություն, այլ դատապարտել են դրան։ Մենք չենք կարող մոռանալ ամեն ինչ, երկիրը թողնել և փախչել: Մենք չունենք դրա իրավունքը։ Մենք պետք է ապրենք մեր երկրում։ Ու պետք է ապրենք գիտակցելով, ոչ թե մտածելով, որ մեզ այստեղ «գերեզմաններն են պահում»…

-Երազում էի  ընդունվել Ռոմանոս Մելիքյանի անվան պետական երաժշտական քոլեջի դհոլի բաժինը: Մեծ ուրախությամբ և հպարտությամբ գնացի բանակ: Չէինք էլ կարող պատկերացնել, թե ինչ կլինի, բայց եղավ այն, ինչին ոչ ոք թերևս չէր սպասում: Պատերազմի օրերին միակ բանը, որ մտքովս անցնում էր, դա ողջ մնալն էր, ոչ միայն իմ, այլ ընկերներիս,- պատմում է Արտավազդը:

Արտավազդը Ջերմուկ քաղաքի Կեչուտ գյուղից  է։ 2020 թվականի հուլիսին էր զորակոչվել բանակ: Ծառայել է Մատաղիսում։ Երբ հարց էինք տալիս, երկար լռում էր, ամեն բան նորից վերապրելով էր պատմում:  Պատերազմի մասին խոսելիս,մի պահ լռեց, հետո դիմեց ինձ.

-Անահիտ, հիշու՞մ ես, երբ դասարանով մեզ  բանակ էիք ճանապարհում, ասացի` մենք գնալու ենք, ու սկսի պատերազմ:  Դա ասում էինք կատակով, բայց երբեք չէինք պատկերացնի, որ կգա այդ օրը այսքան շուտ։

Պատերազմի ժամանակ ընկերս զոհվեց ձեռքերիս մեջ, իսկ ես հրաշքով ողջ մնացի։ Այո՛, այո, հրաշքներ լինում են, ու Աստծուն պետք է միշտ հավատալ, ոչ թե այն ժամանակ, երբ վատ օրեր են լինում, այլ միշտ: Աստվածաշունչ  էի միշտ կարդում  սահմանին, բայց սկսեցի շատ կարդալ պատերազմի օրերին, նաև զինակից ընկերներս սկսեցին կարդալ։

Վիրավորվեցի: Ոչինչ չեմ հիշում: Ընկերներս պատմում են` ինձ փրկել են։ Դուրս   էի եկել խոսելու մորս հետ: Ասեմ, որ եթե վիրավորվեմ` չհավատաք  հանկարծ: Ընկերոջս հեռախոսով էի, ու պայթյուն եղավ: Դեմքս ամբողջությամբ արնաշաղախ էր: Ընկերոջս հեռախոսից են ճանաչել, որ դա ես եմ։ Մոտեցան, դեռ շունչս կար։ Տեղափոխեցին  ու վիրահատեցին:  Ամենածանրն էի, այդ իսկ պատճառով տեղափոխեցին Երևան: Բժիշկները հույս չէին տալիս, որ կապրեմ, իսկ այդ ընթացքում զանգահարում էին մայրիկիս, բայց չէր հավատում, քանի որ ասել էի` չհավատա՛ս։

Զանգահարում էին մայրիկիս, որ հայտնեն լուրը: Մայրս վերցրեց, բայց չհավատաց: Մի քանի անգամ փորձեցին նորից զանգահարել, ի վերջո հավատաց, և եկան: Հայրս նույնպես գնացել էր կռիվ այն հույսով, որ նաև կհանդիպի ինձ: Երբ հորս ասացին, որ լուր կա ինձնից (մի քանի օր էր, ինչ չէի զանգահարում) միանգամից մտածեց, որ ինձ մի բան է պատահել։

Հիվանդանոցում բժիշկները գալիս և ասում էին` երեք ժամից պարզ կլինի, ու էդպես շարունակ ժամեր էին ասում, մինչև որ ուժ գտան և ասացին, որ վիճակս շատ ծանր է, միայն հրաշքը ինձ կփրկի։ Չորս օր կոմայի մեջ եմ եղել, իսկ հետո… Հետոն ամենալավն էր, երբ դու ողջ ես, ծնողիդ գրկում ու այդ ժամանակ մտածում ես, որ հաղթել ես ոչ միայն մահին, այլ նաև աշխարհին։ Սկզբից չէի ճանաչում ոչ մեկին, ապա հետզհետե ճանաչեցի, մինչև հիմա զգում եմ հետևանքները։ Վիրավորվել եմ գլխից և ոտքից։ Երկու վիրահատություն եմ տարել, երկրորդս արդեն վերջացրել եմ: Ինձ հիմա համեմատաբար լավ եմ զգում։ Հիվանդանոցում տղաները, ավելի ճիշտ, արդեն ինձ հարազատ դարձած մարդիկ շատ լավն էին, ջերմ մթնոլորտ, կարծես ոչինչ չէր եղել, ասում էինք, խոսում, երջանկանում ու տխրում։

Հիմա  փոքր ինչ նպատակներս փոխվել են:  Ուզում եմ փոքր բիզնես  հիմնադրել, բայց հիմա չեմ ուզում մանրամասնել։

-Դհոլի նոտաները հիշու՞մ ես:

-Դհոլը նոտա չունի,- լայն ժպիտով  պատասխանեց:

-Փաստորեն հիշում ես։

-Բա ոնց:

Իսկ վերջում կուզեմ ասել` չեմ ցանկանա, որ ոչ ոք տեսնի այն ամենը, ինչ մենք տեսանք։ Ոչ ո՛ք: Թող մենք լինենք վերջինը։