1988 թվականի երկրաշարժի մասին քիչ բան գիտեմ, սակայն ինձ մեր մեծերը որոշ բաներ պատմեցին։ Սպիտակը մեր մարզից, առավել ևս մեր գյուղից՝ Արագածից, հեռու է, բայց մարդիկ զգացել են, որ երկրաշարժ է (ժաշք):

Նուշիկ տատին ինձ մի քանի բան պատմեց։

-Դեկտեմբերի 7-ին գետնին ձուն չկար, համարյա անձրև էր գալիս։ Տունը նստած էի, մեկ էլ ուժեղ դղրդուն էկավ։ Ես իմացա, թե տրակտոր ա անցնում շոշով: Ըսի տենամ՝ էդ ի՞նչ տրակտոր ա։ Հելա նայի, բան չկար։ Հետո գլուխս պտտվավ։ Ըսի՝ վայթե թունավորվել եմ։ Ի՞նչ եմ կերել, որ սենց խելքս մաղումա։ Գնացի պառկա կառավաթի վրեն, տեսա չընցավ։ Մի 5-10 րոպե պառկա, հետո հելա։ Հելա, մեկ էլ գնացի մամայի մոտ: Մեր կողքի հետ էր պապայիս տունը։ Գնացի մամային ըսեցի. «էս ի՞նչ դղրդուն ա», ասեց. «Այ բալա ջան, ժաշք էր: Հավերն ընենց խճխճալով փախան քոզը: Հավերը շուտ զգացին, էտի հաստատ ժաշք էր»։

Մեկ էլ մի 10 րոպե անցավ, արդեն շուխուռ ընգավ, որ ընդհանուր Հայաստան երկրաշարժ էր։ Հետո արդեն իմացանք՝ ինչ էր կատարվում, ինչ սուտուն-գոմուր էր ընգել աշխարհ, ուժեղ ժաշք էր։ Բարեկամներ չենք ունեցել, բայց ամուսինս իրա ավտոյով մարդկանց էր հանում հողի տակից։ Բա, գնացին, օգնեցին։ Մի բան պատմեց, որ եկավ։ Ըսեց՝ տուն էր քանդվել, երեխու ձեն էր գալիս։ Մտել են ու տեսել են օրորոցի մեջ բալուրով երեխայա։ Էտ ժաշքը, որ էղել էր, մերը պառկել էր երեխու օրորոցի վրա։ Մերը մեռել էր։ Երեխուն, որ հանին, աչքերը թփթփացնելով բացել էր։ Երեխուն հանել էին, հետո տվել էին հարազատներին։ Մի 8-10 ամսական երեխա էր էղել։ Մերը ընգել էր օրորոցի վրեն, որ բան չեղնի իրա երեխուն։ Տես՝ ջիգյարն ինչ բանա,- հուզվելով ասաց Նուշիկ տատիկը։

Մի ուրիշ բան էլ պատմեց ֆիզիկայի ուսուցիչ պարոն Սարգսյանը։

-Դպրոցն էինք։ Կանգնած դասն էի բացատրում։ Աշակերտները, որ նստած էին, ավելի շուտ զգացին, որ երկրաշարժ է։ Խառնվեցին իրար։ Դպրոցի երեխեքին արագ դուրս հանեցինք դպրոցից։ Հաջորդ օրը՝ դեկտեմբերի 8-ին գնացինք Սպիտակ։ Էն, ինչ մենք տեսանք, ուղղակի աննկարագրելի էր։ Անթիվ զոհեր։ Իրար կողք-կողքի դագաղներ էին շարված։ Մեքենաներ, բժիշկներ։ Քաոս էր։ Որդնավ էլ գնացինք։ Հիմա կոչվում է Ջրաշեն։ Գիտե՞ք ինչքան աշակերտներ են տուժել, զոհվել։ Այդ օրը աշխատանքային օր էր։ Բոլորը աշխատանքի էին։ Գործարաններում, դպրոցներում, ձեռնարկություններում… Եթե հանգստյան օր լիներ, միգուցե կարողանային դուրս գալ իրենց տներից։ Մինչև հիմա էլ մարդիկ կան, որ տուն չունեն, դոմիկներում են ապրում։ Երբ արտասահմանից եկան օգնության, ասացին, որ երկու տարում ամեն ինչ կվերականգնեն։ Բայց ո՞ւր ա: Հիմա էլ ասում են՝ մինչև 2020 թվական։ Տեսնենք։

Էսպես կարճ ներկայացրեց մեր ուսուցիչը և անցավ դասին։

-Ես թութունի հավանգներն էի կախում,- պատմում է Լենա տատիկս,-  Անո հորքուրդ էլ տներն էր մաքրում երկրաշարժին, մեկ էլ որ տենում ա՝ շարժվում ա, երկու ձեռքով սերվանտի շուշեղենը բռնում ա, որ չընկնի: Ռեհանենք էլ դուրսը կանգնած…

-Ինչ անպետք եղանակ ա, -ներս մտնելով ասաց մայրիկս:

-Էհ, այ քեզ բան, ձմեռ ա, սենց պիտի անի, թե՞ սովորել եք, որ տաք պիտի լինի, արև պիտի լինի…

-Բան չասի…

-88-ին էլ հո՞ արև էր, ի՞նչ խեր տեսանք: Գնա, քանի՜ մարդ մեռավ, ինչ զոհեր ունեցանք… Էն խեղճ Հայկուշս էլ 3-րդ մանկականում էր աշխատում, սմենի էր, պիտի սմեն հանձներ գար, բուժքույր էր, էլի: Սմենը վերջացրեց, որ պիտի գար, չթողեցին: Սաղ սմենչիկներին հավաքեցին, լցրեցին սամալյոտ ու սոված-ծարավ, դուզ Լենինական: Ասում ա՝ էդ ինչ բան էր, սենց չորս յան դիակ, մարդիկ ընկած, կոտորված… Հայկուշենց, որ լցրին սամալյոտ, ուղարկին, Ֆուրմանենք եկան, որ գնայինք Գագոյենց մորքուրների հավարին: Արդեն ճամփեքը փակ էր, Երևանի յանի ճամփեն փակել էին, էնքան  տրանսպորտ էր լցվել: Մենք էլ չգիտենք, որ Հայկուշը գնացել ա Լենինական: Է, ոչ հեռախոս կար, ոչ բան կար…

Հայկուշս ի՞նչ պիտի պատմեր, լավ բան չէր պատմում…Պատմելու բան չի, որ պատմես… Երեխես եկավ վախեցած, գույնը գցած, մի սուտկա էլ էնտեղ պահին, էհ…

Վարորդը հարմար տեղավորվեց և գործի գցեց շարժիչը: Անձրևը չէր դադարել, աշնանային այդ օրը մի տեսակ շատ թաց էր, ասես մտածված չէր դադարում, ու ասես դա էությունները կապելու փորձ էր, ես հաստատ չգիտեմ: Ինչպես չգիտե՞մ՝ ինչո՞ւ պատուհանից չնայեցի այդ կնոջը՝ գոնե աչքերով նրան ուղեկցելու համար: Հավանաբար, դա կապված էր վերջին հայացքից ունեցածս վախի հետ: Դա այն վերջին հայացքն էր, որ քեզ հաշվետու էր դարձնում: Գուցե մի քանի քայլ ցեխոտ ճանապարհով անցնելուց հետո նա իր արցունքների հետ մաղվի ու վերջանա:

Տիկին, ես գիտեմ, որ Դուք սա երբեք չեք կարդա: Չնայած դրան՝ չեմ գրում Ձեր վերջին խոսքերն ու մահվան մասին Ձեր տեսակետը: Կգրեմ մի քանի բան ընդամենը՝ ոչ մեկին չնեղացնելու համար:

Որոշել էի հանգստյան օրերս անցկացնել հարազատներիցիս մեկի տանը ու գլուխս մի քանի օրով ազատել դասերի մասին մտածմունքներից: Շնչակտուր ինձ ներս գցեցի մեքենան և ուշացողի դժկամ հայացքս բոլորի վրա սահեցնելով հասկացա, որ ոտքի վրա պետք է անցնեմ ոչ երկար ճանապարհը: Այդ պահին մի երիտասարդ, միանգամայն գոհ իր արարքից, ոտքի կանգնեց, ու հայացքով առաջարկեց նստել: Շնորհակալություն ասացի ու նստեցի:

Շունչս դեռ տեղը չէր եկել, երբ վերջապես վարորդը հիշեց իր առաքելության մասին: Նկատեցի կողքիս նստած կնոջ պաղ հայացքը, որը կարծես մանրամասն ուսումնասիրում էր շրջապատը: Գուցե մտածում էր՝ ինչ գեղեցիկ է աշխարհը անձրևի տակ, կամ ինչու են մարդիկ սարսափահար փախչում ու թաքնվում անձրևից: Սկսեցի չդադարող անձրևի մասին մի քանի բան ասել, բայց նա ձևացրեց, թե չի լսում ու շարունակեց դուրս նայել պատուհանից: Փաստորեն, ես անգամ մի հայացքի չարժանացա: Ահ, իր գործն է:

Որոշեցի էլ հայացք չմուրալ ժլատ կնոջից ու ինքս իմ վրա թեթևակի բարկացած՝ աչքերս կախեցի: Մտածում էի՝ ինչպես կանցնեն այդ մի քանի օրերը, ու ես արդյո՞ք կկարողանամ վերջացնել ու ճիշտ ժամանակին վերադարձնել գրադարանից վերցրած գիրքը: Անձրևը շարունակում էր համառել:

-Սիրո՞ւմ ես անձրևը:

-Ոչ այնքան շատ:

-Ինչո՞ւ:

-Մի բան ինձ վանում է:

-Իսկ աղջիկս քո տարիքում շատ էր սիրում: Ուրիշ էր, շատ էր տարբերվում իր ընկերներից: Բայց հաճախ դրա համար նրան ապտակում էի:

Կանգ է առնում: Թույլ ժպիտով նայում ինձ ու շարունակում.

-Մի անգամ դասերի վերջանալուց մեկ ժամ ուշ եկավ տուն: Ամբողջովին թրջված էր, բայց բարձր տրամադրութամբ: Հարցրի՝ ինչու է ուշանում, երբ տանը այդքան գործ կա անելու: Հաջորդ օրը ծննդյանս օրն էր, ու հյուրեր էին գալու: Չպատասխանեց: Մի քանի անգամ էլ հարցրի, էլի չպատասխանեց, բարկացա ու ապտակեցի: Նա սկսեց լաց լինել, պայուսակից հանեց ինչ-որ գեղեցիկ փաթեթավորված տուփ ու տվեց ինձ: Հասկացա, որ ամեն ինչ փչացրի ու անտանելի վատ զգացի: Բայց դա ոչնչով չօգնեց. նա արցունքները սրբելով գնաց իր սենյակ: Մի քանի օր հետո նա չէր էլ հիշում՝ ինչ էր եղել այդ օրը: Չնայած՝ լավ էլ հիշում էր, ուղղակի կարողանում էր լավ ձևացնել: Ես այդ ապտակը երբեք չմոռացա: Ու գիտե՞ս, դա այն հիշողությունն է, որը ոչ մի կերպ իր սրությունը չի կորցնում, ամեն անգամ ծակում է:

Նա լռեց: Հոնքերը մոտեցան իրար, ձեռքը տարավ աչքերին, բայց չնկատեցի արցունքները: Գուցե էությունն էր լացում, դրա համար արցունքներ չկային: Այդքանով հիշողությունները չվերջացան: Թվում է՝ ամբողջ ճանապարհը, չդադարող անձրևը նրան հնարավորություն էին տվել ասելու տարիներ շարունակ իրեն տանջած խոսքերը, թվում էր՝ իր համար նշանակություն չուներ՝ ով կնստեր իր կողքին, նա, միևնույնն է, կխոսեր, նա կփորձեր հանգստանալ: Ինչևէ:

Զգացմունքները երբեք տառերի չեն վերածվելու, իսկ եթե ցանկանում ես վերածել, ուրեմն պետք է ժլատ գտնվես, որ քեզ էլ մի բան մնա, որ քո մութ խորքերում միշտ արձագանքի նրա ձայնը:

Շուտով հիշողությունների ճանապարհը վերջացավ, նա նայեց ինձ մի վերջին հայացքով: Չժպտաց: Կարծես գիտեր, որ տխրությունն իր դեմքին սազում է: Իջավ մեքենայից ու արագ կորավ մարդկանց մեջ: Ես, չգիտեմ՝ ինչու, չնայեցի նրա ուղղությամբ մի վերջին անգամ:

Տիկին, այժմ ինչքան կուզեի, որ այդ օրը անձրևոտ չլիներ, ու ես երբեք քեզ ժլատ անվանած չլինեի:

Ձմռան առաջին ձյունը անշուշտ կարևոր իրադարձություն է, և այդ օրը պետք է լինես տանը: Այդ օրը վարագույրները չպիտի բացես և միայն քիթդ մեկ րոպեով պատուհանից դուրս հանես, համոզվելու համար, որ ձյուն է գալիս։ Այդ օրը պետք է ծածկոցի տակից դուրս չգաս, գիշերային հագուստդ չպետք է հանես և ոչ մի դեպքում լավ տեսք չպետք է ունենաս: Թեյը միշտ կողքիդ լինի և կատուդ էլ ուշադրություն չպահանջի։ Հենց այդ օրը պետք է սոցցանցեր չմտնես, ոչ թե մտնես ձյան մասին մյուսներին տեղեկացնելու համար, նկարվելու և կարճ՝ մի քանի վայրկյան տևողությամբ վիդեոներ նկարելու համար, որտեղ ձյան փաթիլները դանդաղ (կամ էլ արագ, ո՞վ գիտի) իջնում են ներքև, և բացվում է դիմացի տեսախցիկը, որտեղ քո թարթիչներին փաթիլներ են իջել։

Ախր, ձյունը այնքան անձնական է: Ամեն մեկը ձյան փաթիլները յուրովի է ընդունում թե ոչ, չգիտեմ, գիտեի, բայց հենց գրելուս պահին կասկածեցի։ Հանրայնացնելու փոխարեն լավ է միացնես ամենասիրելի ֆիլմդ և նայես, հնարավոր է կեսից քնես։ Երազումդ պետք է տեսնես այն մեկին, ով ցանկալի է, բայց անհասանելի։ Իմ դեպքում, դա ես եմ… Իմ ներսի Էլիզաբեթը, ում չեն կարող կոչել Էլիզա, Էլիզ, Լիզ, Լիզոկ, որովհետև նա դրանցից և ոչ մեկն էլ չէ։ Այն Էլիզաբեթը ով հասկանում է, որ այս աշխարհում որտեղ մեզ մեծացրել են, այնքան շատ է գարշելին, և այնքան քիչ է խաղաղությունը։ Որտեղ երեխայիդ ապագան կախված է քո դրամապանակի հաստությունից։
Տեսա՞ր՝ ինչպես առաջին ձյան փաթիլներից հասա մինչև մարդկանց փողից կախվածությունը։
Ասում են՝ չորեքշաբթի ձյուն է գալու, ու դու սովորականի պես արթնանալու ես ու դպրոց ես գնալու, այս իմ գրածները կարդալու ես և անցնես, քեզ համար ձյունը բնության սովորական երևույթ է, իսկ ինձ համար մարդու վարդագույն ակնոցները աչքերից գցողը։

Չեմ սիրում, էլի, նոյեմբերյան աշունը, հո զոռո՞վ չի։ Ֆիզկուլտիս ուսուցիչը հնարավորություն ունենար նյութս կարդալու, ինչպես միշտ կասեր. «Աչ, տու լրիվ բողոքի գիրք ես, ուրիշ պաներ մի զուռցը»։ Միշտ է էդպես ասում, համարյա միշտ, դե, կամ էլ երբ ինձ տեսնում է, այսինքն՝ երբ ֆիզկուլտի դասին եմ նստում, այսինքն՝ ամիսը մի քանի անգամ։ Մեկ-երկու անգամ ես լսում եմ, որ աչ եմ (աղջիկ) ու որ բողոքի գիրք եմ, բայց չեմ եկել ֆիզկուլտուրայի գերանիմաստ դասերից բողոքելու։

Ընդհանրապես, չեմ եկել բողոքելու, ուղղակի մի բան պիտի խնդրեմ. պատկերացրու, որ քայլում ես «նոյեմբերյան» փողոցներով, վառ ոսկեգույն ծառերն էլ երկու շարքով երկու մայթերն են եզերում, մեղմիկ քամի է, տերևներն էլ պար գալով թափվում են գետնին։ Օ՜, ինչ ռոմանտիկ է, դե, հիմա շուտ արի իրականություն, նոր քայլիր, կամ էլ վազիր, ի՞նչ տարբերություն, մեկ է՝ էլ ոչինչ քեզ չի փրկի, վառվող տերևների բարբարոս ծուխն արդեն հասցրել է մարմնիդ, մազերիդ ու նույնիսկ փռածդ լվացքի ահռելի մասը կազմել։ Դրա ի՞նչն է ռոմանտիկ: Ու ոչ էլ սառը օդը, բուք ու բորանն են ռոմանտիկ։ Բացառված է, իրոք։ Միայն ցուրտ, մառախուղ, վառվող տերևների ծխի գարշահոտ, էդ գարշահոտից փախչող կարմիր քթերով ու այտերով մարդիկ, մերկ ու մեռած ծառեր։ Թեթև քամի՞, ի՞նչ թեթև քամի, էս նոյեմբերյան քամիները երևի վաղուց արդեն գերազանցել են լույսի արագությունը, մեկ-մեկ էնպես են ողջ մարմնովդ անցնում, մտածում ես՝ դեմենտորի համբույր ստացար, ու դա հերիք չի, եթե ինձ նման «մի քանի կիլոգրամ» ես, ուրեմն եթե «գետնից բռնված» չքայլեցիր, քամին կքշի, կտանի։

Եթե ինձ ճանաչում եք, ուրեմն գիտեք, որ ես ռոմանտիկայից յոթ սար այն կողմ գտնվող մարդ չեմ, բայց ես ոչ մի ռոմանտիկ բան չեմ տեսնում նոյեմբեր-դեկտեմբերին ակտիվացող ագռավ-կաչաղակների մեջ, որոնք իրենց փայտփորիկի տեղ են դնում, գլուխդ էլ՝ փայտի, ու էնպես են կտցահարում, որ հիվանդանոցում, ու հետո էլ՝ ոստիկանությունում, չես կարողանում ապացուցել, որ հարբած ամուսինդ (կինդ) չի գլուխդ «բացել»։

Ռոմանտիկա չկա էն ցրտի մեջ, որը հազարավոր անապահով ընտանիքիների փաստի առաջ է կանգնեցնում։ Հո ցախ առնելն էլ խաղ ու պա՞ր չի, հատկապես, որ էս տարի կրակի գին են դարձրել, ինչ է թե՝ արգելված է ծառահատումն, ու իրենք ռիսկի են դիմում։ Ու հեչ էլ ռոմանտիկ չեն մառախուղների պատճառով տեղի ունեցող ավտովթարները։ Այ, բայց բերանից դուրս եկող «մառախուղն» իրոք հրաշք է։ Մի տեսակ քեզ ինքնավստահ մեկն ես զգում, երբ «հո» ես անում ու բերանիցդ «մառախուղ» է դուրս գալիս։

Նոյեմբեր, երբ չգիտես էլ ինչ շոր հագնես, որ լավ լինի։ Առավոտյան ցուրտ է լինում, տաք-տաք հագնվում դուրս ես գալիս, մի 6 ժամից այնքան շոգ է լինում, որ էլ ասելու չի։ Կամ գլխարկ ես դնում՝ ամոթ է, չես դնում՝ ականջներդ սառում են։ Աշնանային կոշիկներ ես հագնում՝ ոտքերդ սառցակալում են, ձմեռային ես հագնում՝ «Ծո, խելառ է էս աղջիկը»։ Մի խոսքով՝ հակասությունների սեզոնում ենք։ Չես էլ հասցնում կանգնել, ֆոտոներ անել՝ էս «հրաշք» բնությունը թեթև ձեռքով անմահացնել, էդ ձեռքերդ էնպես են սառչում, որ մի փոքր կպնես, կփշրվեն, հետո վերականգնելն ու կյանքի կոչելը Արա Գեղեցիկին վերակենդանացնելու նման դժվար է դառնում։ Միակ մխիթարանքը տուն վերադառնալն ու «փեչը» գրկել, նստելն է (կխնդրեի «փեչ» բառը չփոխեք, գրեք «վառարան», մերը վառարան չի, ու էդ երկաթից գլանաձև տաքացնող բանն իր համն ու հոտը կորցնում է, երբ վառարան են ասում)։

Այս եղանակը ոչ մի տիպիկ բան անգամ չունի։ Արքայանարինջ, մանդարին, նուռ ու այլ «չռթելու» մրգեր ձմռանն էլ կան, «փեչի» վրա կարմրացված լավաշի կտորներն էլ ձմռանը կան, համենայնդեպս՝ ձմռանն ուզածիդ չափ տաք ես հագնվում, թեկուզ շորերով փաթաթված խմորի գնդի ես նմանվում։ Ու այս «հրաշք»-ը տևում է այնքան, մինչև ձյուն է գալիս։ Նոյեմբեր-դեկտեմբեր, էլի։ Ախ, էլ ի՞նչ բողոքեմ, ամեն ինչ հիանալի է։ Չեմ բողոքում։