Լրագրողները և, ընդհանրապես, տարբեր մասնագիտության տեր բոլոր մարդիկ պետք է լինեն բազմակողմանի զարգացած: Պարտադիր չէ լինել պրոֆեսիոնալ բոլոր բնագավառներում, այլ պարզապես ունենալ թեկուզ մակերեսային գիտելիքներ որոշ կարևոր ոլորտներից, ինչպիսիք են տնտեսագիտությունը, քաղաքագիտությունը, առողջապահությունը, իրավաբանությունը, միջազգային հարաբերությունները: Եթե ինձ մնա, այս շարքը շատ կերկարի, բայց դա այն պատճառով է, որ ես իդեալիստ եմ և ոչ մի կերպ չեմ ընդունում որևէ ոլորտի մասին գոնե մակերեսային գիտելիքների բացակայությունը: Բացի դրանից՝ ինչպես ասել է ականավոր տնտեսագետ Փոլ Սամյուելսոնը. «Գիտությունը համագործակցության և հասարակական գիտելիքի արդյունք է, և ոչ երբեք մեկ մարդու գործ»: Ի՞նչ է սա նշանակում: Սա նշանակում է, որ ինչ-որ մեկը մի գյուտ է արել, հետո որոշ ժամանակ անց մեկ ուրիշը, օգտվելով իր նախորդի գյուտից, կատարելագործել է այն, ու այսպես շարունակ: Եվ ուրեմն, եթե չեք կարող որևէ բան կատարելագործել, ապա գոնե պետք է սովորեք այն ամենը, ինչը բացահայտել և սերունդներին են փոխանցել մեր նախնիները, և սրանից հետո արդեն որևէ կատարելագործում կատարելը դառնում է անխուսափելի: Չշեղվելով բուն թեմայից՝ ասեմ, որ լրագրողի համար բազմակողմանի զարգացած լինելը շատ կարևոր է, որովհետև դա նրանց սովորեցնում է քննադատաբար և հաճախ տարբեր մարդկանց տեսանկյունից նայել հարցին: Եվ, վերջապես, քանի որ շատ դեպքերում լրագրողը իր հոդվածներում արտահայտում է հենց իր սեփական կարծիքը, և նրա հոդվածները կարդալու են տարբեր մասնագիտության տեր մարդիկ, ապա շատ կարևոր է ոչ միայն այլ ոլորտների հետ կապված սխալներ թույլ չտալը, այլև այնպես համոզիչ գրելը, որ ընթերցողին թվա, թե դա գրել է տվյալ ոլորտի մասնագետը: Այսպիսի լրագրողը միշտ էլ գնահատված է լինում հասարակության կողմից:

Հաջորդ հատկանիշը, որը պետք ունենա լավ լրագրողը, նոր մարդկանց հետ ծանոթանալու ցանկությունն ու նրանց հետ շփվելու կարողությունն է: Շատ եմ լսել, երբ ասում են, որ լրագրողական աշխատանքի գագաթնակետը հարցազրույցն է: Հնարավոր չէ ունենալ լավ հարցազրույց, եթե լրագրողը ինքը չի ցանկանում շփվել այն մարդու հետ, որից հարցազրույց է վերցնում:

Շատ կարևոր է նաև, որ լրագրողը ցանկանա միշտ նոր գիտելիքներ ձեռք բերել ու զարգանալ, որովհետև մարդկանց չձանձրացնելու համար պետք է միշտ քայլել ժամանակին համընթաց: Աշխարհը շատ արագ է փոխվում և թեկուզ հևալով էլ լինի, մենք պետք է հասնենք նրա հետևից: Մարդկանց հետաքրքրությունները, աշխարհի նման, շատ արագ են փոխվում, հետևաբար լրագրողը պետք է նոր բաներ սովորելու կարողություն ունենա, որպեսզի մարդիկ կարողանան կարդալ նրա հոդվածները:

Լավ լրագրողը պետք է լինի գրագետ: Կարծում եմ՝ այստեղ մեկնաբանության կարիք չկա:

Վերջապես, լրագրողը պետք է գիտակցի, որ ինքը պարտավոր չէ թղթակցել տարբեր թերթերի իր ամբողջ կյանքի ընթացքում: Հնարավորության դեպքում պետք է հիմնել սեփական թերթը կամ բլոգը: Շատ լավ կլինի, եթե բոլորն այսպես մտածեն: Եթե մարդկանց գոնե քառասուն տոկոսն այսպես մտածի, մենք լուրջ դրական տեղաշարժեր կունենանք մեր տնտեսության մեջ: Երբ արդեն հաջողակ լրագրողը, կամ, ընդհանրապես, որևէ այլ մասնագիտության տեր մարդը դուրս գա աշխատանքից և հիմնի իր սեփականը՝ հաշվի առնելով ու չկրկնելով իր նախորդ գործատուի սխալները, ապա կբացվեն նոր հաստիքներ երիտասարդների համար, ոչ միայն իր նախկին աշխատավայրում՝ աշխատանքից դուրս գալու հետևանքով, այլև իր բիզնեսում, որովհետև երկար հնարավոր չէ դիմանալ առանց աշխատողների: ԱՄՆ-ն շատ զարգացած է և ունի լավ տնտեսություն, որովհետև ամերիկացիների մեծ մասն ունի հայտնի ամերիկյան երազանքը՝ հիմնել սեփական բիզնեսը:

Սովորական արևոտ օր էր: Ինչպես միշտ՝ շտապում էի պարապմունքի և ճանապարհին հանդիպեցի հարևանուհուս.

-Բարև ձեզ:

-Վա՜յ, Անի ջան (սովորաբար նա ինձ այդպես է դիմում), բարև:

Սկսեցինք քայլել միասին: Իմ քայլերը, բնականաբար, ավելի արագ էին, քան նրանը: Հանկարծ լսվեց ինձ համար սովորական դարձած, բայց տհաճ հարցը:

-Անի ջան, ինչի՞ ես սենց կոլոտ մնացել:

Ճիշտ է, արհամարհանքի նշան է, բայց նրա հարցը անպատասխան մնաց: Ոչ այն պատճառով, որ չէի ցանկանում պատասխանել, այլ այն, որ պարզապես պատասխանը չունեի: Բայց չէ՞ որ ցածրահասակ մարդիկ նույնպես ունեն առավելություններ.

1. Նկարներում դուք միշտ առաջին շարքում եք կանգնում:

2. Ձեզ չեն ուղարկում բերելու այնպիսի առարկաներ, որոնք դրված են բարձր տեղերում:

3. Դուք կարող եք հեշտորեն տեղավորվել փոքր տարածքում:

4. Բարձրահասակ մարդկանց մեծ մասն ունի խնդիրներ ողնաշարի հետ, իսկ ցածրահասակների մոտ այդ խնդիրը շատ քիչ է նկատվում այն պատճառով, որ օրինակ՝ երթուղայինում կարիք չի լինում կռանալու:

5. Ցածրահասակները կարող են գումար խնայել՝ օգտվելով երեխաների համար նախատեսված խանութներից:

6. Ցածրահասակ մարդիկ մեքենայի մեջ վատ իրավիճակում չեն հայտնվում ի տարբերություն բարձրահասակների, որոնց ոտքերը խանգարում են դիմացի նստողին, կամ էլ դիմացի նստարանն է ցավեցնում նրանց ոտքերը:

7. Ճոճանակներից և մանկական կարուսելներից բարձրահասակները միշտ չէ, որ կարող են օգվել՝ տարածքի փոքրության պատճառով, իսկ ցածրահասակներն անկախ տարիքից վայելում են մանկությունը:

8. Փոքրերի շրջապատում ցածրահասակները չեն տարբերվում և կարիք չունեն վատ զգալու:

Ցածրահասակ կամ բարձրահասակ լինելը մեր ցանկությունը չէ. մենք չենք ընտրում, թե ինչպիսին պետք է լինենք: Հակառակ դեպքում աշխարհում միանմանություն կտիրեր:

Ձեռքդ տուր: Դե՛, բռնիր ձեռքս, որ ցույց տամ քեզ իմ աշխարհը: Միայն վերցրու քեզ հետ մուրճ, փայտեր ու մեխեր, շուտով դրանք մեզ պետք կգան: Տեսնո՞ւմ ես այս երկա՜ր արահետը: Հիմա մենք կփորձենք գտնել դրա վերջը: Գնացի՛նք: Տեսնո՞ւմ ես այն կարմիր վարդերը, ի՜նչ անուշ է նրանց բույրը, չէ՞: Իրականում այս վարդերը միակ հիշողությունն են իմ ծծնդավայրից: Անցանք առաջ: Երևի նկատեցիր, որ ճանապարհը արդեն հարթ չէ, իսկ մեր շուրջը մթություն է տիրում: Վախեցա՞ր: Բռնիր ձեռքս, ես արդեն չեմ վախենում:

Սա ճանապարհիս ամենամռայլ մասն է: Հիմա տեսնում ես շատ երեխաների՝ նստած պարտեզում: Ա՜յ, այն մեկը սևուկ աչքերով, մի տղայի կողքին նստած, ես եմ: Իսկ տղան իմ ամենամոտ ընկերն ու ամենալավ հարևանն է: Տե՛ս, իսկ հիմա մենք վազեցինք դեպի ճոճանակները: Նա ինձ ճոճում է: Արագ արի այստեղ, հետաքրքիր բաներ կան քեզ ցույց տալու: Ականջներդ, լավ կանես՝ փակես, այստեղ ես լացում եմ: Չէ՛, ինձ ոչ ոք չի նեղացրել, ուղղակի դպրոցում ինձ նախատում են վատ ձեռագրի ու ձախլիկ լինելու համար:

Հիմա դու կտեսնես երկու փոքրիկ աղջկա՝ իրար ձեռք բռնած: Ինձանից մի քիչ հասակով բարձրը քույրս է: Հապա տես՝ ինչ խնամքով է բռնել ձեռքս ու ինչ ուշադիր է օգնում անցնել ճանապարհը: Մի ժամից մեզ նորից կտեսնես, ուղղակի՝ գունավոր ձեռքերով, քանի որ ամեն օր մենք նկարչության էինք շտապում: Այնտեղ՝ առջևում, տեսնո՞ւմ ես այն դպրոցի պատուհաններից ինչ բա՜րձր երաժշտության ձայն է գալիս, իսկ այդ սենյակում մի քանի հոգի պարում են: Ամենասկզբում կանգնած աղջկան չնկատելը դժվար կլինի, տես, ինչ բարձրահասակ է, այո՛ այդ սև հոնքերով, նիհար աղջնակը ես եմ: Իսկ հիմա փակիր աչքերդ, երբ ասեմ՝ կբացես, լա՞վ: Սպասիր, սպասիր, ա՜յ հիմա կարող ես բացել: Տեսնո՞ւմ ես՝ ամեն ինչ ի՜նչ հեքիաթային է: Այ, հիմա բարի գալուստ իմ աշխարհ:

Այստեղ միայն մի օրենք կա՝ միշտ ժպտալ ու օգնել բոլորին: Դե, արի: Նայիր արևին, լուսնին, աստղերին, ծառերին, ծաղիկներին, շենքերին ու կենդանիներին: Մի՞թե չտեսար: Այստեղ ամեն ինչ հիասքանչ է, կատարյա՜լ: Ա՜խ, իմ աշխարհի մաքուր օդը: Քայլիր, վազիր, գոռա, ծիծաղիր, ժպտա, ապրիր: Չէ, մի նայիր այն կողմ, այնտեղ ես խախտում եմ օրենքն ու անտեսում աշխարհս: Հա, ես նորից լալիս եմ: Տե՛ս, ես ծնկաչոք եկեղեցում լալիս եմ: Տեսնում ես, չէ՞, իմ աշխարհում ամեն ինչ նորմալ է, իսկ ես տխուր եմ: Հարցնում ես՝ ինչո՞ւ: Ասեմ: Իմ աշխարհից այն կողմ էլ աշխարհներ կան, որտեղ օրենքներն ու տերերն ուրիշ են: Տեսնո՞ւմ ես այն բժշկին, որ դուրս եկավ սենյակից ու գլուխը կախեց: Անցանք, անցանք: Մի քանի փողոց այն կողմ կտեսնես ինձ նորից ծնկաչոք ու ուրախ, քանի որ Աստված չի անտեսել իմ աղոթքները, և հիմա բժիշկը լրիվ այլ տրամադրությամբ է սենյակից դուրս գալու:

Նորից մթություն է: Հազարավոր սյուներ փակեցին մեր ճանապարհը: Մի վախեցիր, նրանք մեզ պաշտպանում են: Փակիր աչքերդ: Իսկ հիմա՝ բացիր: Դժվար է խոստովանելը, բայց դու նկատեցիր որ 110 սյուներն անհետացան: Մինչ այս դու այդ սյուներին ուշադրություն չէիր դարձնում, իսկ հիմա նրանց բացակայությունը զգում ես: Նայիր երկնքին: Տե՜ս, նրանք մեզ են նայում արդեն այնտեղից: Նրանց ես «եղբայր» եմ անվանում, մյուսները՝ «հերոս»: Ինչպես հասկացար, ես նորից արտասվում եմ:

Տեսնո՞ւմ ես այն փուչիկներով աղջկան, որը որքան հնարավոր է շուտ, ուզում է հասնել հիվանդանոցի դռներին: Հասավ, տեսավ, գրկեց, արտասվեց: Օ՜հ, իմ սիրած պահը: Դե՛, արագ քայլիր: Հիմա դու տեսնում ես իմ աշխարհի ամենածաղկած պարտեզը, այնտեղ մի կին է նստած համակարգչի դիմաց: Հա, համաձայն եմ՝ շա՜տ հոգնած տեսք ունի: Մայրս է: Իսկ այդ մռայլ պատերով սենյակը՝ նրա աշխատասենյակը: Գիտե՞ս՝ հիմա նա ինչ է կարդում: Իմ այս նյութը, այս տողերը, քանի որ սա իմ առաջին նյութն է, որը մինչ ուղարկելը նրան ցույց չեմ տվել: Հե՜յ մամ, բարի ընթերցում: Գնանք, թող կարդա:

Այնտեղ տես, ես կանգնած եմ նախագահի կողքին ու ինձ նկարում են: Մեր ճանապարհը ի՜նչ հարթ է դարձել: Երևի նկատեցիր, որ իմ աշխարհի արևն սկսեց ավելի պայծառ շողալ: Ասես արևի մեջ տառ առ տառ գրված լինի «եր-ջան-կութ-յուն»: Հիմա մենք հասել ենք իմ կյանքի ամենապայծառ պահերից մեկին, այստեղ արևի աստղային ժամն է: Դե, ցո՛ւյց տուր, ա՛րև, ինչի ես դու ընդունակ: Ցավեցրե՞ց երևի աչքերդ: Ոչի՛նչ, դիմացիր: Նայիր առաջ: Ահա և իմ երջանկության գագաթնակետը, որը տևեց մոտ երկու ժամ: Տեսնո՞ւմ ես, թե ինչքան մարդ կա իմ կողքին, բայց եթե ուշադիր նայես, կհասկանաս, որ ես այդտեղ մենակ եմ, իմ երազանքի հետ: Հարցնում ես՝ ո՞նց: Նայիր ուշադիր: Ինչքան մարդ է նայում ինձ զարմացած, ու կողքինին թեթև հրում՝ հարցնելով, թե ով եմ ես: Իսկ հիմա ուշադիր նայիր. արդյո՞ք ես նայում եմ ինձ շրջապատող հիսունից ավելի մարդկանց աչքերին: Տես է՜, դու միանգամից նկատեցիր, որ ես նայում եմ միայն մի աչքերի: Նայեն նրանք ինձ, թե ոչ, կապ չունի, ես սիրում եմ այդ աչքերը: Երևի մի քիչ էլ քայլենք: Արդեն երկար ժամանակ է՝ մենք ոչինչ չենք քննարկում, քանի որ ճանապարհի կեսից դու ականջակալներով աղջկա ես տեսնում, որը մեկ լալիս, մեկ ծիծաղում է: Չէ՛, չէ՛, նա չի գժվել, նա ուղղակի սիրում է այ ա՜յն աչքերը, կամ կարոտում, չգիտեմ:

Երևի զարմացար՝ տեսնելով մեր այսքա՜ն երկար ճանապարհին հանդիպած առաջին նստարանը: Եկ նստենք: Հոգնել ես, չէ՞: Իսկ ես՝ չէ: Թեկուզ հազար անգամ էլ անցնեմ այս ճանապարհով, չեմ հոգնի: Նայիր, ի՞նչ ես տեսնում, երբ նստած ես: Ոչինչ, չէ՞: Ես էլ: Կարծես թե մենք վերջն ենք գտել: Բայց նայիր մի կողմ. ճանապարհը դեռ այնքա՜ն երկար է: Մտածում ես, եթե սա վերջն է, ինչպե՞ս է ճանապարհը շարունակվում: Ասեմ: Եթե գնանք այնտեղ՝ քայլելու, դու կմոլորվես: Այնտեղ արդեն իմ երազանքներն են: Մենք չենք էլ կարող քայլել դեպի այդ կողմը, քանի որ այդ ճանապարհն արդեն շա՜տ բարդ է ու նեղ: Ինչո՞ւ նեղ, որովհետև այդ ճանապարհը միայն մեկ հոգու համար է:

Տուր ինձ քո ձեռքի փայտերը, մեխերն ու մուրճը, քանի որ վաղ թե ուշ ես երկրորդ նստարանն եմ կառուցելու:

Լուսանկարը՝ Ահարոն Սահակյանի

-Իյա՜, էս դու որտեղի՞ց ծլեցիր:

Շատ զարմացա, երբ օրեր առաջ մեր բակում նկատեցի տարօրինակ մի թռչուն: Տարօրինակ, որովհետև թռչուն լինելով հանդերձ՝ չէր թռչում: Չգիտեմ էլ, թե ինչպես էր ինձ համար անհայտ ծագում ունեցող այդ սևուկ թռչունը (տեսքն այնքան էլ հրապուրիչ չէր) հայտնվել մեր բակում: Դատելով ոչ այնքան գեղեցիկ արտաքինից՝ մտածեցի, որ կաչաղակ է: Մի քիչ մոտեցա ու տեսա, որ ձագ էր, և դա էր թռչել չկարողանալու պատճառը: Որոշեցի լուսանկարել, քանի որ այդպիսի «գեղեցկուհի» եսիմ՝ էլ ինձ հանդիպի, թե չէ: Եվ մինչ ես հեռախոսը ձեռքիս փորձում էի անմահացնել նրան, այնպես էր աչքերը չռել վրաս, որ վախից ձեռքս սկսեց դողալ, չնայած, որ ինքն էլ ինձնից էր վախենում, ես անմիջապես զգացի: Ու հանկարծ պապիկս նկատեց մեզ և մոտեցավ, որպեսզի տեսնի՝ ինչով եմ զբաղված:

-Ինչո՞ւ ես նրան դուրս բերել իր բնից,- հարցրեց պապիկս:

-Ի՞նչ բույն,- զարմացա ես:

Պապիկս անմիջապես հասկացավ, որ ես ոչնչից տեղյակ չեմ, առանց որևէ խոսք ասելու՝ վերցրեց թռչնին ու տարավ գոմ: Ես էլ գնացի նրա հետևից: Վերջապես պետք է հասկանայի, թե ինչ էր կատարվում: Միգուցե մեր գոմը նոր բնակի՞չ ուներ, իսկ ես, քանի որ շատ անտարբեր եմ գոմի հանդեպ, այդ մասին հիմա՞ եմ իմանում: Պապիկիս չհաջողվեց խուսափել իմ հարցերից և ստիպված պատմեց այդ թռչնի պատմությունը: Պարզվեց, որ նրա ծնողները դեռ ամիսներ առաջ են հաստատվել մեր գոմում, այնտեղ բույն են հյուսել, ձագ են հանել: Ձագերը երեքն են եղել, բայց կատուները ոչնչացրել են երկուսին, էս մեկի բախտն է բերել, ինչպես հետո էլ բերեց, որ հանդիպի ինձ: Դե, դա էլ է բախտի բան: Հիմա էլ պիտի սպասենք մինչև թռչել սովորի, հեռանա: Բայց սա որ թռչել էլ սովորի, վախենում եմ՝ չհեռանա, իրեն շատ «տնավարի» է զգում: Ինձ թվում է, որ հետը մի քիչ սիրալիր լինեմ, երևի տուն էլ կմտնի: Հիմա կմտածեք, որ կոպիտ եմ արտահայտվում այս խեղճ, անօգնական թռչնի մասին, բայց հավատացե՛ք, շատ անդուրն էր: Դրա համար էլ այս պահին միակ ցանկությունս այն է, որ ինչքան հնարավոր է շուտ թռչել սովորի ու հեռանա մեր բակից:

Մի առավոտ արթնացա արտասովոր կերպով: Ձեռքս լիզում էր իմ կատուն, որին անցած գիշեր եղբայրս էր տուն բերել: Դե, պատկերացրեք 11 տարեկան աղջնակի զարմանքն ու վախը, քանի որ նա սարսափահար էր լինում ամեն տեսակի կենդանիներից: Ես մեկ շաբաթ քայլում էի տան բազմոցների վրայով, որպեսզի հանկարծ կատուն չդիպչի ինձ: Սակայն շատ շուտով ես հարմարվեցի նրա ներկայությանը և կորցրի իմ վախը: Վասյան (այդպես էր անվանել նրան իմ եղբայրը) գրեթե երկու տարի ապրեց մեզ հետ:

Այդ տարիների ընթացքում ես անցկացրել եմ իմ կյանքի ամենազվարճալի օրերը, որոնցից ոչ մեկը ես երբեք չեմ մոռանա:

Ճիշտ է, մենք Վասյային շատ էինք սիրում, բայց տանը կենդանի պահելն ունի շատ դժվարություններ: Այդ պատճառով ծնողներս որոշեցին նրան նվիրել մի բարի մարդու, որը նրան լավ կխնամեր: Հայրս գտել էր նման մեկին, սակայն ես հույս էի փայփայում, որ իմ Վասյան կվերադառնա: Հայրս տանից տարել էր նրան և նվիրել այդ անծանոթին: Նա վերադարձավ առանց Վասյաjի, բայց, տեսնելով իմ և մայրիկիս թաց աչքերը, միանգամից տնից դուրս եկավ. գնաց հետ բերելու իմ կատվին:

Հիմա մեր կատուն մեզ հետ չի ապրում: Նա գյուղում է՝ տատիկիս և պապիկիս սեփական տանը: Նա բնության գրկում իրեն շատ ավելի լավ է զգում, քան չորս պատի մեջ փակված:

Ասում են, որ չես կարող կենդանու հետ կապվել այնպես, ինչպես հարազատ մարդու հետ: Ես նույնպես մինչև կատվիս պահելն ու խնամելը այդպես էի կարծում: Իմ Վասյան ինձ սովորեցրեց սիրել ու չվախենալ կենդանինեից: Ես նրան շատ եմ կարոտում, քանի որ այլևս չկա իմ այն ընկերը, որը լուռ նստում ու լսում էր ինձ: