«Այս գիրքը ոչ մեղադրանք է և ոչ էլ խոստովանություն: Սա միայն փորձ է պատմելու այն սերնդի մասին, որին կործանեց պատերազմը: Նրանց մասին, ովքեր դարձան դրա զոհը, նույնիսկ եթե փրկվեցին ռումբերից»:

Այսպես է սկսվում Ռեմարկի գրքերից մեկը, որն իմ աչքերում մինչև անվերջությունը հասցրեց մարդկային կյանքի կարևորության գնահատման սանդղակը: 19-ամյա տղաները, հետևելով իրենց դպրոցական ուսուցչի հայրենասիրական համոզումներին, որպես կամավորներ մեկնում են ռազմաճակատ և այստեղ են միայն հասկանում պատերազմ երևույթի էությունն ու կանգնում մահվանը դեմ-դիմաց: Բախտի բերումով միևնույն ջոկատում հայտնված այս տղաների կապվածությունն ու ջերմությունը միմյանց հանդեպ ավելի ու ավելի է ամրանում: Անվերջ թվացող պատերազմը ստիպում է տղաներին սիրել կյանքը, վայելել այն պահը, երբ դեռ կարող ես օդ շնչել, մինչև որ գազը նորից կթափանցի խրամատները, այնպես նայել աշխարհին, որ հասցնես հագենալ, մինչև վրա կհասնի մահը, քանզի «յուրաքանչյուր զինվոր ողջ է մնում շնորհիվ հազարավոր պատահականությունների և յուրաքանչյուր զինվոր հավատում է պատահականությանն ու ապավինում դրան»: 150 հոգանոց անփորձ ջոկատից ողջ են մնում ընդամենը 37-ը: 4 տարի անընդմեջ շարունակվող պատերազմը փոքրիկ ջոկատը վերածում է մի մեծ ընտանիքի, որում յուրաքանչյուրը պատրաստ է զոհաբերել իր կյանքը հանուն մյուսների.

«Նրանք ինձ համար փրկված կյանքիցս էլ թանկ են: Այդ ձայներն ավելի թանկ են, քան մայրական գուրգուրանքը և ավելի ուժեղ, քան ցանկացած վախ: Նրանք ամենից ամուր ու հուսալի պաշտպանությունն են աշխարհում, քանի որ դա իմ ընկերների ձայներն են»:

Վեպն ընթերցելուց հետո հասկանում ես, որ պատերազմը մի անիմաստ երևույթ է, որի արդյունքը հազարավոր մարդկանց կործանված կյանքերն են, և ուրիշ ոչինչ: Բոլորովին հերքում ես «թշնամի»  հասկացությունը, երբ կարդում ես այս տողերը.

«Ինչ-որ մեկի հրամանը այս լուռ ուրվագծերին մեր թշնամին է դարձրել, մինչդեռ մեկ ուրիշ հրաման կարող էր եղբայրացնել մեզ»:

Կարծում եմ, որ եթե մեզանից յուրաքանչյուրը փորձեր զարգացնել ու կատարելագործել իր անձն ու բացահայտել իր ներաշխարհը, գնահատեր մարդկային կյանքի կարևորությունը՝ պատերազմների հավանականությունն անհամեմատ փոքր կլիներ: Մեզանից յուրաքանչյուրը «մարդկություն» կոչվող մեծ ընտանիքի մի անդամն է, ով իր վրա պատասխանատվություն է կրում մարդկության արարքների համար, ու ցանկության դեպքում կարող է կանխել դրանք: Ամեն ինչ մեր ձեռքերում է.

«Կամ մարդկությունը վերջ կդնի պատերազմին, կամ էլ պատերազմը վերջ կդնի մարդկությանը:» Ջոն Քենեդի

-Բարև, Սիրուշ տատի:

-Հազար բարի, Անուշիկ ջան, տատդ ո՞ւր ա, բալես:

-Ներսն ա, գնա առաջ:

-Վա՜յ, քնել է: Ինչխ էլ հավեսով է քնել, երևի շոգից է, գիտե՞ս:

Սիրուշ տատիկը մեր հարևանուհին է և տատիկիս ընկերուհին: Նա հոգով-սրտով գյումրեցի է ու միշտ պատմում է իր քաղաքի մասին:

Ու քանի որ տատիկս հավեսով քնած էր, նա որոշեց նստել իմ կողքին, իսկ ես մտածեցի, որ սա շատ լավ հնարավորություն է նրա հետ զրուցելու համար: Միացրեցի ձայնագրիչը: Ի դեպ, նա այդպես էլ չիմացավ, որ ձայնագրում եմ:

-Ու՜ֆ, ինչխ շոգ է, չես կրնա դիմանաս, սպես էլ բա՞ն կեղնի:

-Դու էլ Գյումրի գնա, ավելի հով չի՞, քան էստեղ:

-Էհ՜, այ բալա, ո՞վ պտի ինձ տանի Լեննական:

-Ես շատ եմ սիրում Գյումրին, մի անգամ գնացել եմ:

-Հա՞, բա ե՞րբ ես եղե ընդեղ:

-Անցյալ տարի դասարանով ենք գնացել, էքսկուրսիա էր:

-Է՜, բա որ մնա՞ս, բալա ջան: Էնքան լավ տեսարժան վայրեր կան, հլը առաջ, նախքան երկրաշարժը, հրաշք տեղ էր իմ Գյումրին:

-Երկրաշարժի ժամանակ Գյումրիում ես եղե՞լ:

-Չէ, բախտս բերել է, ստեղ եմ եղել: Բայց մե չքնաղ քաղաք էր, Երևանն ի՞նչ էր օր Լեննականի դեմը… Ըդպես է եղե, բայց դե …

Ա՜խ, այդ «բայց դե»-ն , այնքան ցավով ու ափսոսանքով ասաց, հետո փորձեց վատ տրամադրությունը հեռու վանել ու սկսեց.

-Հարուստ է եղե, հարուստ ամեն ինչով. լիքը՜, ճո՜խ, ժողովուրդն էլ շատ հյուրասեր, մեր տուն, օր կմտնեիր չէ, սեղանը դարդագ չէիր տեսնի: Ամառ-ձմեռ լիքն է եղե,- ծերացած դեմքին մի փոքր ժպիտ հայտնվեց ու երկար լռեց,- անցյալ տարի ընդեղ էի, իրգնները հարսս կսեր. «Հորքուր ջան, հելի էրթանք թատրոնի մոտ քիչմ ման գանք»: Կերթայինք ընդեղ, մինչև 11-ը կնստեինք, հետո կսեր. «Հորքուր ջան, հմի հերթապահ հրեշտակները գուկան»: Կսեի` ի՞նչ հերթապահ հրեշտակ, ըդոնք ո՞վ են: Իրանց ֆոռմի վրա սպես մեծ հրեշտակի նկարը նկարած, սիրուն հաքած, ընբես էլ սիրուն տղերք էին, օր էլ չասած,- երկուսս էլ ծիծաղեցինք, չնայած ի՞նչ կա որ, տատին հավանել էր տղաներին: Ինչևէ, պատմությունը դեռ շարունակվում էր:

-Էն կողմից եկան, ընձի, օր տեսան, նստած էին չորսով: Սեցին. «Վա՜խ տատի ջան, ար՛ի, արի ստեղ` իմ տեղս նստի»: Հարսս էլ խնդալեն կսե. «Հորքուր, ինչխ լավ է, օր քեզի հետ կեղնինք, մեզի շուտ տեղ կուդան»:

-Հա՜, գյումրեցիներին ես շատ եմ սիրում, տարբերվում են, բարբառնել ա շա՜տ հավես:

-Համով են, քաղցր: Մեր լեզուն ուրիշ է, լավն է, բայց մարդ էլ կա` տնազ է դնում… Լսի, հլը կսեմ, օր ըդպես շատ կսիրես, քելե քեզի Լեննական պսագենք:

-Իյա՜, էտ էլ, ու վերջ,- հանկարծակի միջամտեց մայրիկս, ով մի փոքր հեռու մուրաբա էր պատրաստում:

-Էտ ընչի՞ օր, լավ տղա էղնի, քու ինադու կուզի… Թող ջահելներին լավ բախտ եղնի, ըդիգ է կարևորը, ես 50 տարի ապրել եմ մարդի հետ, էլ ինչի՞ս է պետք, թող բոլոր ջահելները զույգ ապրեն, երկար ապրեն իրար հետ:

-Օ՜ֆ, Սիրուշ տատի, ի՞նչ կա քո Գյումրին, մենակ փողոցներն ա սիրուն,- ընդհատեց մայրիկս:

-Լսե, որտեղ օր ղսմատդ եղավ, ընդեղ էլ կերթաս… Իյա՜, ի՞նչխ թե, ստեղաց լավ բանը ընդեղ 2 հատ կա, իմացա՞ր:

-Սիրուշ տատի, բա ո՞նց եղավ, որ Գյուրին թողեցիր` Հոկտեմբերյան ամուսնացար:

-Քա դե ես շատ գիտեմ, մերոնք էլ օժար չէին: Բայց դե ինչ էնեի, ընձի կամ էին տեսե: Ուզեի-չուզեի` էտ էր, ղսմաթ էր էլի, չիդեմ:

-Բայց էն ժամանակ լա՞վ էր, որ առանց ճանաչելու էիք ամուսնանում:

-Տո չէ հա, ի՞նչն էր լավ: Մերը պատահական է եղե: Առաջին հայացքից, որ դուր է գալիս մեկը մեկին, էլ ի՞նչ կա: Կարևորը առաջին հայացքն է, թե չէ մնացածը պրոբլեմ չէ…