Այս իրադրությունը Հայաստանում արդեն տիրում է երկար ժամանակ, սակայն մտքերս չէի կարողանում հավաքել ինչ-որ բան գրելու համար: Ուզում էի գրել, բայց մտքումս հազար ու մի հարց էր ծագում. «Ի՞նչ են ուզում այդ գրողի տարած թուրքերը մեզանից», «Ե՞րբ կավարտվի այս ամենը», «Ո՞րն է լինելու նրանց հաջորդ նենգ քայլը» և վերջապես` «Ի՞նչ է սպասվում մեզ այս ամենից հետո»… Քանի որ սա շատ նեղ անձնական հարց է յուրաքանչյուր հայի համար՝ կարող ենք այն անվանել նեղ համահայկական:

Չեմ ուզում գրել առավել ծեծված թեմաների մասին: Հիմա մեր ազգը ավելի քան երբևէ միասնականության, ոգևորության կարիք ունի: Եվ հիմա, ինչպես ամեն դժվար պահի, մենք համոզվում ենք, որ այդ միասնականությունն ու ոգևորությունը կարող ենք ստեղծել միայն մենք՝ հայերս, իրար օգնելով, իրար ապաստան, հագուստ, սնունդ տրամադրելով: Սա մեր նեղ համահայկական հարցն է:

Ասում ենք «թուրքը չի փոխվում, չի էլ փոխվի»: Այո, մենք դարեր շարունակ սրանում համոզվում ենք: Իսկ ՀԱՅ-ը փոխվում է: Այն հայից, որը 1915-ին փրկվելու համար փախչում էր դեպի անապատ, մնացել է միայն հավատքը և ապրելու ձգտումը: Հիմա այդ հավատքը և ձգտումը համալրվել են հայ երիտասարդի աննկուն ոգով, հայրենասիրությամբ, կամքով: Այն,  ինչ անում են հայ զինվորները այս պահին, գրվում է ոչ միայն հայերիս, այլ նաև ամբողջ աշխարհի պատմության էջերում: Օրեցօր համոզվում ենք նրանում, որ մեզ հաղթելը ուղղակի անհնար է, քանի որ մեր թիկունքին կանգնած են մեր տղերքը, ովքեր ունեն Սուրբ նպատակ՝ անառիկ պահել մեր հողերը: Շատերն էլ հետ չեն գա, բայց նրանց կհիշենք որպես հերոսների:

Արցունքներ են հավաքվել աչքերիս, ինչպես  ամեն անգամ հայրենիքի համար իրենց կյանքը զոհած զինծառայողների անունները լսելիս: Բայց լաց չեմ լինում: Չեմ էլ լացելու, որքան էլ որ անտանելի լինի ցավը, զսպելու եմ ինձ:

Արցունքներս պահել եմ հաղթանակի համար:

Դպրոցական տարիներին հայրենասիրական միջոցառումների ժամանակ տղաները չէին մասնակցում: Նրանք միշտ կանգնում էին իրենց համար նախատեսված պատի տակ ու ծափահարում էին մեզ, իսկ ուսուցիչս միշտ բարկանում էր, թե ինչու տղաները ցույց չեն տալիս իրենց տաղանդը, նամանվանադ, հայրենասիրական միջոցառումների ժամանակ:

Ո՞վ կմտածեր, որ այդ նույն պատի տակ շարված տղաները, որոնց անվերջ կշտամբում էին, մի օր իրենց տաղանդը ցույց են տալու պատերազմի դաշտում:

Եթե ինձ բախտ վիճակվեր ժամանակը հետ տալու, ես կցանկանայի, որ կյանքը կանգներ սեպտեմբերի 26-ում, և առաջ չգնար, երբ մեր կյանքի ամենամեծ հոգսը դիմակ դնելն էր, ծանրաբեռնված տրանսպորտը կամ մի թեթև կոնֆլիկտը ընտանիքի անդամների հետ:

Առհասարակ պատերազմը մեզնից յուրաքանչյուրիցս տանում է մի մաս, որը տարիների ընթացքում չի լրացվելու:

Պատերազմը ստիպում է հավատալ Աստծուն, միևնույն պահին, հավերժ սպանում մյուսի մեջ հավատը:

Պատերազմը ստիպում է սիրել ու գնահատել կյանքդ, միևնույն պահին, սպանում մյուսի մեջ կյանքի իմաստը:

Պատերազմը ստիպում  է սպասել ինչ որ մեկի սպասված վերադարձին, միևնույն պահին, թողնում մյուսին հավերժ սպասված:

Պատերազմը ստիպում է սիրել միակիդ ավելի ուժգին, միևնույն պահին, հանուն քաղաքի տաք բնակարանում նստած քո սիրո, դժոխք հիշացնող ինչ որ հատվածում կռվել մահվան դեմ:

Պատերազմը ստիպեց բոլորիս, որ ապրենք նորից, որ ապրենք հանուն այն երազանքների, որոնց հասցեատերերը գնացին հավետ, հանուն իմ ու քո երեխաների խաղաղ երկնքի…

Այն, ինչ պետք է պատմեմ հիմա, տեղի է ունեցել պատերազմը սկսվելու պահից։ Հստակ օրերն արդեն ինքս էլ չեմ հիշում։ Մինչ այժմ կարծում էի, որ ավելի լավ կլիներ պատերազմից հետո գրել՝ դրվագներ հիշելով, ինչպես վատ երազն են հիշում արթնանալիս, որպեսզի պակաս զգացմունքային ու ավելի իրատեսորեն արտահայտվեմ։ Բայց այսօր լռելը մեղք է։

Երեկո էր։ Պատերազմի մասին բոթն արդեն շրջանառվում էր ամենուր։ Լսել էի, որ համառ մարտեր են ընթանում, և երկու կողմերի տրամադրվածությունն էլ մարտական է, բայց քանի որ նոր էինք տեղափոխվել Երևան և տունը դեռ ամբողջ տեխնիկայով չէինք հասցրել կահավորել ու տանը դեռ հեռուստացույց էլ չունեինք,  հեռախոսիս ինտերնետ կապի վրա էլ հույս դնել չէր կարելի, անհամբեր սպասում էի այս ու այն կողմից ստացվող լուրերին։ Դրսում կռիվ-կռիվ խաղացող երեխաները ճայթուկներ էին պայթեցնում, ու քանի որ ծնողներս էլ աշխատանքի էին, տանը մենակ մնալով՝ ամեն փոքր աղմուկից վեր էի թռնում։

Այդ երեկո հյուրեր ունեինք՝  մոտերքում ապրող Գավառի մեր հարևանները։ Տիկին Անուշը իր աղջկա՝ Արմինեի ու թոռնիկների հետ միասին (բոլոր անունները փոխված են)։ Ձմեռային լուսնի նման գունատ էին։ Ինչ թեմայից զրուցեցինք, միշտ մի բան պակասում էր։ Բոլորս ուզում էինք էդ անիծյալ պատերազմից խոսել, բայց շրջանցում էինք։ Երեխաներին կողքի սենյակ ուղարկելուց հետո մեծերը սկսեցին խոր հոգոց հանել։

-Գնաց Արան,- թրջված աչքերը խոնարհելով սկսեց Արմինեն,- Երեկ գիշեր իրենց տղերքն եկան հետևից։ Տղես շորերը հագել էր, նստել, որ հորը ճանապարհ դներ, բայց չդիմացավ, նստած տեղը քնեց։

Ամբողջ օրը Արայից լուր չէին ստացել։ Այդպես ձգվեց օրեր շարունակ, մինչև կապը վերականգնվեց։

-Գրիգորին էլ են կանչել,-խեղդված ձայնով մրմնջաց տիկին Անուշն իր որդու մասին,-իրեն չեմ ասել։ Գիտեմ, հենց իմանա, կգնա։ Ո՞նց թողեմ գնա, ո՞ւմ հույսին մեզ թողի… Չէ՜, չեմ ասի։

Ցուրտ էր։ Սարսռում էի, բայց չէի հասկանում՝ ցրտի՞ց, թե՞ անորոշությունից եմ դողում։ «Տաք Երևանում արդեն ցուրտ է,-մտածում էի,-հիմա սահմանին կանգնած տղաների համար էլ է ցուրտ…»։

Փոքրիկներն էլ ամեն ինչ գլխի էին ընկել։ Աղջիկը կրկնում էր.

-Պապան Երևանում ա։

Եղբայրը սաստում էր.

-Պապան հեռու տեղ ա գնացել, էսօր չի գա։

Երեխաները նույնքան անհանգիստ էին, նույնքան սպասումով լցված ու ասես միանգամից այնքան հասունացած, որ կարողանում էին սատարել մորը։ Ինչո՞ւ… Ինչո՞ւ մանկությունը վայելելու փոխարեն փոքրերը պետք է պայթյունի ձայնից կուչ գան անկյունում, կամ կռիվ-կռիվ խաղան, իրենք իրենց մտածելով, որ եթե մի օր թուրքի առերեսվեն, այ, էդպես են դնգստելու։

Ի վերջո Գրիգորն էլ կամավոր գնաց…

Հիշում եմ՝ տարիներ առաջ պատերազմի մասին շարադրություն էի գրել, որտեղ «ատում եմ պատերազմը» արտահայտությունը ուսուցչուհիս ընդգծել էր՝ թե պետք չէ ատել, անխուսափելի բան է, որ Երկրի մարդաքանակը կարգավորելու նպատակ ունի։ Եթե դա դեռ նույն նպատակն ունի ու այսքան անմեղ զոհերի հաշվին, ուրեմն ես այդպես էլ ապրել չսովորեցի, որովհետև դեռ ԱՏՈՒՄ ԵՄ ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ։

Ռադիո եմ լսում։ Ամենուր օգնություն է հավաքվում։ Տղաները սահմանին են պայքարում, քաղաքացիները՝ թիկունքում, սփյուռքահայերը՝ դրսում։ Ամեն կողմից աղաղակում են ճշմարտությունը, բայց ողջ աշխարհը կուրացել ու համրացել է, իսկ մեր թղթե շերեփն այդպես էլ երկաթ չդարձավ։

Պատերազմը միայն խլում է, տանում ու ոչինչ, ոչի՜նչ չի տալիս։ Զոհվածների անուններն են կարդում։ Ամեն նոր անունի հետ մորս դեմքն այլայլվում է, իսկ հորս զայրույթը, որ մի կերպ է թաքցնում, պայմանավորված է իր հիշողությամբ։ Այս օրերին ամեն ինչ վերապրում է. մերթ ուզում է ինքն էլ գնալ, բայց մորս ամեն ինչ ասող հայացքին բախվելով հանդարտվում է, մերթ աշխարհն անարդար համարում ու ափսոսում, որ էս երկրի համար ինքն էլ է դժոխքի միջով անցել։ Իսկ ես… Ես պարզապես աղոթում եմ, որ այդ բոլոր անունները հորինված լինեն, որ պատահաբար ոչ մի ծանոթ անուն չկարդամ։ Բայց ի՞նչ տարբերություն ծանոթ են, թե անծանոթ, երբ մեր տան մոտ գտնվող եկեղեցում ամեն օր մեկի հոգեհանգիստն է անցկացվում։ Ո՞նց մոռանամ այդ մայրերի ողբաձայնը, որ տնից էլ է լսվում, ու՞ր փախչեմ, որ փողոցներում չտեսնեմ աչքերը սրբող երիտասարդ աղջիկների, ինչպե՞ս խաղաղություն խնդրեմ, որ ձայնս մինչև Աստված հասնի, ինչպե՞ս համոզեմ ինձ, որ խելագարվելու փոխարեն ինձ համար զոհվածների չապրած կյանքը ապրել է պետք ու հաղթել, անպայմա՜ն հաղթել, նրա՛նց համար հաղթել…

Դասընկերներիս բանակ ճանապարհելու օրը թղթի վրա այդ օրվանից հուշեր էինք թողել՝ ինչ-որ բաներ գրելով։ Պայմանավորվել էինք ծառայությունից հետո նորից հանդիպել։ Բայց մեզնից մեկը արդեն պակասում է, այնքա՜ն է պակասում, որքան ավելացել է աշխարհի արտասուքը… Այդքան շատ է պակասում։ Ունայնության այս փուլը ծանր խրոնիկ հիվանդության է նման, որ ոչ մի դեղամիջոցով չի բուժվում և գնալով ավելի ու ավելի է խորանում, հասնում սրտիդ, ուղեղիդ կամ նյարդերիդ ու դանդա՜ղ քայքայում քեզ ներսից։

Այս պատերազմը ոչ մի այլ նպատակ չի հետապնդում, եթե ոչ`  ոչնչացնել այն ազգը, որը պատմության չափ հին է, բայց չի դադարում ժամանակի հետ նորանալ։

Մենք հաղթելու ենք, մենք հաղթում ենք և հաղթել ենք արդեն իսկ, որովհետև մեզ հաղթել չի՜ լինի։ Բնաջնջել այն ազգին, ով գիտի որտեղից է գալիս և ուր է գնում, ով ամուր կառչած է իր արմատներին,  գեներին, ինքնությանն ու պատմական ժառանգությանը, պարզապես անհնար է։

Հ.Գ. Համալսարանում ընկ. Էլոյանին խոստացել ենք ապագայում յուրաքանչյուրս 10 հայորդի պարգևել հայրենիքին։

Սարսափի՛ր թշնամի, դողա՜ թուրք…

Տատիկս արդեն 10 օր է պարտաճանաչ կերպով դիտում է ժամը 12-ի լուրերը։ Ես այդ ամենն արդեն ինտերնետից գիտեմ, հաղորդավարի ձայնը չեմ լսում:

Մոտենում եմ հեռուստացույցի տակի փոքր դարակին ու հանում իններորդ դասարանի ավարտական լուսանկարս՝ «վինետկան»։ Մաքրում եմ երկու սանտիմետրանոց փոշին ու բացում։ Երդվել էի, որ երբեք չեմ բացելու այդ տգեղ նկարներով լի գիրքը, պատերազմը ստիպեց․․․

Էջի երկու ծայրերին առաջնագծի իմ զինվոր ընկերներն են։ Մեկին նայելիս հպարտություն եմ զգում և ուրախանում, մյուսին նայելիս հպարտությունն ու անարդարության զգացումը խեղդում են այնքան, որ լաց եմ լինում։ Առաջինի անունը Արծրուն Հովհաննիսյանի էջում է, որպես քաջ հերոս, ով վիրավորվելով խոցել է զգալի թվով զրահատեխնիկա, երկրորդի անունը՝ սևը սպիտակի վրա գրված  անունների ցուցակներում։ Ամեն օր նոր ցուցակի անունները կարդալիս՝ անկասկած ցավ ենք զգում, բայց բառերը չեն կարող փոխանցել այն, ինչ զգում ես տեսնելով քեզ ծանոթ անուն։ Երբ տեսնում ես մի մարդու անուն, ում տեսել ես ինը տարի ամեն օր, ում հետ դպրոցն ավարտելուց հետո համարյա չես էլ խոսել, բայց մեծացել ես կողք կողքի, օգնել դասերին, նստել նույն նստարանին, մեկնել քաղաքից դուրս, կռվել, հաշտվել, ծիծաղել․․․ Կյանքդ կանգ է առնում այն մտքից, որ քո հասակակիցը, ով այլ պայմաններում երեք ամսից հանգիստ կավարտեր իր ծառայությունը ու կվերադառնար իր նպատակներին ու երազանքներին, ապագա չունի, իսկ դու անգամ չես կարող հիշել ձեր վերջին խոսակցությունը․․․

Դու կաս, իսկ նա՝ չէ, ու դու կաս հենց նրա շնորհիվ․․․ Նա հերոս է, ով անմահացավ։ Անմահացավ՝ փրկելով ընկերոջ կյանքը, ինչն ընդհանրապես զարմանալի չէ նրան մի քիչ իմացողների համար։ Բայց կյանքի մասին պատկերացումներդ տակնուվրա են լինում հարցից, թե ինչու կամ ինչ գնով․․․

Երևի ինչքան էլ ապրեմ, ամեն տարի մեծանալով կհիշեմ նրանց, մեկին՝ որպես պատերազմը հաղթած ու հայտնի հերոս, մյուսին՝ որպես հերոսացած, բայց այս աշխարհում մի որևէ տեղ ինձ հետ նույն պահին իր տված խաղաղության մեջ չապրող մարդու։

Խորհուրդ չեմ տալիս երկար մտածել այս հարցի շուրջ, խնայեք ձեր նյարդերը, քանի որ միայն այն մտքից, որ մի քանի հարյուր երիտասարդի կյանք մեր աչքերի առաջ ուղղակի կտրվեց, գժվել կարելի է․․․ Կատարվածը արդարացում չունի, ու չապրած կյանքը չի կարող կոմպենսացվել ոչ մի մեդալով։ Սակայն սա պատերազմ է, իսկ ինչպես մայրս է թաքուն լաց լինելուց հետո ինձ փորձում հանգստացնել, պատերազմի դաշտում զոհերն անխուսափելի են։

Պատերազմի դաշտում մարդկային արժեքներ չկան, սպանում ենք: Մեկը` շահի համար, իր երկրի ղեկավարության և դիկտատորի էգոն հարստացնելու, մեկն էլ՝ իր, ընտանիքի ու ազգի գոյության․․․ Սակայն ոչինչ չի կարող կշեռքի նժարն ավելի իջեցնել, քան մարդկային կյանքը։

Մարդկությունը երբեք չի հասկանա խաղաղության գինը, իսկ զոհերը երբեք չեն իմանա, թե իրենց հերոսությունը որքան ցավ կարող է պատճառել:

Երբևէ ձեզ մեղավոր զգացե՞լ եք անուն կարդալու պատճառով։ Ես զգացել եմ։ Երկու շաբաթ է` զգում եմ։

Քիչ է մնում աշխարհի բոլոր լեզուներով յուրաքանչյուր կրոնի աղոթքը սովորեմ, որ մտքումս ասեմ՝ անուն կարդալու ժամանակ։
Որովհետև չեմ ցանկանում ծանոթ անուն գտնել զզվելի ցուցակում, չեմ ցանկանում մեր դպրոցի ամենակոպիտ տղայի անունը կարդալ ցուցակում, ու երբ ինքս ինձ բռնացնում եմ ծանոթ անուն փնտրելիս՝ կրկին ատում եմ ինձ։ Ախր, բոլորն էլ իմն են, իմ եղբայրները, ու դպրոցի ամենահիմար և ամենալավ տղաները։

Մեկ տարի առաջ մտքովս անգամ չէր անցնի, որ երկիրն իրական պատերազմի մեջ կհայտնվի։ Իհարկե, միշտ էլ լսել եմ «պատերազմական երկիր ենք» արտահայտությունը, բայց դա ինձ համար հեռու ու շատ օտար միտք էր, դա ուղղակի փաստ էր, բայց ոչ իրականություն, անհեռանկարային մի պատմվածք։

Օտարազգի ընկերներիցս մեկի հետ էի խոսում, ու ասաց, որ երբեք չէր պատկերացնի պատերազմ 21-րդ դարում, որ պատերազմի մասին միայն գեղեցիկ կազմով գրքերում էր կարդացել։ Ես էլ ինքս ինձ հազիվ զսպեցի, որ չասեմ. «Ես նույնպես»։

Ամեն գիշեր առաստաղին նայելուց մտածում եմ՝ էս ամենն իրո՞ք իրականություն է, թե՞ ես եմ արդեն տարիքից ու մեր բակի ավտոլվացման կետի ձայներից խելքս թռցրել։ Գոնե տարիքից լիներ, կամ նույն գրողի տարած լվացման կետից։ Գոնե առավոտ արթնանայի՝ գնայի կենտրոն, ու մեր դպրոցի ամենակոպիտ տղան դիմացս դուրս գար, ես էլ քմծիծաղ տայի ու առաջ անցնեի, բայց ոչ։

Ես առավոտ արթնանում եմ ու աչքերով նրա անունն եմ փնտրում։ Հույս եմ հոգուս խորքում պահում, որ չգտնեմ։

Ու էսպես քանի-քանի առավոտներ ու գիշերներ եմ ունենալու։ Քանի առաստաղներ են երազիս գալու ու տարիքի մասին հիմար ինքնախաբեությունները։

Ընկերներով երբ հավաքվում էինք ու պատերազմի մասին էինք խոսում՝ մեր տղաների համար դա սովորական էր՝ բոլորը պատրաստ կանգնած էին, ու մեր աղջիկները պահը բաց չէին թողնում «ես էլ եմ գալու» արտահայտությունը հինգ անգամ իրար հետևից ասելու։
Փաստորեն ընկերներս խոստումներ պահել գիտեն։

Ու ես հպարտ եմ, որ նրանք խոստում պահել գիտեն, որովհետև ինձ խոստացել են գրքիս շնորհանդեսին գալ, ու ինձ հետ կինո գնալ, ու մեր ամենափոքր ընկերոջ համար 18 տարեկանի խնջույք կազմակերպել, ու ինձ խոստացել են հետ գալ, ուղղակի հետ գալ։

Բայց ցավոք, ես չեմ կարողանում ինձ պահել ու անուններ ման չգալ, չեմ կարողանում աչքերս կառավարել ու միտքս պահի հետ կանգնեցնել։

Առավոտները այլևս սովորականի պես չեն բացվում։
Դրանք միշտ թախծալի ու տխուր աչքերով են նայում երկնքին։
Ու առաջին պետքական իրը, որ բոլոր ժամանակների և սերունդների չարիքն է համարվել, դառնում է հեռախոսդ։ Ինքնաբերաբար ձեռքդ ես առնում ու սկսում ես կարդալ առաջին նորությունը երկրիդ վերաբերյալ։ Ամեն մի նոր խոցված թշնամու զինտեխնիկան ակամայից դառնում է ժպիտիդ պատճառը։ Գիտակցում ես, որ խիղճդ անգամ վերացել է: Ու թշնամու ամեն մի նոր պարտություն քո երկրի հաղթանակն է։
Երբեք չէի կարծել, որ հայրենիքիս հանդեպ իմ սերը կարող է այսքան ուժգին լինել։ Ես ինձ համարում էի հայրենասեր, բայց հիմա ավելի շատ։ Ու զգացմունքներս էլ երբեմն դառնում են անկառավարելի։ Ամեն մի նոր լուր երկրի վերաբերյալ ցնցում է ամբողջ հոգիս։ Մահվան կարևորությունը դառում է առաջնային։ Հասկանում ես, որ ապրելուդ ցանկությունը ավելի շատ է, քան մեռնելուդ։
Բայց միևնույն ժամանակ հայրենիքիդ հանդեպ սերը ամենակարևորն է դառնում։
Մենք՝ հայերս, միշտ հաղթել ենք։
«Պարտվել» բառը չի սիրում հայերին։
Մենք անցել ենք պատմության ամենադժվար ժամանակների միջով։ Հայ ժողովուրդը տեսել է ոճրագործությունների հսկա շղթա, որոնց մասին կարելի է անվերջ խոսել։ Հիմա իրավիճակը այլ է, հիմա մեր քաջորդիներն են իրենց կյանքը զոհում հանուն հայրենիքի։ Իսկ ամեն զոհի անուն կարդալիս արցունքները անհասկանալի կերպով հոսում են։
Հիմա մենք մի ընտանիք ենք, որտեղ չկան պարտություններ։
Ու մի տանիք, որի ներսում միշտ հաղթանակներ են գրանցվում։
Հայերի մեջ միշտ էլ սիրել եմ միասնական լինելու վեհ գաղափարը։
Դա դարերից ի վեր փոխանցվել է մեր պապերից։ Հայերի մասին կարելի է անվերջ խոսել, միշտ մի նոր պատմություններ հյուսել…
Արդարությունը երբեք չի կարող պարտվել։
Հայ ազգը միշտ էլ պատրաստ է եղել իր կյանքը զոհել հանուն հայրենիքի։
Ու թշնամին էլ անգամ չի գիտակցում, որ հայերը հավերժ են։
Թշնամին այս անգամ էլ պիտի հասկանա, որ Արցախը դա լոկ հող չէ, դա տարածք է, որտեղ հերոսների արյամբ է հումուսացել հողը։ Ամեն նռնակի պայթյուն ճեղքել է հողը ու
այն դարձրել ավելի կանաչ։
Զոհված տղաների առջև խոնարհվում ենք…
Խոսք տալիս, որ իրենց թողած հայրենիքը միշտ էլ լինելու է հաղթանակած։
Իսկ ապագա սերունդները ապրելու են միայն կապույտ ու խաղաղ երկնքի տակ։

Ո՞վ է ասել, որ այս (իմ) սերունդը ոչինչ չի տեսել. ոչ մի դժվարություն, ոչ մի ցավ, ոչ մի կարոտ։ Այսօր ամեն ինչ հակադարձեց՝ մեր սերունդը չափից ավելին տեսավ…

Զինվոր ունեմ բանակում, սահմանին, մահվան «բերան»… Չեմ ճանաչում, բայց զգում եմ, որ նրան, ում պետք է հանդիպեի մի օր, հիմա դիրքերում է։ Չեմ ուզում սպասել, չեմ ուզում տագնապել, չեմ ուզում վախով ապրել…  Չեմ ուզում դեռ չգտած՝ կորցնել։ Ուզում եմ ճանաչել, հետը լինել, զգալ իր շունչը, լինել կողքին, ապրել հետը, իմանալ իր մասին… Ուզում եմհենց հիմա  իմանա, որ բացի ընտանիքից էլի սպասող ունի։ Կասեմ իրեն: Կգրեմ նամակ ու կուղարկեմ։

«Իմ զինվոր, իմ հերոս, իմ քաջ մարտիկ, հուսամ լավ ես, առողջ ես, կուշտ ես ու ժպտում ես։ Չգիտեմ՝ ով ես, չգիտես՝ ով եմ, բայց կասեմ, որ իմն ես։ Դու ես այն մեկը, ում ես կհանդիպեի մի օր փողոցում, կամ միգուցե մի ուրիշ տեղ, կծանոթանայինք, կմտերմանայինք ու կամուսնանայինք։ Բայց դու հիմա սահմանին ես, կռվում ես որ այդ օրը գա, միասին լինենք։ Գիտե՞ս՝ ինչու, որովհետև այսօր երազումս մենք հանդիպել էինք: Կանաչ, գեղեցիկ, վառ կարմիր ծաղիկներով լեփ-լեցուն դաշտում էր, հեռվում սև ու դեղին մոլեգին ինչ որ պատկեր էր երևում, կարծես պատերազմի հակառակ կողմում լինեինք։ Դու զինվորական համազգեստով էիր, ես` ազգային տարազով, ու դեռ նոր էիր վերջացրել քո մասին պատմելը, երբ ականի պայթյունը խլացրեց ու սթափեցրեց ինձ։ Ես միանգամից որոշեցի՝ գտնել քեզ ու գրել այս մասին։ Ուրախությանս սահման չկար, երբ երազումս լսած անունն ու ազգանունն ասացի զինկոմիսարիատում, ու ասացին, որ կամավորագրվել է և մեկնել սահման… Այսինքն, իրական էր, դա երազ չէր, դա՝ նշան էր…

Եթե հիմա սա կարդում ես, ուրեմն արդեն՝ գտել եմ։

Սպասելու եմ քեզ, ամուր մնա, զգույշ եղիր, հոգ տար քո մասին, որ գաս հասնես ինձ, կողքիս լինես ու կյանքս դարձնես լիարժեք։

Ամուր գրկում եմ»:

Ու այսպիսի քանի՜ նամակներ են անպատասխան մնացել, քանի՜ այսպիսի նամակ գրող է կարոտից տառապել, քանի՜ այսպիսի նամակ է կորել…

Բայց ես կսպասեմ իմ զինվորին։ Գիտեմ, նա կգա:

Պատերազմի մասին գրքերում կարդալը սովորական է, պատերազմ ապրելն ու ապրած պատերազմի մասին գրելը՝ ուրիշ։ Ես պատերազմը դեմքերով տեսա ու հայացքներով։

Դա 2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ի ադրբեջանաթուրքական էսկալացիան է, որն օրերի ընթացքում դարձավ Արցախյան Հայրենական պատերազմ։ 21-րդ դարում նախադեպը չունեցող հակամարտություն։

Սա պատերազմ է, որտեղ հայկական  զորքը կյանքի ու մահվան կռիվ է տալիս  սիրիական, թուրքական, ադրբեջանական ահաբեկիչների դեմ։ Սա պատերազմ է ազգային ինքնությունը հաստատելու, սա պատերազմ է 1915 թվականին սկսած ցեղասպանությունը կանխելու: Մեզ համար պատերազմ՝ բոլոր կանոններով, թշնամու համար պատերազմ՝ բոլոր կանոնները խախտելով։ Սա գոյության կռիվ է։

Պատերազմը քրեորեն էլ, մարդասիրորեն էլ դատապարտելի է, աններելի է, որովհետև կորցրածն անդառնալի է, իսկ կորցրածը կյանքեր են՝ 18, 19, 20, 50, 60  տարեկան կյանքեր… Ես չգիտեմ, թե ոնց պիտի ապրենք, որ արժանի լինենք հերոսներին, ովքեր դեռ պաշտպանելու են հայրենի հողը, և նրանց, ովքեր սեփական գրեթե չապրած կյանքը դրեցին զոհասեղանին, անմահացան, մնացին երկնքում ու հայրենիքը սիրող հայի սրտում…

Հատկապես 18, 19, 20 տարեկան հերոս  տղաներին մենք մի ամբողջ կյանք ու խաղաղություն ենք պարտք և հաղթանակ՝ իրենցով կերտված հաղթանակ։ Այո՛, պատերազմն առանց զոհերի չի լինում, և նրանց արյունով ենք երկիրը պահում, դողում ամեն գրամ հողի վրա։ Նրանց անուններով են գրվում հայի պատմության հերոսական էջերը։

Հայն իր բոլոր սերունդներով էլ անպարտելի է։

Հաղթանակը Հայի արյան ու գենի մեջ է։

Զավակները երկիրը Հայրենիք են դարձնում.

Հայաստանը՝ Հայրենիքս,

Արցախը՝ Մայրենիքս։

Փա՜ռք հզոր հայորդիներին:

Եվ խոնարհում՝ լուսավոր հիշատակներին…

Այս տարի պայթող ռումբերը քեզ դարձել են խաղալիք,

և այդ խաղը պատերազմն է, որ խաղում են մեծ մարդիկ,

իսկ խաղի վերջում քո ճիչն է. ես սպասում եմ քեզ հայրիկ…

Էս տղան ուրիշ է, ինչպես բոլորը: Մի քիչ խենթ է, մի քիչ մարդասեր, մի քիչ էլ արժանապատիվ: Արդեն հերիք է՝ ոտքով գլխով կորչելու համար:

Էս տղան Դավիթն է:

Հեռուստացույցը, որ անուշադրությունից ժանգոտում է, կարծես, դրված է սենյակի ամենախորքում՝ լուսամուտին կիպ ու ամեն անգամ կարևոր պահերին քամուց ետուառաջ անող  ծաղկավոր դեղին վարագույրի փեշը  փակում է էկրանի միջից խոսողի դեմքի մեկ-երրորդը: Ուրիշ դեպքերում դեռ ոչինչ, բայց երբ խոսողը երկրի վարչապետն է, ամոթ է՝ անպատվաբեր մեզ պես ժողովրդի համար,- ամեն անգամ ասում է Սոֆի մայրիկը ու երկու քայլով հասնում հինգ մետրանոց հյուրասենյակի ծայր հյուսիս՝ «վարչապետի երեսը պարզ անելու»: Սիրում է ղեկավարին իր կյանքում առաջին անգամ (չհաշված խորհրդային երկրի հորը, ում չսիրելու տարբերակ չուներ): Արդեն երկար ժամանակ է՝ ամեն օր անհամբեր սպասում է բոլոր ժամերի լուրերին ու սկսվելուց մի քանի  րոպե առաջ գոռում է ամբողջ թաղամասով մեկ. «Միացրեք, տեսնենք` վարչապետն ի՞նչ է ասում»:

Բայց էսօր՝ սեպտեմբերյան վերջին օրերից մեկում, վարչապետի բառերից միշտ բերանը թեթևակի բաց, աչքերն էլ թեթևակի փակ ժպտացող էս կինը թրջում է աչքերը:

-Դավի՛թ…Դավիթ ջա՛ն, պատերազմ է…

Պատերազմ… Թվում է՝ հին բառ է, չէ՞, ու թվում է դասագրքերի փոշոտ տողերից գոռացող էս բառը հեռվից է նայում մեզ, բայց հիմա նորից էդ անիծյալը հայտնվել է լրահոսների առաջին տողում… Իսկ Դավիթի պատերազմը երբեք չի ավարտվել, էդ պատերազմը Դավիթի փոքրիկ բռի մեջ են խոթել ծննդյան առաջին վայրկյանից, երբ մոր` ամուսնուն  վայրկյաններ առաջ կորցրած ու իրեն գտած մոր արցունքի մի կաթիլը թափվել է փոքրիկի աշխարհից դեռ ոչինչ չհասկացող ափի մեջ: Առաջին ու վերջին կաթիլը ռմբակոծվող ծննդատան տասնչորսերոդ սենյակում…

Հիմա Սոֆի մայրիկը գոռում է, թե նորից պատերազմ է, իսկ Դավիթը մտածում է, որ պատերազմները մի անգամ են լինում, հետո մի ողջ սերունդ թիկունքը կոտրում է դրանց բեռան տակ… Եթե պատերազմը ավարտված լիներ, ինքը ինչո՞ւ պիտի 14-րդ հիվանդասենյակի բուժքրոջը մայրիկ ասեր: Ծանր է մտածել էդ մասին…

Հեռուստացույցից այն կողմ այլայլված կոստյումավորերն են գլուխ պայթեցնում, իսկ Դավիթը չի ուզում լսել ոչինչ, փակվել է իր փոքրիկ ու անլույս սենյակում ու մտածում է, հետո դարակի խորքերից հանում է փոշոտված մի կանաչ տետր՝ վրան ծուռ-մուռ տառերով իր անունն է հանգել: Բացում է տետրը, մի քիչ թերթում է ու կանգ առնում մոլորակի բոլոր տետրերի մեջ երբևէ գրված ամենատխուր բառերի վրա. «Հայրենիքը սիրելը այն է, երբ հայրդ ընկել է կռվում, բայց դու երբեք քեզ կամ ուրիշին չես տվել գրողի տարած հարցը՝ հանուն ինչի՞… Որովհետև դու սիրում ես այն, հանուն ինչի մենակ ես մնացել ողջ աշխարհում, ու դու ամաչում ես մտածել, որ կյանքդ սխալ գնաց, ու դու ամաչում ես գոռալ. «Ես սպասում էի քեզ, հայրիկ»: Չգիտեմ՝ որ դասարանում է խզբզել «Ի՞նչ է հայրենասիրությունը» պարտադրված ու տափակ վերնագրի տակ, բայց, երևի, ուրիշ ոչ մի պահի նման բան չկարողանար գրել: Հիմա, առհասարակ, ոչինչ չէր գրի էդ վերնագրի տակ…

Շաղված են Դավիթի աչքերը, ու իր խեղդող ու խղճուկ սենյակը մի քանի հատ է երևում աչքին: Մի քանի սենյակ էս փոքրիկ երկրում, շռայլություն կլիներ, մանավանդ, հերոսի տղայի համար:

Ու գնաց Դավիթը, գնաց երեկոյան, ու անձայն գնաց: Գիշերային լռության մեջ դռան չրխկոցից հետո մի պահ լսվեց Սոֆի մայրիկի սրտի անզուսպ խփոցն ու խուլ տնքոցը, որ մինչև առավոտ պիտի ձգվեր քնաթաթախ աշխարհի թմրած ականջի տակ:

Առանց այդ էլ մի քանի գրամանոց երկիրը նորից բաժանվել է երկու ճակատի, ու էդ ճակատի ամենաառաջին գծում՝ խրամատի  անկյունում, շնչակտուր մի երիտասարդ է գրում՝ կանաչ ծուռումուռ տառերով ծածկված տետրի չգիտեմորերորդ էջում, մի մատ խորքից. «Էլ մի զսպիր հեկեկոցդ մայրիկ, շունչդ մի պահիր, ես արդեն դուրս եմ եկել տնից: Էսօր նրանցից մեկի հետ դեմ դիմաց կանգնած էի, ափերը վեր պարզած ծնկաչոք նայում էր աչքերիս մեջ: Ափերը վեր պարզած, հասկանո՞ւմ ես, մի պահ շփոթվեցի՝ մի օրեկանից, երբ էն կինը, ում չհասցրի ճանաչել, իր վերջին կաթիլ արցունքը բուռս գցեց, ես մտածել եմ, որ ոչ ոք իր ձեռքերը վեր չի բարձրացնում, որովհետև էդ արցունքի ծանրությունը մինչև հիմա չի իջնում թևերիցս,  ու զենքը բռնած ժամանակ էլ ինձ խանգարում է մի քիչ: Հարցրի. «Երբևէ հայ սպանե՞լ ես»: Վախեցած հայացքը կախ գցեց… Արել էր… Կրակեցի ուղիղ կրծքին, որովհետև, գուցե, հենց ինքն էր հորս խփել, կամ որդուդ, Սոֆի մայրիկ, կամ մի ուրիշի նշանածին, սիրած տղային ու եղբորը: Լուծեցի ինչ-որ մեկի վրեժը: Նախորդ էջում դպրոցական տարիներին հայրենիքի սիրո մասին եմ շատախոսել, բայց հիմա մտածում եմ պատռել էջը, հետո փոշմանում եմ: Ես ու դու երբեք չենք խոսել էդ սիրո մասին՝ էդ սիրուց ամենից շատ տուժած երկու մարդիկ: Կարդա ու հիշիր, Սոֆի մայրիկ, հայրենիքի հանդեպ սերը էն է, երբ հարազատդ չի վերադառնում էդ սիրո կռվից, բայց դու, մեկ է, շուրթերիդ չես առնում օդից կախված հարցը. հանուն ինչի՞»…

Հինգ րոպե չանցած՝ արյան ու ցեխի սևակարմրավուն  դաշտում մի կանաչ տետր է անտեր ու դուրս պտտվում օդում:

Քաղաքում լուրերի հերթական արտահերթ թողարկումն է… Մեկնաբանը դանդաղ ու դողացող ձայնով անուններ է կարդում, չորրորդից հետո հայացքը շրջում է ու լռում… Դեղին ծաղկավոր վարագույրը սովորության համաձայն փակել է հեռուստացույցի մի երեսը՝ հենց այն մեկը, որում անշտապ սահում է Դավիթ անունով մեկի ազգանունը… Հյուրասենյակի մի անկյունում նստած կինը էկրանից չի հեռացնում վարագույրը, գուցե, էդ ժեստը իրեն հավերժ զրկի հազարավոր Դավիթների միջից հենց իր Դավիթից…