Փոխվեցին ուսանողի օրագրի գալիք բոլոր տողերը, որոնք պիտի գրվեին, պիտի դառնային պատմություն: Որպես հասարակ ուսանող պիտի պատմեի ձեզ մի առեղծված, մի օր, մի ժամ, որն իր հետքն էր թողել կյանքումս: Բայց փոխվեց ամեն ինչ՝ իմ, քո ու նրա կյանքերը փոխվեցին, ինչքան որ հնարավոր էր:

Օրը փոխվել էր, աչքերս փակվեցին օրվա ծանր ու տխուր մտքերից։ Քնեցի նույն մտքով՝ հաղթելու ենք, ես երբեք չեմ կասկածել դրանում, ամեն օր եմ այդ մտքով քնել։ Եթե քնեի այդ գիշեր, եթե չտեսնեի այն, ինչ տեսա, եթե չլսեի, չզգայի, եթե ընկերներ չկորցնեի, եթե առաջվանը լինեի… Եվ հիմա եմ զգում, որ ես ոտքից գլուխ վրեժ եմ դարձել։ Ուզում եմ առնել բոլոր նրանց վրեժը, ովքեր չկան, բայց անզորության հանդարտ հոսանքը ինձ միշտ տապալում է այնտեղ, որտեղ կանգնում եմ։

Երբեք ու ոչ մի ազգ չի կարող ասել, որ հասկանում է մեզ, չհավատաք, չի կարող, մինչև իր տանը, իր ծննդավայրում չսպանեն իր հայրենակցին, եղբորը, հորը, սիրուն մի բանի համար միայն։ Մեր դեպքում «հանցանքը» հայ լինելն էր։ Դժվար է հայ լինելը, ու հիմա եմ հասկանում միայն, թե ինչու։

Հուսահատության մի դառը զգացում համակեց ինձ։ Զգացի՝ նորից հաղթեցինք աշխարհին, նորից վազեցինք արդարության ետևից ու նորից մենակ մնացինք, աշխարհն էլ սփոփեց մեզ, որպես պարտվող։

Ու այսօր մենակ ենք թողնում քեզ, ինչպես մենակ են թողնում տան փոքրին, բայց ում ամենից շատն են սիրում, ում ատամներով պաշտպանում են, բայց մի օր անզորությունից լքում են ու գնում, որ ավելի լավը դարձած ետ գան։ Մենք էլ թողնում ենք քեզ, քո հողի վրա ընկավ ընկերս, եղբայրս, հարազատս, գրկի՛ր նրանց, սու՛րբ պահիր նրանց արյունը ու սպասի՛ր։ Մենք ետ ենք գալու։ Չգիտեմ՝ քանի օրից, քանի տարուց, բայց գալու ենք։

Երազանքս գրկելու եմ ու ապրեմ, ամուր գրկելու եմ քեզ չտեսած, քեզ հետ չնկարված ու քեզնով չհիացած օրերս, գրկելու եմ քո գրկից եկած զինվորներին ու հոտն եմ առնելու քո, շունչդ եմ զգալու, վանքիդ «Տեր ողորմեա»-ն եմ լսելու։ Հաղթանակի ոգով, հաղթանակը ամուր բռնած, բայց պարտված, իրենց ձեռքերն եմ համբուրելու։ Ծնկելու եմ, աղոթեմ ու զգամ, որ քո վանքում եմ, զգալու եմ, որ իմն ես, որ ապրեմ։

Համբուրում եմ վանքիդ պատերը, գրկում եմ ամեն մի քարդ, փարվում եմ  բնությանդ։ Տե՛ս ինձ, զգա՛ ինձ ու ձա՛յն տուր, կանչի՛ր ինձ, ու ես կգամ։ Կթողնեմ տունս, կթողնեմ նրան, ում տեսա մի օր ու սիրեցի, կթողնեմ ամենաթանկը ու կգամ, որովհետև քեզնից թանկ էլ ոչինչ չմնաց։

Հայրենիքս, տունս, ես, երազանքներս չքացան: Հասկացա, որ դատարկ բաների մասին եմ երազել։ Հիմա ապրում եմ, որ մի օր գիրկդ գամ, որ եղբայրներիս կարոտն առնեմ, իրենց ոտնահետքերն ամենից երանելի ճանապարհին են մնացել, որ կենդանանան ու ինձ հետ քայլեն։

Ու գիտե՞ս ինչու. ես հասկացա, որ պարտական եմ, բայց ինքս էլ չգիտեմ, թե ում։ Ես պարտական եմ Նրան, նրան ում  չեմ ճանաչում ու նրան, ում հետ մի ամբողջ կյանք ապրեցի։ Ես պարտական եմ այն անջնջելի սպիով և կաղացող ոտքով երիտասարդին, ում հետ մետրոյի ամբոխի մեջ ենք։ Ես պարտական եմ այն փոքրիկ խանութի վաճառողուհուն, այն պատկառելի տարիքով և աչքերի խորը թախիծով կնոջը, ում որդին ետ չեկավ պատերազմից։ Բոլորս մնացինք պատերազմի դաշտում, մեր մարմինները ետ եկան, հոգիները, պատերազմում խաղաղություն փնտրող ու ապրելու իրավունքը շալակած, մնացին այնտեղ՝ ամպերից վերև, որտեղ աղավնիներն են ճախրում ու մարտնչում են արծիվները։

Փոխվեցին ուսանողի օրագրի գալիք բոլոր տողերը, և ուսանողն ինքն էլ փոխվեց ու գուցե փոխվեց ընդմիշտ…

Ծուխը երկինք էր բարձրանում, խնկամանները անընդհատ դատարկվում են, քարերը լացում…

Ավազը մաղված էր, ցեխը չէր չորանում, ինչպես չեն չորանում աչքերը մեր…

Ես եկա, եկա ուշացած, եկա գլխիկոր, բայց եկա… Իմ բարձրահասակ հայրենասիրությունը կանգնեց կողքիս, լաց եղավ հետս ու երկինք նայեց… Իմ հայրենիքն ու սերը դուք եք, տղերք։ Ներեք ինձ ու իմ նման հազարավորներին, որ հյուր ենք գալիս ձեզ, որ մեր նվերը միշտ նույնն է ձեզ համար, որ մենք միայն անցորդ ենք կարմիր ավազի վրայով։ Հողը փախչում է ոտքերիդ տակից, երբ հարյուրավոր դեմքերը քեզ են նայում, աչքեր, որ հավերժ քնեցին, որ հյուր գնացին երկնքին, բայց ամենաթանկ նվերը տանելով իրենց հետ՝ կյանքը։ Կյանքը հանուն մեր կյանքի։

Ես ամաչում եմ, խոնարհվում եմ, ծնկի եմ գալիս յուրաքանչյուրիդ դիմաց։ Սեփական մանրությունը զգալը դառնում է ամենահեշտ բանը, երբ ոտք ես դնում Եռաբլուր։ Էնքան մաքուր, էնքան «կոկիկ» ու էնքան ճիշտ պիտի քայլես պանթեոնում, որ չխանգարես, որ չնեղացնես հավերժության մեջ քնածներին։ Անընդհատ հևում ես, բայց և նրբորեն թաքցնում դողացող ձեռքերդ, ոտքերդ, քեզ…

Դե, ապրի

Չեմ հիշում մի աշուն, որ այսքան դալուկ թվար ինձ, որ այսքան տկար ու անգույն լիներ։ Աշունն ու մենք տերևաթափ տեսանք։

Ծառերի ու տոհմածառերի։

Թեև ձմեռը վրա է հասել արդեն, բայց դեռ սեպտեմբերից չի պոկվում։

Մեզ պոկել է իրարից, հեռացրել, մի անկյուն շպրտել ու ասել, դե ապրի…

Ներեք մեզ, տղե՚րք…

Շնորհահակալ եմ, շնորհակալ եմ ու մի ամբողջ կյանք էլի շնորհակալ եմ լինելու, որ կաք դուք, ու կանք մենք։ Մասիսը իրեն հարուստ կզգա, ձյունը կգրկի ձեզ, տաքուկ կքնի…

Ասում են` պարտավոր ես, ապրես, որ ապրեցնես… Իսկ ես կասեմ, մեզանից ոչ մեկը ու երբեք էնքան ճիշտ ու սիրուն չապրեց, ինչքան իրենք։

Ապրենք, որ ապրեցնենք։

Իջա օրապահի կողապահարանից, իջա ու դրանից հետո ինչե՜ր կատարվեցին (Ես արդեն զինվոր եմ | 17)… 11 ամիսս կլրանա շուտով, ու առաջին անգամ պաշտոնապես տանն եմ. «օտպուսկ» են տվել: Ամիսներ շարունակ փորձում էի շարադրել մտքերս, մի բան գրել, պատմել, բայց չէր ստացվում: Պատմելու շատ բան կա, ահռելի շատ: Չգիտեմ որտեղից սկսել, ինչ պատմել ու ոնց պատմել: Վերջին նյութս, երբ գրեցի, ընդամենը 15 օր էր, ինչ բանակում էի, իսկ էսօր մնացել  Է արդեն 13 ամիս, ու էս ընթացքում հասկացել եմ, տեսել, զգացել, ապրել, ապրեցրել, սպանել, խեղդել, վերակենդանացրել ու նորից սպանել էնքան բան, որ դժվար թե պատկերացնեք: Բանակը մեզ շատ բան է տալիս ու շատ բան սովորեցնում, փոխարենը վերցնում մեր կյանքի 2 տարիները, ոմանց, ցավոք, ողջ կյանքը: Մենք ատում ենք բանակը, սիրում, նորից ատում, կարոտում, պարծենում բանակով, կառուցում բանակը, հզորացնում, ամրացնում ու քանդում… Ինչպես մեր էմոցիաներն են բանակի հանդեպ խառը ու բազմազան, էդքան էլ բանակի` մեզ տված էմոցիաներն են լիքը ու մեկը մեկին հակասող ու մեկը մեկից տարբեր:

Մինչև բանակ գալս շատ էի մտածում, թե արդյո՞ք բանակը մի բան Է տալիս քեզ, թե չէ, ու ասում էի` չէ, դու նույն մարդն ես մեկա մնում: Միգուցե մեծ հաշվով նույնն ես մնում, բայց փոփոխությունները անխուսափելի են:

Իմ ծառայությունը երբեք այսպես չէի պատկերացնի ու արդեն չեմ էլ պատկերացնում, թե հետագա ծառայությունս ինչպես կընթանա ու ինչեր կկատարվեն: Չէի պատկերացնի, որ մի օր ոչ թե ես ինքնակամ կարթնանամ, այլ մարտկոցի հերթապահի «պադյոմ» գոռալուց, չէի պատկերացնի, որ ոչ թե կարթնանամ սենյակումս` փափուկ անկողնուս մեջ մենակ պառկած, այլ նույն սենյակում մոտ 100 հոգու հետ չոր անկողնում… Էս հակասությունները շատ շատ են, բայց չէի պատկերացնի, որ էս հակասություններին էլ այլ հակասություններ կլինեն: Չէի պատկերացնի, որ կարթնանամ ոչ թե հերթապահի «պադյոմ» գոռալուց, այլ ականների պայթյունի ձայներից, չէի պատկերացնի, որ կարթնանամ ոչ թե փափուկ «չոր անկողնում» , այլ ծածկաճեղքում` հողերի ու քարերի մեջ պառկած… Էս «չեմ պատկերացնում»-ները անվերջ կթվարկեմ, բայց հիմա ամեն ինչ պատկերացնում եմ, ու պատկերացնում են համարյա բոլորը…

Պատերազմի ընթացքում մտածում էի, թե ինչեր եմ գրելու ու ինչեր եմ պատմելու, բայց, երբ գրիչը զորեղ դուրս եկավ զենքից, խոսքերս, պատմելիքներս, տանջանքս, քրտինքս ու տառապանքս մեկ վայրկյանում դարձավ անիմաստ…

Բարձունքում էինք, Օմարի բարձունքում: Մարտնչում էինք թշնամու դեմ ու ոչ մի քայլ ետ չէինք գալիս ու չէինք էլ գալու: Արյան գնով պահեցինք մեր լեռները, Մոնթեի ազատագրած բարձունքը պահեցինք զենքով, որ հանձնեին թղթով… Ականի պայթյունների, բեկորների, ծխի, վառոդի հոտի, ինքնաթիռների, կարճ ասած, պատերազմի միջով անցնելուց հետո մենք կրկին ապրում ենք, ապրում, ստեղծում, կառուցում ու կրկին ամրացնում…Մենք ապրում ենք, իսկ հազարավոր հոգիներ անմահացան ու հերոսացան, ընկան, բայց ավաղ…

Արդյոք Օմարի բարձունքում երբևէ նորից կճախրե՞ն «Օմարի արծիվները»…

Մի ժամանակ ես երկինքը շատ էի նկարում:

Հիմա երկինքը ավելի սիրուն է, ավելի տաքուկ ու ավելի շատ:

Ես նեղացած եմ, հա, երկնքից եմ նեղացել: Ես իրեն էդքան շատ սիրում էի, ամեն օր նոր հանդերձանքով նկարում, իսկ ինքը գողացավ ինձնից ամենաթանկերիս:

Ես աշխարհից եմ խռովել, մի երկնքը ի՞նչ է, որ էդքան լույս պահի իր մեջ:

Մանկական խաղերս բերել դրել աչքիս դիմաց, տարել է հետս խաղացողին:

Էն երկինքը, որ ձեռքերը իրեն էին պարզում ու նկարվում սիրելիները:

Էն երկինքը, որ ես օդային համբույրներ էի ուղարկում, երբ անձրև էր տալիս: Անձրև չեմ ուզում էլ, ինձ իմ մանկության Սամին տուր:

Փողոցում լռություն է…

Հոգումս երկրաշարժ է,  թե՞ փոթորիկ, ես էլ չգիտեմ:

Ասում են` կորուստը մարդուն ավելի է կոփում: Դրանք սուտ բաներ են, կորուստը մարդուն ծնկի է բերում, ստիպում է զռռաս, էնքան, մինչև բարձդ քամելու չափ թաց լինի:

Լավ է, որ Աստված ստեղծել է գիշերը, թե չէ` ինչ պիտի անեին այն ձեռքերը, որ մենակ մնացին երկինք պարզված, որ խաղերը եկան առանց խաղացողների մնացին, որ մնացիր մենակ… Երկինքը հարստացավ, դու աղքատացար ու մենակ ես, մեն մենակ…

Մեծ, անծայրածիր աշխարհ, վահանդ կորցրած ռազմիկ ես դու…

Բառերը հոդս են թռչում, կորցում են գինը… Դուք չկաք, մենք էլ չկանք…

Կներեք ինձ, որ շատ էի սպասում աշնանը, ախր ,սիրում ես էս գրողի տարած եղանակը: Բայց ինչո՞ւ ինքը մեզ չսիրեց այնպես, ինչպես մենք իրեն, ինչո՞ւ նեղացրեց, ինչո՞ւ պոկեց մեզ մեզանից…

Ես նեղացած եմ, հա, աշուն, քեզանից էլ… Դու աչքերիս մեջ նայելով, արցունք տվեցիր աչքերիս …

Դու մեզ ստիպեցիր ապրել պատերազմի հետ կողք կողքի… Պատերազմը ապրում է մեր փողոցում, իմ դասընկերն է, կուրսընկերը, կամ ուղղակի մի անցորդ, ում օծանելիքը հրապուրել էր ինձ մի օր:

Պատերազմը տարավ ինձանից թանկերիս ու սիրելի եղանակս…

Դու չկաս, աշուն…