Հատիկ

Հովհաննես Հովհաննիսյան

Հատիկ

 

Լույսը բացվում է. շուտ արտը գընամ.

Պատռեմ սուր խոփով ես կուրծքը հողի.

Իմ սիրո՛ւն հատիկ, քեզ նորան պահ տամ

Մինչև օրերը ամռան արևի։

 

Թաղեմ քեզ, հատի՛կ, և դարդըս քեզ հետ.

Թե Աստված ուզեց, դու կանաչեցիր,

Թող դարդըս մեռնի գետնի տակ անհետ,

Դու ինձ մխիթար կրկին տուն դարձի՛ր։

 

Եվ ջերմ աղոթքով Տիրամոր առջև

Ես մոմ կըվառեմ, ես խունկ կըծըխեմ,

Որ քեզ պարգևե մի առատ անձրև,

Որ քեզ միշտ սիրով նայե խնդադեմ։

 

Բայց թե այդ շնորհին մեղքերիս համար

Արժանի չլինիմ, ծով կըդարձնեմ

Ես տաք քրտինքը ճակտիս արևառ,

Որ քեզ, իմ հատի՛կ, ծարավ չըթողնեմ։

 

Ծըլի՛ր, կանաչի՛ր, ոսկե սավանով

Ծածկի՛ր իմ արտը ողջ ալեծածան,

Նոր այն ժամանակ անուշ շրշյունով

Տո՛ւր ջարդված սրտիս մի քուն հանգստյան։

Ես Հերոսի քույր եմ

Ես Հերոսի քույր եմ  ու այսօր ուզում եմ խոսել եղբորս մասին:

Նորայր Նահապետյանը եղբայրս է:  Բնավորությամբ շատ բռնկուն, բայց միաժամանակ, շատ ընկերասեր, բոլորի կողմից շատ սիրված և հարգված է:

Բարձրահասակ, ամրակազմ, թիկնեղ, շագանակագույն աչքերով, շիկահեր, գեղեցկադեմ երիտասարդ է եղբայրս:

Նորայրս ծնվել է 1997թ.-ի հունվարի 4-ին: Սովորել է Հացիկի միջնակարգ դպրոցում:

Ուսումն ավարտելուց հետո մեկնել է  զինվորական պարտքը տալու հայրենիքին: Ծառայել է Արցախի Հանրապետության Հադրութ քաղաքում։ Եղել է կարգապահ, օրինակելի զինծառայող,  արժանացել է բազմաթիվ շքանշանների և պատվոգրերի, ստացել է ավագ սերժանտի կոչում և սիրվել հրամանատարների ու իր ենթակաների կողմից:

Եղբայրս մասնակցություն է ունեցել Ապրիլյան քառօրյա պատերազմին։

Երկու տարի ծառայելուց հետո անցել է պայմանագրային զինծառայության Արմավիրի՝ Մարշալ Բաղրամյանի անվան զորամասում որպես ավագ սերժանտ:

Եղբայրս ամուսնացած է, ունի  2 տարեկան դուստր, իսկ տղան դեռ չի ծնվել:

IMG-0814

Մասնակցել է քառասունչորս օրյա պատերազմին, ցուցաբերելով կարգապահություն և քաջություն, ստացել է լեյտենանտի կոչում և տեղափոխվել կռվի դաշտ՝ հայրենիքի սահմանները պաշտպանելու: Մարտեր է տարել կռվի թեժ կետերից մեկում՝ Կուբաթլուում:

Եղբորիցս արդեն բավական ժամանակ է լուր չունենք: Վերջին անգամ մեզ հետ կապի է դուրս եկել հոկտեմբերի 21-ին։ Շատ պատմություններ ենք լսել նրա զոհվելու կամ գերի ընկնելու մասին, սակայն դեռևս ոչ մի հիմնավոր ապացույց չունենք: Հույսը չկորցնելով դեռ սպասում ենք նրա վերադարձին:

Կարևոր չէ, թե ինչ են խոսում եղբորս մասին, մեկ է, ես հավատով սպասում եմ նրա վերադարձին և գիտեմ, որ կգա:

Կարոտել եմ… Կարոտել եմ մեր կռիվները (էդ նորմալ է, չկան քույր-եղբայրներ, որ չկռվեն): Ուզում էի բանակի 2 տարին շուտ անցներ, որ գար ու էլի կռվեինք: Կռվում ենք, էլի կռվում ենք, բայց արդեն քաղցր են թվում մեր կռիվները… Նայում եմ իր պատվոգրերին, նայում եմ իր շքանշաններին ու ինքս ինձ ասում` այ, էս պատվոգրից մի հատ էլ պիտի իմ անունով լինի, հենց Նորոյինի կողքին… Ուզում էի ես էլ սովորել Վազգեն Սարգսյանի անվան վարժարանում, ոնց ինքը…

Անվերջ կարող եմ խոսել իր մասին, դա իր հանդեպ ունեցած իմ անսահման սիրուց, հարգանքից ու իրեն ունենալու հպարտությունից  է: Բառերս չեն հերիքում, որ նկարագրեմ` ինչ է կատարվում  իմ ներսում… Բառերս չեն հերիքում նկարագրելու անսահման սերս եղբորս հանդեպ… ՀԵՐՈՍ… Այս բառը ցավ է պատճառում ինձ արտաբերելիս, բայց ավելի շատ հպարտություն եմ զգում լսելիս:

Չեմ ասել երբեք, բայց հիմա կասեմ. սիրում եմ քեզ, Նոր, սիրում եմ քեզ,  ախպերս… Գիտեմ, որ կաս… Կաս ու ապրում ես… Սպասում եմ քեզ… ԿԳԱՍ… Կգաս հաղթանակած… Դու միշտ հաղթել ես… Դու կնոջդ  սիրտն ես գրավել, պատերազմը հաղթելը քո համար ինչ է… ԿԳԱՍ…

Ու ես նորից գրում եմ քո մասին։

Ինչքան էլ խոսեմ, ինչքան էլ պատմեմ քո մասին, մեկ է, քիչ է, Նոր… Դու ուրիշ ես, դու միակն ես ու հենց իմ եղբայրը: Կներես, որ չեմ լսել քեզ,  ջղայնացրել եմ, ու կներես ինձ, որ ես հիմա տանը տաք ու հանգիստ նստած եմ, իսկ դու, չգիտեմ, թե ուր ես, բայց գիտեմ, որ կաս ու գալու ես, սիրտս զգում է…

Հա, կարոտել եմ, անսահման կարոտել եմ քեզ, բայց ոչինչ, մի քիչ էլ, ու դու կգաս, հաստա՛տ կգաս… Նոր, կյանքում չէի մտածի, որ կերազեմ գոնե մի րոպեով ձայնդ լսելու, քեզ գրկելու մասին, բայց հիմա պատրաստ եմ ամեն ինչ տալ, մենակ թե ձայնդ գոնե մեկ րոպեով լսեմ:

Երեք ամիս է արդեն, որ տանը չես, բայց ես հույսս պահում եմ իմ մեջ ու գիտեմ, որ կգաս: Նորից պատկերդ է աչքերիս առաջ ու հավերժ կմնա, նորից կարոտ, նորից հուշեր ու նորից երազանքներ, իմ հերո՛ս, դու ինձ առանց քեզ չես թողնի…

Բոլորիս պաշտպանն ու պահապան հրեշտակը

Նարեկը մեզնից մեծ էր 4 տարով։ Բոլորս իրեն հիշում ենք կյանքով լեցուն, ջինջ կապույտ ու ժպտուն աչքերով դպրոցական աշխույժ տղայի։

Անսպառ հումոր ուներ, կատակում էր և՛ ուսուցիչների, և՛ աշակերտների հետ։

Օրինակելի դասարան ունեին՝ չարաճճի էին, բայց միշտ միասին։

Դպրոցն ավարտելու վերջին ամիսներին դպրոցի աշակերտներին միավորել էին. բոլորը դուրս էին գալիս բակ` իրենց հետ գնդակ խաղալու։ Այդ բոլոր պահերը հիմա էլ մեր աչքի  առաջ են. Նարեկի լուսավոր պատկերը, շարժումները, խոսքերը, կատակները։

Պատկերացրեք, թե հիմա ինչ հպարտությամբ ենք սովորում այն դասարանում, հաճախում այն դպրոցը, որը մի ժամանակ Նարեկինն էր ու հիմա էլ իրենն է։

Հենց այդ դպրոցում մեզ սովորեցրել են, որ աշխարհում ամենավատ բառը պատերազմն է։ Նարեկն էլ գիտեր, իրեն էլ էին սովորեցրել: Ինքը զգաց դա, ու զգացինք բոլորս։

Նարեկը առաջինն էր զորակոչվել բանակ: Անմիջապես դպրոցն ավարտելուց հետո, և  պիտի ամենաշուտը գար և եկավ… Եկավ խաղաղ երկնքով, իր վաստակած խաղաղ երկնքով։

Անիծյալ պատերազմը խլեց մեր հավատը մեզնից ու մեր սպասելիքներից: Խլեց մեր երազանքները, խլեց մեր հույսը` երջանիկ ապագայի ու հզոր հայրենիքի հանդեպ, բայց մենք չկոտրվեցինք: Մեր ամեն քայլը պիտի դառնա ի շահ հայրենիքի հզորացման, որովհետև այստեղ է մեր ինքնությունը, որովհետև այս հողում երազանքներ են թաղված, ու մեր առաքելությունն է` իրականացնել դրանք։

Մենք ապրեցինք, ու Նարեկը ապրեց մեր՝ ապրողներիս հոգիներում։

Նարեկ Արմանի Բադալյան,

հայրենիքի նվիրյալ զինվոր, անսահման մեծ կամքի տեր, հավերժ ապրեցնող ու հավերժ ապրող հերոս, բոլորիս պաշտպանն ու պահապան հրեշտակը։

Ստեփանակերտ, պայմանագրից հետո

Ստեփանակերտի ճանապարհին անընդհատ ռուսական դրոշներ էինք տեսնում, Շուշիի մոտ՝ ադրբեջանական։ Մի տեղ հայկական դրոշ տեսանք, ուրախացանք բոլորս, Աիդան պատուհանը բացեց, գոռաց՝ խնդրում եմ, մի քիչ բարձր ծածանեք մեր դրոշը։ Պատուհանը փակեց, ու բոլորս մեր ուրախությունից զարմացանք։ Զարմացանք, որ մեր երկրում մեր դրոշից ուրախանում ենք։

Արցախ առաջին անգամ էի գնում: Միշտ մտածում էի` մի օր կգնամ, էլի: Բայց ուշացա: Հասա միայն, երբ մեզ մի քայլաչափ տեղ էր մնացել: Իսկ դրանից դուրս ոչ մենք էինք, ոչ մեր դրոշներն ու ոչ էլ մեր ոտնահետքերը:

Կեսօրին հասանք Ստեփանակերտ ու առաջինը, որ տեսանք, տատիկն ու պապիկն էին: Արձանները չէ, իսկական, քայլող, շնչող ու ապրող տատիկ պապիկները, որ ծանր տոպրակներով տուն էին գնում: Մի քիչ մոլորված գնացինք Ստեփանակերտի քաղաքապետարան: Դռան մոտ մեծ հերթ էր, չնայած անձրևին ու վատ եղանակին: Հեռացող բոլորի ձեռքին նույն դեղին տոպրակներն էին, որոնք իրար օգնելով տատիկն ու պապիկը տանում էին. սնունդ էր: Մարդիկ վերադարձել էին, ապրում էին, օգնում էին իրար:

Ծանոթացանք քաղաքապետի հետ, զրուցեցինք հույսերի, արածների ու անելիքների մասին: Ներսի եռուզեռը, քաղաքապետի, կամավորների ու աշխատողների եռանդը, հույսը, ուժը փոխանցվում էր մեզ, ու չնայած մենք ծանր սրտով էինք գնացել, իրենք էին մեր սրտի բեռը թափում: Էդպես էլ «շարունակելու ենք ապրել ու ստեղծել»-ը մարմին ստացավ մեր աչքին: Ասացինք, որ ուզում ենք նկարել քաղաքը, բայց ծանոթ չենք տեղանքին: Քաղաքապետը Գևորգին կանչեց ու ծանոթացրեց մեզ, ասաց, որ կուղեկցի ուր որ պետք է, ցույց կտա վնասված շենքերը: Ճամփա ընկանք բարձրահասակ, կանաչ աչքերով ու ինձ հանդիպած լավագույն գիդի հետ: Գևորգը հերթով պատմում էր ամենաշատը վնասված շինությունների ու տարածքների մասին, ու հերթական անունը տալուց հետո մենք միաձայն ասում էինք` իսկ կարո՞ղ ենք էդտեղ էլ գնալ, ու ստանում էինք հերթական դրական պատասխանը: Մի քանի րոպեից էլ ոչ միայն թվարկած տեղերում էինք լինում, այլ նաև ճանապարհին տարբեր շենքերի մոտ կանգնում էինք և ուշադիր լսում Գևորգի պատմածները: Խնդրում էինք` մնալ մեքենայում, որ չթրջվի, մինչև մենք կնկարեինք: Բայց իջնում էր, ուղեկցում, կանգնում կողքներս, մտնում շենքերը, ոչ մի րոպե մենակ չէր թողնում: Միայն եկեղեցում մի քանի րոպե տեսադաշտում չէր, վերադարձավ` երեք վզնոց ձեռքին` Ա տառ կուլոնով` Անիին, Աիդային ու Անիին: Մեկ էլ սկսեց պատմել.

- Մոտեցա վաճառողին, ասեցի` 3 հատ Ա տառ տվեք: Ասեց` բայց կարող ա 3 հատ Ա չլինի, մեկը ուրիշ տա՞մ: Մտածեցի` լավ, որ Ա չլինի, Փ կվերցնեմ, ինչ անեմ:

Սկսեցինք չորսով ծիծաղել: Ու ես զարմացա, թե ինչ ուժ էր Գևորգի ներսում, որ տունը ռմբակոծությունից կորցնելուց, ամեն օր տունը կորցրած հարյուրավոր մարդկանց հետ շփվելուց հետո շարունակում էր անընդհատ հումորներ անել, ժպտալ: Մեկ էլ հարցրինք.

- Իսկ ապաստարաններ կա՞ն, որտեղ բնակության հետքեր են մնացել, դե, ասենք, ափսեներ, մահճակալներ:

Պատասխանեց.

- Չէ, բայց կարամ ասեմ արագ իջացնեն, նկարեք, հանենք:

Ու էդպես ամեն կանգառում, երևի, տեսնելով երեքիս դեմքի քարացած ու սառած արտահայտությունները, մյուս վայրերին հասնելու արանքում հումորներ էր անում, որովհետև մեզ էլ, իրենց էլ դա է փրկում:

Ռմբակոծված շենքերը տեսնելուց հետո մտածում էի` ոնց որ կինոյում լինեմ: Բոլոր կադրերը, որոնք տեսել էի ֆիլմերում, տարբեր երկրների մասին պատմող վավերագրականներում, գալիս էին աչքիս առաջ: Ու հասկանում էի, որ չէ, ես չեմ կինոյում: Կինոներն են հենց մեր կյանքը: Հենց այս կադրերն էլ դառնում են կինո: Մի օր էլ ինչ-որ ծանր ֆիլմի վերջում հայատառ գրելու ենք` հիմնված է իրական փաստերի վրա:

Գևորգը պատմում էր, որ ցանկացել են վնասել Արցախի էլեկտրացանցը, բայց շեղվել ու դպրոցին են հարվածել: Դպրոցում մանկական սենյակներ կային, պատերին արև, կապույտ ամպեր, ծաղիկներ, իսկ գետնին կոտրված ապակիներ ու մանկական փոշոտված կոշիկներ: Մանկություն էր պատերազմի օրերին:

Եղանակը Ստեփանակերտում մռայլ էր, ձյուն էր ու անձրև: Գևորգն ասաց` էսօր առաջին անգամ ձյուն եկավ: Պատասխանեցինք.

- Թարս էր, էլի, մեզնից էր, հենց որոշեցինք գալ, ձյուն ու անձրև սկսվեց:

Ասաց.

- Դե մեր համար հանգիստ գործ էինք անում, ինչի՞ եկաք:

Հրաժեշտին ասաց` հասնենք, անպայման իմաց տանք: Ճանապարհի մառախուղից վախեցած ու լարված` մոռացել էինք: Առավոտյան գրել էր.

- Մտածեցի` գերի եք ընկել: Չորս հոգու վերցրել էի, որ գոնե փոխանակենք:

Անհնար է մարդկային վերաբերմունքն ու ջերմությունը մեզնից որևէ պայմանագրով ինչ-որ մեկին հանձնել:

Կնայես մեզ երկնքից

20 օր է, ինչ թուրք-ադրբեջանական վայրագությունները պայթել են Արցախի վրա: Ամեն տեղ մարդիկ իրենց հիմնական թեման՝ քաղաքականությունը թողած, խոսում են սահմաններում տիրող իրավիճակից: Այս օրերին ավելի շատ լսել եմ «ԱԹՍ» կոչվածի, քան «հաց» բառի մասին,  ավելի՝ մահվան, քան ծնունդի…

Չեմ ստի, մինչ այս օրերը ինձ համար կարևոր էր սահմանի իրավիճակը, բայց այն չէի զգում, ինչ իմացա, որ եղբայրս նույնպես վտանգի մեջ է: Միակ բանը, որ կարողանում էի նրա համար անել՝ անդադար աղոթել: Ի դեպ, այժմ տղաների թիկունքում միակ օգնությունը աղոթքն է, որը պիտի բարձրացնենք մեր հայրերի Աստծուն:

Հոկտեմբերի 10 ժամը՝ 23:50, կործանիչ ժամ, ուր էր, չլսվեր այդ զանգը:

-Պա՞պ, ոնց որ հեռախոսդ է…

-Հա, տենամ ով ա էս ժամին զանգում,- ասաց հայրս ու վերցրեց:

Մեկ րոպե չանցած՝ զանգը անջատեց ու քարացած հայացքով նայեց ինձ, ու աչքերը կորան արցունքի մեջ:

-Պա՞պ, ի՞նչ է, լավ չե՞ս, հո՞ բան չի եղել…

-Հայկո՜ն,- խեղդող կոկորդով, արցունքները զսպելով ասաց նա:             Մեզ միայն մնում էր ծնկաչոք աղոթել՝ սուտ լինի, գոնե վիրավոր լինի, բայց, ավաղ, Աստծո կամքը նրա համար այն էր, ինչ այս պահին կա:

Նամակս երևի կկարդա…

«Ցավը անասելի է, երբ դու չկաս, չկա էն Ձենով Օհանի ձայնը, որ մտնում էիր տուն, ու նշանակություն չուներ, ես բակում էի, թե քո դիմաց նստած, մեկ է, գոռում էիր. «Հոպարի տղա՞, հոպլոն, հարսոն տո՞ւնն են, ո՞ւր են…»: էլ ո՞վ պիտի անդադար պարի բոլոր առիթներին ու համոզի, սեղաններից ստիպողաբար «քարշ տա» պարահրապարակ ու պարեցնի: Հա, իմ հուշերը  միշտ ուրախ առիթներից են, որովհետև մենք առանց քեզ «ուրախ» բառը չենք պատկերացնում:   Կուզեի հիմա մեզ մոտ լինեիր, որ լավ, անկեղծ սրտով ու քեզ վայել ձևով ճանապարհեինք Արցախ: Կատակի էի տալիս, մտածում էի՝ ոչ մի բան էլ չի լինի քեզ, դու ամեն տեղից միշտ դուրս ես եկել, չէի մտածում սրա մասին, բայց արի ու տես, որ անսպասելին ժամանեց իր ուզած ժամանակին»:

Հայկ Ղազարյանը ծնվեց 1989 թ-ին և զոհվեց ի պատիվ իր ընկերների և հայրենիքի, բայց իր ընտանիքի, իր երեք երեխաների համար գնաց հավերժի գիրկը: Հույսով ասում ենք՝ կնայես մեզ երկնքից…

aniharutyunyanarm

4 կամ 5 պատի մեջ

Տանը փակված հասկանում ես, որ խելագարվելը հեշտ է ավելի, քան դրա մասին երկար մտածելը։ Տանեցիների հետ վեճերն ավելի շատ են, քան մարդավարի խոսակցություններն ու առավոտյան բարևը։ Ի՞նչ ես հասկանում էս անտեր 4 կամ 5 պատի մեջ ի վերջո, գլուխ չես հանում։

Թվում է՝ ժամանակ կար մտածելու, ինքդ քեզ հետ մենակ մնալու ու խորհելու, բայց դու մենակ ես մնում ֆիզիկապես միայն, ու հոգիդ էդպես էլ իր մենությունը չի գտնում։ Սովորելու ժամանակդ վատնում ես ֆիլմ փնտրելու ու ոչինչ չնայելու վրա, մինչդեռ շուրջդ բոլորը նոր մասնագիտություն ունեն արդեն։ Յոթ ամիս անց ոչ թե ինքդ քեզ ես գտնում, այլ տարբեր ցուցակներումդ ավելացած ֆիլմեր, սերիալներ ու գրքեր։ Գտնում ես նաև մոռացված ընտանեկան ալբոմները, չգիտեմ՝ ինչ ես փնտրում դրանցում։ Կամ քեզ փոքր ժամանակ, կամ մանկությունդ, կամ ձեր տան խաղաղությունը։ Հասկանում ես հանկարծ, որ մոռացված ընտանեկան ալբոմների փոխարեն պետք է միշտ-միշտ գրել ընտանեկան մոռացված ալբոմներ, որովհետև մոռացված ընտանիքն ավելի սարսափելի է երևի, քան դրա կորած խաղաղությունը։

Յոթ ամիս տանը փակվելուց համոզվում ես, որ ոչ մի մոտիվացնող տեսանյութ քեզ ուշքի չի բերի, ու դու միշտ էդպես էլ կիսատ կթողնես անգլերենն ավելի բարելավելու բոլոր սխեմաները, ծրագրավորման կոդերը, նոր սկսվող հարաբերություններն ու հազար ու մի բան կիսատ կթողնես էդ 4 կամ 5 պատի մեջ։ Չգիտեմ, թե էլ ինչ ես հասկանում տանը մնալով, բայց հիշում ես հաստատ, որ ծանրաբեռնված օրերիդ, երբ ժամանակդ անցնում էր կանգառներում նստելով ու ավտոբուսում կանգնելով, երազում էիր կիսատ գրքերը կարդալու ու գրադարակդ ագահաբար աչքերով կուլ տալու մասին։ Ու գիտակցում ես, որ երազանքներիցդ մեկն ի վերջո կատարվեց ու հիմա, երբ ազատ ժամանակդ տիեզերքի պես անսահման է թվում, ոչ մի կիսատ գիրք էդպես էլ ագահաբար չավարտվեց։

Համոզվում ես, որ խոհարարական ոչ մի հմտություն կամ գոնե ցանկություն չունես ու զգում ես քեզ միակ ապիկարը շրջապատիդ անսահման խոհարարների մեջ։

Տեսնում ես՝ ինչպես են բոլորն ազատ ժամանակներն արդյունավետ օգտագործում, իսկ քո ամեն րոպեն պայքար է դառնում կեսօրին չքնելու ու երեկոյան չարթնանալու դեմ։

Տանը փակված հասկանում ես, որ քեզնից գրող դուրս չի գա, ու մտքերդ թղթին հանձնելու բոլոր փորձերը ձախողվում են, մտքերը հեռանում են, մուսան մնում է էդպես էլ անէ։

4 կամ 5 պատի մեջ, կարծես, շատ բաներ ես հասկանում, բայց զուգահեռ գիտակցում ես, որ հասկացար միայն ու չգտար, հասկացար ու ձեռք չբերեցիր, հասկացար ու միևնույն է, մի քիչ խելագարվեցիր։

aniharutyunyanarm

Իմ մահվան տեսիլը

Գիշերները սարսափելի վախեցած վեր եմ թռչում, նստում անկողնուս մեջ ու փորձում արդեն միլիոներորդ անգամ մարսել այն միտքը, որ ես մահանալու եմ: Փորձում եմ մարսել, որ դրանից խուսափել, թաքնվել ուղղակի հնարավոր չէ: Բայց այդպես էլ չեմ մարսում, ընդամենը հեռու եմ վանում ինձնից մահվան միքտը որոշ ժամանակով, սկսում մտածել այլ թեմաների մասին, մինչև քնում եմ: Ինքնախաբկանքը տևում է մինչև հաջորդ օրվա գիշերը, երբ նորից վեր եմ թռչում, նստում անկողնուս մեջ, ու մնացածն արդեն գիտեք: Մարդիկ ասում են` մտածիր, որ բոլորն էլ մահանում են: Նշանակում է, որ ես սկսելու եմ չվախենալ մահվանից միայն այն պատճառով, որ միայն ե՞ս չեմ մահանում: Իհարկե, եթե միայն ես մահանայի, ինձ կտանջեր անարդարության միտքը: Բայց ինձ նաև երբեք չի մխիթարել այն, որ բոլորն էլ մահանում են: Ֆրեդի Մերկուրին մահացավ 1991-ին, Ազնավուրը՝ բոլորովին վերջերս, Դոստոևսկու նման տղան էլ է մահացել, ես ո՞վ եմ, որ չմահանամ ու էդ ինչպե՞ս եմ համարձակվում վախենալ մահվանից:

Մի մասն էլ մարդկանց փորձում է վստահեցնել, որ այնուամենայնիվ, մահվանից հետո կա կյանք: Այսինքն՝ կա դրախտ, որտեղ ծառերից իմ սիրելի ուտելիքներն են աճելու, ես մոռանալու եմ, որ երբևէ սովորել եմ մանկավարժականում ու հասցնելու եմ նայել բոլոր չնայած ֆիլմերը: Իմ պատկերացրած դրախտը մոտավորապես այսպիսին է: Ես էլ հաճախ փորձում եմ գիշերները սարափից կլորացած աչքերով նայել դրսից ընկնող լույսերին ու ինձ հանգստացնել, որ կա, այնումենայնիվ, դրախտ ու առավել դժվարությամբ համոզել, որ ես հենց այնտեղ եմ հայտնվելու մահվանից հետո: Բայց ուսիս փոքրիկ, կարմիր սատանան չի համաձայնում երկնային կյանքին ու ուղեղումս միանգամից ծագում է միտքը, որ ես ուղղակի վերանալու եմ: Չեմ լինելու ու վերջ: Ինչպես քնած ժամանակ ոչինչ չեմ զգում, այդպես էլ չեմ զգալու մահվանից հետո: Վերջ: Չկամ ու վերջ:

Մի՞թե սարսափելի չէ, երբ չես հասցնելու հասկանալ, որ դու հենց նոր մահացար, որովհետև երբ մահանաս, էլ ոչինչ չի լինելու ու դու հասկանալու կարող չես լինելու: Ճանապարհներին մեքենայում մտածում եմ, որ եթե հանկարծ մեքենան պայթի, ես մինչև մահանալս մի քանի վայրկյան կկարողանամ ընկալել, որ մեքենան պայթել է, բայց հետո վերլուծել ու հասկանալ, որ մահացել եմ, չեմ կարողանա: Ինձ թվում է` մահվան մասին մտքերն ինձ խելագարության են հասցնում այս մտքի ամենաուղիղ իմաստով: Երբ գիշերները սկսում եմ ավելի երկար մտածել մահվան մասին, ինձ իրոք թվում է, որ մարդիկ խելագարվում են հենց այդպես:

Փիլիսոփայել մահվան մասին չեմ էլ փորձում, որովհետև բազմաթիվ նշանավոր փիլիսոփաներ (ի դեպ, նրանք նույնպես մահացել են) ինձնից դեռ շատ առաջ փորձել են հասկանալ՝ ի՞նչ է մահը, արդյո՞ք իմաստ ունի կյանքը, եթե մահանալու ենք ու ի վերջո հստակ պատասխանել չեն կարողացել:

Շատ մարդիկ չեն ուզում մահանալ, որովհետև կյանքում դեռ շատ նպատակներ իրականացնել չեն հասցրել, բայց ես ուղղակի չեմ ուզում մահանալ, որովհետև վախենում եմ մահվան անորոշությունից: Ընկերներիցս մեկը հարցրեց` մահվանի՞ց ես այդքան շատ վախենում, թե՞ կյանքն ես ահավոր շատ սիրում: Ու ես սկսեցի հասկանալ, որ այս համեմատության մեջ ես վախենում եմ մահվանից ոչ այն պատճառով, որ կյանքն եմ շատ սիրում: Ես ուղղակի վախենում եմ մահվանից ու չլինելուց:

Չգիտեմ` ինչպե՞ս են մարդիկ հաղթահարում մահվան վախը, կամ գուցե հաղթահարել բառը սխալ է: Ինչպե՞ս են համակերպվում այդ մտքի հետ ու գիշերները այդ մտքի հայտնվելուց հետո ոչ թե վեր են թռչում, այլ շրջվում ու քնում են: