Մեկ տարի առաջ մտա «Հայ Ասպետի» դպրոց: Դե, կարելի է ասել, որ այսօր դարձա մեկ տարեկան: Մտածում էի՝ «Հայ Ասպետի» որ առավելության մասին խոսեմ, ու միանգամից մտքիս եկավ Ջերմուկի ճամբարը, որին մասնակցում էին կիսաեզրափակիչ անցած թիմերը: Երբ մասնակցության հայտն էինք լրացնում, ես միայն մեկ նպատակ ունեի, անդիմադրելի փափագ. տեսնել պատմական հայրենիքս, զգալ էդ օդը, Արածանու համով ջուրը խմել, Անին գրկել: Հա, հա, գրկել. Անիի սերն ուրիշ ա, Անին անբացատրելի ա… Երբ զանգեցին ու ասացին, որ անցել ենք հաջորդ փուլ ու գնում ենք արշավի, մտքումս ասացի. «Ջան, Ջերմուկում դեռ չեմ եղել ու վերջապես կմնամ վրանում»: Բայց արշավի հենց առաջին օրվանից բոլոր պատկերացումներս փոխվեցին: Մենք ընկել էինք ուրիշ աշխարհ: Շատ բան կա պատմելու, այց առաջին հերթին ուզում եմ խոսել ընկերությունից, մարդկանց հետ շփման կետը գտնելուց ու, որքան հնարավոր է, իրենցից սովորելու մասին, որը մենք սկսեցինք լավ գիտակցել Հայ ասպետի շնորհիվ:
Առաջին օրը ընկեր Սամվելն ասաց, որ մնալու ենք վրաններում, քնապարկի մեջ ենք քնելու, ապրելու ենք զինվորի կյանքով, փորձություններ ենք հաղթահարելու: Դե, ջան, այ, թե ինչ ասել է՝ «ջիջիլ գցել»: Երևի թե ամենադժվար փորձությունը քունն էր: Ջերմուկում գիշերները շատ ցուրտ էր լինում, ասես այսբերգները հավաքվել էին, որ մեզ վրա ծիծաղեն: Ու գիշերվա 4-ին ամենամրսկաններով հավաքվում էինք խարույկի մոտ ու… Ու քանի որ շատ հոգնած էինք ու մրսած, իրար գրկում էինք, ծածկվում ու քնում կրակի մոտ: Թվում էր, թե իրար մարմնից փորձում ենք գողանալ էն եղած 36.6 ջերմաստիճանը: Իսկ երբ զարթնում էինք, ճամբարի կեսը դեռ քնած էր, դե, մենք էլ, քանի որ չէինք կարող լուռ նստել, սկսում էինք բանավիճել, ու երբ կրքերը թեժանում էին, Մարիետ տատին զարթնում ու աղջիկներին ուղարկում էր կարտոֆիլ մաքրելու, տղերքին էլ՝ ցախ հավաքելու: Հավատացեք, նույնիսկ դա էր հաճելի, երբ մենք էինք անհրաժեշտ գործերը կատարում, մեզ հասուն մարդ էինք զգում:
Ցերեկները հավաքվում էինք անտառում ու սկսում զրուցել: Խոսելու ունակությունը կորցնելու չափ խոսում էինք, քննարկումներ անում, մեր ծրագրերից խոսում, ու ես, նայելով երեխեքի աչքերին, տեսնում էի կայծ, անսահման նվիրվածություն հայրենիքին, հանուն հայրենիքի կյանք (Էդ սերը ավելի ամրապնդեց, արմատավորեց հենց «Հայ ասպետը»): Երեկոյան սկսվում էր ամենահաճելին՝ խարույկ, կիթառ, երգ, պար, խաղեր: Ու հենց խարույկի մոտ էր, որ սկսվում էին Կարին Տոնոյանի զրույցները: Ու ամեն անգամ իրեն լսելով՝ ես հասկանում էի, որ մեր ազգին ոչ միայն Մոնթեներ, Նժդեհներ են պետք, այլև Կարին Տոնոյաններ: Դա հասկանալու համար պետք է լսել նրան գեթ մեկ ժամ, որովհետև իրեն մեկ ժամ լսելը համարժեք է մի հաստափոր գիրք կարդալուն, այն էլ՝ բոլոր էջերը հատ առ հատ անգիր անելով: Իսկ օրվա ընթացքում մեզ անընդհատ օրինակ էր ծառայում իր բոլոր մարդկային հատկանիշներով և գործողություններով:
Խարույկից հետո էլի քնի ժամն էր. էլի նույն մրսելը, իրար գրկելով տաքանալը, կողքինիդ «խռռացնելը»… Բայց կարոտել եմ ամեն ինչ, էդ ամեն ինչը չի փոխվի ոչնչի հետ:
Ու ամենակարևորներից մեկը. նախավերջին օրը պետք է գնայինք Գնդեվանք, ոտքով, 38 աստիճան շոգ, թեյի վերածված ջրեր, դժվար ճանապարհներ: Բայց հենց էդ պահերին է, որ դու սովորում ես մարդ լինել. երբ անցնում ես մի արգելքի վրայով ու օգնում ես, որ հետևից եկողն էլ անցնի, ու էդ պահին, երբ նայում ես դիմացինիդ աչքերի մեջ, ակամա ժպտում ես, միանգամից ավելի ես մտերմանում, քեզ էդ պահին մարդ ես զգում, հասկանում ես, որ էդ ամենամեծ հաճույքն է: Իսկ հետո իրար ձեռք բռնած քայլում եք, իսկ հաջորդին ինքն է քեզ օգնում, որ դու հաղթահարես դժվարությունը: Երբ, օրինակ, շշի տակի մի պուտ ջուրն է քեզ հետ կիսում, ու էսպես շատ բաներ, ու բոլորս իրար օգնելով: Ու վերջում էլ նստեցինք գետի մոտ ու մեր ճաշը կերանք՝ հալած պանիր, հաց, ձմերուկ… Իդեալական է, չէ՞:
Այս ամենը մի չնչին մասն էր «Հայ Ասպետի» «դասերի»: Ամենակրևորը այն գիտելիքների մեծ պաշարն էր, որ ստացանք նրանից: Վերջում էլ նշեմ, որ այդ օրերին ձեռք բերած մեր ընկերների հետ կապերը հիմա էլ ամուր է:
Սիրում եմ քեզ,Հայ Ասպետ
Խոսք կա, չէ՞.«Մայիս-վայիս»: Ես համաձայն չեմ, որովհետև դրա կողքին կա նաև «Հաղթանակների ամիս» արտահայտությունը, որը վերաբերվում է հե՛նց նույն մայիսին, որին «վայիս» էին ասում: Գիտե՞ք, երբեմն կարծում եմ, որ ուղղակի այդ հաղթանակների շարքը պատահական չէ մայիսին եղել: Եվ, այո՛, որովհետև մայիսը հաջորդում է ապրիլին, դաժան ապրիլին, որն ապացույցն է այն բանի, որ մենք չենք պարտվի ու կապրենք հավերժ:
Տիգրանը երկար-բարակ չի մտածել Արցախ գնալու որոշումը կայացնելիս: Ասում է. «Եթե կորցնեմ ծնողներիս, կկորցնեմ իմ աստվածներին, եթե կորցնեմ հայրենիքս, ամեն ինչ կկորցնեմ»: Ֆեյսբուքում կարդայի՝ կմտածեի՝ պաթետիզմ է, էլի, հիմա այդպես չեմ մտածում: Ասում եմ՝ ձեր ներկայությունը ոգևորում էր, չէ՞, ջահելներին, ավելի ջահելներին, պատասխանում է՝ դրա կարիքը չունեին, նրանք իրենցից էլ «դուխով» էին: «Թեժ պահերին ասում էինք՝ դուք հետ քաշվեք, չէին գնում, դեռ մի բան էլ վիրավորվում էին»: Պատերազմից սիրուն հուշեր էլ ունի՝ բժշկուհի Անահիտից նամակ է ստացել, խնդրում էր՝ ողջ-առողջ վերադառնալ: Վերադարձավ:
Գևորգի հայրը պատմում է. «Ու ինքը մեծ հաճույքով եկավ, ըսավ՝ ես կերթամ ծառայեմ: Մեծ հաճույքով ինքը կծառայեր: Ռուսաստանում սովորել է մինչև 9-րդ դասարան, ընդեղից ընդունվել է գազաֆիկացիայի գծով քոլեջ, 10 ամիս էր մնացել ավարտելուն, իր 18 տարին լրացավ, ինքը վերադարձավ իր պարտքը տալու»:
Սա և՛ ֆաշիստական Գերմանիայի դեմ Հայրենական մեծ պատերազմում տարած հաղթանակի օրն է, որում իսկապես մեծ է հայ ժողովրդի դերը, և՛ Շուշիի ազատագրման օրն է, և՛ ազգային ազատագրական բանակի կազմավորման օրը: Այս երեք հերոսական առիթները միավորում են հայ ոգու արիությունն ու կամքը: Եվ բոլորովին պատահական չէ, որ դրանք երեքն էլ բաժին են ընկել միևնույն օրվան:
Ամեն տարի մայիսի 9-ին նա մեծ հպարտությամբ էր հագնում իր տոնական զգեստը, որի կրծքին կային բազմաթիվ մեդալներ: Նրա համար այդ տոնը մեծ տոն էր: Նա իր շուրջն էր հավաքում բոլոր թոռնիկ-ծոռնիկներին ու պատմում էր պատերազմում իր անցած դժվարին ուղու մասին: Նա հիմա չկա, ու չնայած ես այն ժամանակ դեռ փոքր էի, բայց աղոտ հիշում եմ այս ամենը, ու հիմա հպարտ եմ, որ ճանաչել եմ պատերազմ անցած այդ բազմահազար մարդկանցից գեթ մեկին, լսել եմ նրա պատմածներն ու նստել եմ նրա բազմաչարչար ծնկին: Նրա քաջության ու արիության ապացույցն էին նրա պատվոգրերը, խրախուսանքները, շքանշանները: 1985 թվականին «Սովետական Հայաստան» թերթում հունիսի 21-ի համարում «Արզականի խիզախները» հոդվածի մեջ գրված է նաև պապիկիս մասին, և հատկապես նշվում է թերթում, որ «Գուրգեն Գարսևանի Մանասյանը իր մարտական մկրտությունն ստացավ 1941 թվականի օգոստոսին, Սմոլենսկ քաղաքի պաշտպանական ծանր մարտերում: Վորոնեժի սպայական դպրոցն ավարտելուց հետո նա, որպես դասակի հրամանատար, 50-րդ հրաձգային կորպուսի կազմում մասնակցեց Վորոնեժի համար ծավալված մարտերին: 1943 թվականի ձմռանը թշնամին ամրացել էր քաղաքի մատույցներում և ձգտում էր կասեցնել սովետական զորամասերի առաջխաղացումը: Հրամանատարության հանձնարարությամբ Մանասյանի դասակը դեսանտ իջեցվեց թշնամու թիկունքը և հակառակորդի համար անսպասելի գրոհի նետվեց:
Զավթիչները չդիմացան սովետական մարտիկների հարվածներին, մեծ կորուստներ կրելով, անկազմակերպ նահանջեցին: Այնուհետև նրա դասակը հերոսական մարտեր մղեց Օրիոլ-Կուրսկի աղեղում, Կիևի, Խարկովի, իսկ 1944 թվականի գարնանը՝ Բեսարաբիայի, Ռումինիայի, Հունգարիայի, Չեխոսլովակիայի ազատագրման համար: Կարպատյան լեռներում նա անձամբ ոչնչացրեց 2 դզօտ, 15 հիտլերական, որի համար պարգևատրվեց Կարմիր աստղի շքանշանով: Նրա դասակը հաջողությամբ անցնելով Տիսա գետը, հարվածներ հասցրեց թշնամուն, այրեց 2 տանկ, գերի վերցրեց 35 հիտլերական զինվոր ու ապա և մեծ քանակությամբ ռազմական ավար: Այդ մարտերում դասակի մարտական գործողությունները լավագույնս ղեկավարելու և արիության համար լեյտենանտ Մանասյանը պարգևատրվեց Հայրենական պատերազմի Երկրորդ աստիճանի շքանշանով: Նրան ընդունեցին կոմունիստական կուսակցության շարքերը: 1945 թվականի հոկտեմբերին նա տուն վերադարձավ հաղթանակով: Նախկին ճակատայինը, այժմ էլ երիտասարդ ավյունով աշխատում է Չարենցավանում»:
Թերթում այսքանն է նշված պապիկիս մասին: Ավելին իմանալու համար գնացի իր տուն: Աղջիկները, որոնցից մեկը իմ տատիկն է՝ Էլիդա Պետրոսյանը, քույրը՝ Սուսաննա Մանասյանը, խնամքով պահում են իրենց հոր շքանշանները, պատվոգրերը, լուսանկարները, որոնք դուք հիմա տեսնում եք:
Կարող եմ նաև մեջբերումներ անել ինքնակենսագրականից…
Ասեմ, որ դեռ ողջ է պապիկիս կինը՝ Գոհար Մանասյանը: Գուրգեն պապիկի մահից հետո, որպես վետերանի կնոջ, նրա թոշակի մի մասը հասնում է Գոհար տատիկին, ով արդեն 93 տարեկան է:
Եվ այս տարի էլ բացառություն չէ, պետք է գնանք… Պետք է գնանք Գուրգեն պապիկի գերեզմանին ծաղիկներ դնենք: Պապիկը շատ է սիրել ծաղիկներ, և բոլորը՝ ամեն մեկը, իրար հերթ չտալով կպատմեն նրա մասին, կհիշեն Գուրգեն պապիկի սխրանքները: Նաև ասեմ, որ պապիկը երեխաներ շատ է սիրել: Դա երևի կապված է եղել, ինչու ոչ, իր աշխատանքի հետ՝ «Լուսաբաց» ճամբարում 25 տարի աշխատել է որպես տնտեսական մասի վարիչ:
Ինձ միշտ զարմացնում ու հիացնում էր այն ոգևորությունը, որով նա պարում էր ազգագրական պարերն ու հիացնում այն ոգին, որ նա դնում էր յուրաքանչյուր շարժման մեջ։ Դա սովորական հայրենասիրություն չէր։ Հայրենասիրություն էր խառնված հերոս պապ ունենալու հպարտությամբ ու երբեմն էլ պապի սկսածն ավարտելու կամ ավարտված տեսնելու ցանկությամբ։
Սահակ Սահակյանը, «Սպիտակ» ջոկատի կազմում մասնակցել է ջոկատի մղած բոլոր կռիվներին, կորցրել մարտական ընկերներ և անցել պատերազմական իրադրության ողջ թոհուբոհի միջով։ Պատերազմական իրադրությունը իր հուշերում ներկայացնում է հենց ինքը։
1994 թ. հունվար-մարտ ամիսներին «Սպիտակ» ջոկատը մասնակցեց Օմարի լեռնանցքի 2րդ գրավման մարտերին և փառքով վերադարձավ տուն»։