«Երջանիկ ժամանակներ էին․ ցավի ալիք չկար։ Ձեր պատկերացրած ազատությունն այսօր որբ է, երջանիկ  ու անհոգ ժամանակները անցել են շատ վաղուց․․․»։

…Ազատությունը լիարժեք էր դառնում ուրախության, երջանիկ պահեր ստեղծող մարդկանց ներկայությամբ, մի խոսքով, մի քաղցր նայվածքով…

Ամեն ինչ, որ ստեղծվում ու ծնվում էր բոլորի շնորհիվ,  վստահաբար բոլորինն էլ կդառնար: Սա իմն է, սա էլ՝ քոնը. չէ, չկար նման հասկացողություն: Բոլորինս էր: Այս միտքն էր ծնում մյուս լավատեսական տրամադրությունները, արժեքները, որոնք առանձին-առանձին վերցրած ամբողջ պատմության գինն ունեն՝ չվաճառվելու սուրբ խոստումով:

Բակի անբաժան մասն էինք կամ մասնիկը, որ որոշում էինք մարդկանց բարկության կամ համբերության աստիճանը, մարդկանց լռելու կամ ամեն րոպե անեծքներ թափելու կարողությունները. դրանով էինք մի մասնիկ, լիարժեք մասնիկ:

Կարծում եմ՝ մեր բակի մարդիկ հոգնել էին, սպառվել: Մենք էլ տեղ չունեինք զարմացնելու, թեև ամեն հնարամտություն կյանքի էր կոչված: Սովորական էր դարձել ամեն ինչ, բակի մարդկանց առօրյայի անբաժանը…

Բոլորի երեխան լինելու պատիվ մեզ էր վիճակված, որ վաստակել էինք  անհուն բարության, նվիրվածության, ամենակարևորը, անկեղծ լինելու շնորհիվ: Մի ամանից ուտելը սոսկ կաղապարված դարձվածք չէր այս օրերի նման, այլ սովորական իրականություն: Աղջիկների մազերը ձեռքից ձեռք էին գնում, հյուսում էին բոլորի մայրերը, չէ որ մենք բոլորի երեխաներն էինք… Սա էլ քարացած չէր․ մեր օրերը չէին, ընդունե′ք։

Հատուկ արարողություն էր հարևանների օգնությամբ հաց թխելը: Խմոր անել ու զրուցել, տաք-տաք քննարկել, բողոքի գիրք բացել, դեսից-դենից շաղախել  խմորն ու ծիծաղել: Մի պահ հանգստություն տալ ամենքին, ամեն մի կծու խոսքին, որի պատասխանը չէին տվել հմուտ կանայք, հետո թոնիր վառել արդեն լուռումունջ:

Երևի թե չկար մեկը, որ բակում թթենի չունենար: Հիշում եմ, որ (երանելի օրերի մի մասի համար էլ այդ ծառին ենք պարտական) հաճախ էինք հավաքվում  թթենու տակ, մի թեմա գտնում ու ճեպազրույցի նման մի բան սարքում ու էլի էս կողմ ու էն կողմ վազվզում: Հանգիստ նստելը մերը չէր: Կանգուն է թթենին այսօր էլ, մարդկային ձեռք այդտեղ չի հասել…

Երանելի էինք նաև նրանով, որ ուրախություն ունեինք:
Ծաղրածու, այո-այո, (այդպես էին անվանում). բեղերով, արհեստական քթով, գունավոր հագուստով․ իսկը ծաղրածու: Նա հայտնվում էր այնտեղ, ուր փող կար կամ կարող էլ լիներ: Կանգնում էր հարուստ մարդկանց կողքին ու ասում. «Ապրի′ քո արևը, դու շատ լավ մարդ ես», «Դու այս ես կամ այն ես», ու արդյունքում փող «վաստակում»: Լինում էին պահեր, որ էդ հարուստները շատ էին զարմանում. իրենց մասին էնպիսի գովեստի խոսքեր էին լսել, արդյո՞ք իրենց մասին էր խոսքը (ակամայից հիշեցի Հակոբ Պարոնյանի «Մեծապատիվ մուրացկաները»): Միայն ծաղրածուն չէ, որ դառնում էր օրվա հրամայողը կամ աստղը կամ ավելին՝ շահած դուրս եկածը: Տղաները ծաղրածուի գլխարկը գողանում էին ու էնքան չարչարում, որ խեղճը նստում էր ու սգավորի տեսք ընդունում… Պարզ է՝ հստակ դերերի բաշխում չկար․ կյանքն ու իր մարտահրավերները․․․

Հ․Գ․
Պատմել են ինձ, ես շարադրել եմ:
Գուցե ե՞ս էլ երանելի եմ, որ իրենց եմ լսել․․․

Կիսատ թողած գործերս գնում եմ, ու մտածում՝ որ ինչ էլ լինի, տեղ կհասնեմ, գուցե ուշացած, կամ մի քիչ շփոթված, բայց կհասնեմ։ Կգնամ, ետ չեմ էլ նայի, ինձ հիմա դա պետք չի, ես իրոք ետ չեմ կարողանում նայել։

Կնստեմ տանս դիմաց, կծիծաղեմ, կհիշեմ, որ մի օր որոշել էի ամեն բան կիսատ թողնել, ու այդ կիսատ թողածը մի օր նոր ձևով շարունակել։
Ինձ հավատացնում եմ նաև, որ պետք է հաճախ կիսատ թողնես, որ լիությունը ինքնըստինքյան գա…
Չնայած էլի բերողը դու ես… Ես կլռեմ, ու դու ինձնից ներողություն խնդրելով կհեռանաս, որովհետև ես քեզ կսպանեմ ոչ թե իմ ներկայությամբ, այլ իմ համառ լռությամբ։ Երբ կարդաս իմ խառը ու իրար հետ չսազող տողերը, կհասկանաս, որ ես ժամանակ չունեի քեզ հետ խոսելու, որովհետև մենք նույնիսկ ամենահասարակ թեմաները միասին քննարկել չէինք կարողանա: Ես կխոսեի սիրուց, բայց դու դա էլ չես պատկերացնում, ես կխոսեի մենակությունից, բայց այդ էլ չգիտես…
Բա էդ դեպքում ի՞նչ պիտի լինի…
Ոչինչ…

Ես էլի կսպանեմ քեզ հազար անգամ, որովհետև դու ինձ մեղադրես էլ մեռնելու մեջ, բայց ես քեզ չեմ ների:
Գուցե ինքս ինձ հետ մենակ մնալու դեպքում ներեմ, բայց ես հաստատ կհիշեմ ու նորից կվերքոտվեմ…
Ախր, ես պատրաստ չէի լինել այսքան տկար, բայց ես նաև պատրաստ չէի լինել այսքան տխուր, բայց ժպիտի քողով բարուրված։

Գրողը տանի, ես պատրաստ եմ հանգչել, բայց ինձ իմ կրակը թույլ չի տալիս, ես դեռ պիտի գործեմ:
Իմ կրակը շատ ջրապահանջ է, բայց ես միշտ ունեմ համապատասխան նյութեր, որպեսզի թույլ չտամ նրան հանգչելու։
Իմ կրակը կա, ես կլինեմ։ Չնայած նրան, որ ինձ հասկացողներ էլ քիչ կլինեն, հետևաբար սիրողներ էլ քիչ կունենամ։
Բայց հո՞ չեմ խելագարվել, ես ինչպե՞ս դառնամ բոլորի սիրելին:

Իմ հավերժ դառնությունների մեջ ես լույս կգտնեմ, ես կլինեմ ինձ լուսավորողը, կլինեմ նաև իմ ընկերը, ինչ լավ է: Ես ինքս ինձնից ոչինչ չեմ թաքցնում, զգացածս ապրում եմ, տեսածս, լսածս, խոսացածս, հասկացածս վերածում կյանքի փորձի ու ապրելով շարունակում եմ կրակիս կյանք տալ…

Երբ փոքր էի, սովորություն ունեի պառկել տատիկիս գիրկն ու լսել անսահման բարի ձայնով պատմած նրա հեքիաթները։ Ամենից շատ յասամանե դիմանկարն էի սիրում, բայց դա հեքիաթ չէր։

Աղոտ եմ հիշում, թե ինչ էր պատմում, բայց երբեք չեմ մոռանա պատմելու ընթացքում ժպիտից առաջացած փոսիկները։ Չէ, կներեք դա ժպիտից չէր, ես էլ չգիտեմ` ինչից էր, բայց տատիկիս յուրահատուկ էր դարձնում։ Երևի կյանքի դժվարություններից էր։ Եվ չնայած այդ ամենին ու նրա ծնկների սաստիկ ցավին, երբեք չդադարեց իր գրկում պառկած թոռնուհուն հեքիաթներ պատմել։ Տատիկս էլ իմ հեքիաթն էր, առեղծվածներով լի հեքիաթը։ Դա երևի միակ հեքիաթն էր, որ կուզեի անվերջ շարունակվեր։

Բայց ամեն հեքիաթ իր վերջն ունի. մեկը` լավ, մեկը` վատ։ Իմ հեքիաթն այդպես էլ անավարտ մնաց, թողեցի մանկությանս գունավոր էջերում ու համարձակություն չունեցա շարունակելու: Ախր, գլխավոր հերոսուհիս հետս չէր գալու, իսկ դժբախտ վերջաբանը ինձ համար չէր։ Երևի ես էլ կորցնելուց հետո հասկացա, թե ինչ կարևոր էր նա իմ կյանքում։ Ու մենք բոլորս էլ կորցնելուց հետո ենք արժևորում մեր ունեցածը։

Չգիտեմ էլ, հիմա թոռնիկներին հետաքրքրո՞ւմ են տատիկների հեքիաթները։ Երևի չէ։ Հիմա համացանցը ամեն ինչ կարգավորում է։ Խաղեր, երգեր, հեքիաթներ, գրքեր։ Ամեն ինչ պարփակված է փոքրիկ սարքի մեջ ու մեզ ստիպում է մոռանալ իսկական մարդկային շփումը։ Հիմա բարեկամներին էլ կարող ես մեկ զանգով տեսնել, հարցնել` ինչպես են, և ամեն ինչ իդեալական կլինի։ Ժամանակի ընթացքում սկսում ենք մոռանալ իրական երջանկությունը, դե հա, քիչ-քիչ ռոբոտներ ենք դառնում։ Իսկ ես, ես կպատմեմ յասամանե դիմանկարը բոլորին, որը պատմում էր աղջկան կորցրած ծերունու մասին, ով մինչև վերջին շունչը յասամանից աղջկա դիմանկարն էր պատրաստում։ Ցավոք, վերջում ծաղիկները թոշնել էին, ինչպես ծերունու տանջանքից թառամած դեմքը։ Իսկ տատիկիս միշտ կպահեմ իմ հեքիաթում, հեռախոսներից ու ամեն ինչից զատ` իմ մանկության պայծառ էջերում, իր մեղմ ձայնով և դեմքին հայտնված տարբերվող փոսիկներով։

Էթերա Աբելյանը 21 տարեկան է, սովորում է Թբիլիսիի պետական համալսարանում, իրավաբանության բաժնում։

-Էթերա, ինչո՞ւ Թբիլիսի և ինչո՞ւ հենց այդ մասնագիտությունը։

-Մասնագիտությունը դեռ շատ վաղուց էի ընտրել: Ինչո՞ւ իրավաբան, որովհետև սա միակ ոլորտն էր, որն ինձ համապատասխանում էր ու հոգեհարազատ էր։ Ես ինձ լավ եմ զգում այս ոլորտում, գլուխ եմ հանում, հասկանում եմ, ուզում եմ մտածել և ինքնուրույն լուծումներ գտնել: Իրավաբանությունը որպես մասնագիտություն չեմ ընտրել, ուղղակի, որպես սիրած գործ, ապրելակերպ, որի մեջ ես ոչ թե հոգնում եմ, այլ ընդակառակը, հանգստանում:

Թե ինչո՞ւ Թբիլիսի, կդժվարանամ պատասխանել, քանի որ ես նույնպես չէի պատկերացնում, որ կսովորեմ Վրաստանում: Պարզապես հանգամանքների բերումով ստացվեց այնպես, որ ընտանիքիս անդամների հետ  որոշեցինք, որ այստեղ` Վրաստանում, ավելի հարմար ու հեշտ կլինի սովորելը, ինչը իհարկե, չի համապատասխանում իրականությանը:

-Ինչպիսի՞ն էին ձեր առաջին օրերը համալսարանում, ի՞նչ դժվարությունների հանդիպեցիք և որո՞նք են դրանք։

-Համալսարանում առաջին օրերը ինձ համար շատ վատ էր, ինչի՞ համար էր վատ։ Ես գիտեի, որ Թբիլիսում ապրում են շատ տարբեր ազգեր, համալսարանում նույնպես կլինեն տարբեր ազգի մարդիկ, բայց ինձ համար ամենամեծ անակնկալն այն էր, որ իմ բոլոր համակուրսեցիները ադրբեջանցիներ էին, իսկ ես որպես հայ, չէի պատկերացնում, որ կսովորեմ կամ կընկերանամ  ադրբեջանցու հետ: Չգիտեմ, վատ էր, թե լավ, ես համալսարանում ոչ մի ընկեր կամ ծանոթ չունեի, ու դա իսկապես շատ սթրեսային էր:  Բայց երբ արդեն անցավ մոտ մի տասը օր, ու ես հարմարվեցի միջավայրին, ամեն ինչ հիանալի դարձավ, ձեռք բերեցի շատ լավ ընկերներ թե հայ, թե վրացի և թե ադրբեջանցի:

-Նշեք Ձեր մասնագիտական նպատակները:

-Չէի ցանկանա խոսել դեռ մասնագիտական նպատակներիս մասին, քանի որ շատ-շատ են, և  դրանցից դեռ ոչ մեկը չեմ իրականացրել: Ուզում եմ ձեռք բերել  բավարար հիմնարար գիտելիքներ և փորձ, հետո նոր մտածել մասնագիտացման մասին: Հիմա ուզում եմ ամեն ինչ անել, բայց հետո հասկանում եմ, որ դեռ պատրաստ չեմ սկսած գործս ավարտին հասցնել:

 -Ի՞նչն է Ձեզ առավոտյան ստիպում վեր կենալ անկողնուց:

-Պատասխանատվությունը. ես ամեն  ինչին մոտենում եմ մեծ պատասխանատվությամբ, այն օգնում է ինձ կատարել աշխատանքը լավ: Նա, ով ունի երազանք, անպայման կարողանում է վեր կենալ անկողնուց:

-Ի՞նչը կամ ո՞վ է Ձեզ մոտիվացնում:

- Ինձ մոտիվացնում է այն փասը, որ մի օր մեռնելու եմ, իսկ ես չեմ ուզում հեռանալ այս կյանքից ձեռնունայն: Ինձ  մոտիվացնում են իմ մտքերը, փորձում եմ միշտ ունենալ  վառ մտքեր: Երազկոտ եմ շատ, իսկ այդ երազանքները ստիպում են կենտրոնանալ ու ջանք թափել:

-Պատրա՞ստ եք փոխելու ձեր բնակության վայրը աշխատանքի համար 

-Կարծում եմ դա բնական բան է, իհարկե, ցանկացած մարդ, ով հարգում է իր գործը, մասնագիտությունը, չի մտածում, թե որտեղ կլինի աշխատավայրը, կարևորը աշխատանքի բովանդակությունն է:

- Ինչո՞վ եք զբաղվում ազատ ժամանակ:

- Առհասարակ չեմ սիրում ունենալ ազատ ժամանակ: Միշտ գլխիս փորձանքներ եմ բերում: Երբ հասկանում եմ, որ ունենալու եմ ազատ ժամանակ, սկսում եմ սոցհարթակներում գտնել ինձ հարմար ծրագրեր, որպեսզի  մասնակցեմ դրանց կամ դիմում եմ ընկերներիս: Շատ եմ սիրում ընկերներիս հետ ժամանակ անցկացնել, բայց փորձում եմ համատեղել։

Վերջին դաս, վերջին ղողանջներ, երգ ու պար, արցունք ու ժպիտ, մանկության վառ հուշեր ու բացված մի նոր դուռ՝ «երիտասարդություն» անունը կրող:

Երբ առաջին անգամ ոտք դրեցի դպրոց, այնքան էլ չէի գիտակցում, թե ուր եմ գնում և ինչ եմ անելու: Ասում էի՝ գնում եմ սովորելու և մեծ մարդ դառնալու համար: 2009 թվականի սեպտեմբերի 1-ին առաջին անգամ ոտք դրեցինք մեր դպրոց, որը հետագայում երկրորդ տուն էր դառնալու մեզ համար, մանկության երազանքների օրրան: Մեր դասվարի՝ ընկեր Ղումաշյանի շնորհիվ դարձանք գրաճանաչ, որը մեր կյանքի առաջին մեծ ձեռբերումն էր:

Անհոգ էինք  և երջանիկ… Պատկերացում էլ չունեի, որ մի օր այդ հեքիաթը կավարտվի: Կողքիս ընկերներ կային, այն խենթ ու խելառները, որոնց հետ խաղացել եմ, ուրախացել, տխրել, վիճել, նեղացել ու հաշտվել: Եվ  արդեն իմ այդ ընկերներից, իմ հարազատ դպրոցից բաժանվելու ժամանակը եկավ: Որքա՞ն եմ սպասել իմ վերջին զանգին, երազել այդ օրվա մասին, բայց երբ քիչ-քիչ մոտեցավ այդ օրը, հասկացա, որ զուր էր և՛ իմ,  և՛ ընկերներիս շտապելը:

Նոր կյանք ենք մտնում, ավելի պատասխանատու կյանք, որտեղ արդեն բաժանված են լինելու մեր ճանապարհները: Տասներկու տարի շարունակ ապրել ենք մեկս մյուսով, թև ու թիկունք եղել իրար համար: Կարևոր էլ չէ, թե ով ում հետ ինչ հարաբերություններ ուներ, եթե մեզնից մեկը օգնության կարիք ունենար, անկասկած բոլորս էլ կօգնեինք: Հաճախ ենք վիճել, նեղացկոտ լինելուս պատճառով երբեմն որոշել եմ այլևս չխոսել երեխաներից որևէ մեկի հետ, բայց եթե այն տևեր ժամից ավելի, ապա պետք էր զարմանալ: Միշտ նեղացել եմ, ասել, որ չխոսեն ինձ հետ, հետո ինքս մոռացել կատարվածը ու ինձ պահել այնպես, կարծես ոչինչ չի պատահել: Վերջին տարում սկսեցի ավելի կարևորել ունեցածս և ուղղակի վայելել ամեն մի օրը, ամեն մի ժամը: Գիտակցում էի, որ դրանք պահեր են, որոնք հետո, որքան էլ փորձենք, չեն կրկնվի:

Ասում են՝ մարդիկ մեզ հետ են այնքան ժամանակ, քանի դեռ հիշում ենք նրանց: Իմ սիրելի՛ դասընկերներ, հավատացնում եմ, եթե նույնիսկ ցանկանամ, կյանքում ձեզ մոռանալ չեմ կարող: Գուցե շատ հազվադեպ հանդիպենք, բայց ցանկանում եմ, որ մեր հանդիպումների ժամանակ միշտ ձեր մեջ իմ նախկին ճանաչած հարազատներին տեսնեմ, տեսնեմ միշտ երջանիկ և հաջողակ: Հիմա խոստովանում եմ, որ դուք նույնիսկ ավելին եք ինձ համար, քան կարող եք պատկերացնել: Առանց արյունակցական կապի՝ դուք իմ հարազատներն եք, մարդիկ, որոնց ես իսկապես շատ եմ սիրում, և միայն վերջին զանգին իմ մեջ ուժ գտա խոստովանելու, որ բոլորդ ինձ համար կարևոր եք: Այս տարիների ընթացքում հնարավորինս  ճանաչեցինք իրար, կապվեցինք միմյանց՝ անգամ ինքներս չհասկանալով, թե ինչպես: Ուրախ եմ, շատ երջանիկ, որ ինձ բախտ է վիճակվել հենց ձեզ պես դասընկերներ ունենալ: Այո՛, մենք անասելի տարբեր ենք մեկս մյուսից, և միշտ դա է եղել միմյանց չհասկանալու պատճառը, բայց այդ տարբերությունները ընկերության մեջ խոչընդոտ չեն կարող հանդիսանալ: Եվ երբ վերջին դասից հետո դուրս եկա դպրոցից, հասկացա, որ ինձ հետ նոր կյանք եմ տանում միայն լավ ու դրական հուշերը:

Չեմ կարող չասել, որ դպրոցի հետ մեզ կապողը առաջին հերթին մեր դասղեկն էր՝ ընկեր Գալստյանը, ում նվիրվածությունն ու հոգատարությունը չափ ու սահմաններ չեն ունեցել, ում ի սկզբանե շատ եմ սիրել, և  բոլորին միշտ ասել, որ դպրոցն ավարտելուց հետո ամենից շատ հենց նրան եմ կարոտելու:

Վերջ, այլևս իմ հարազատ կրթօջախում աշակերտ չեմ լինելու, ամեն օր այդ հարազատ դեմքերը տեսնելու հնարավորություն չեմ ունենալու: Գուցե հենց այստեղ է ավարտվում մանկությունը…

Իմ լավ, իմ բարի ուսուցիչներ, տնօրեն, դասվար և դասղեկ, սրտանց ասում եմ, որ բոլորիդ էլ  սիրում ու գնահատում եմ, երախտապարտ եմ բոլորիդ: Շնորհակալություն ձեր նվիրվածության, սիրո և ուշադրության համար, դուք լավագույնն եք: Բառերը չեն բավարարում, որ ձեզ մեծարեմ, գոնե մի փոքր հատուցեմ ձեր այսքան տարիների աշխատանքի, տնօրեն, ուսուցիչներ լինելուց բացի ավագ ընկերներ, վստահելի խորհրդատուներ լինելու համար:

Վերջին զանգիս երազանքն իրականացավ վերջին դասի տեսքով, բայց եղավ ավելին, քան երազել եմ, եղավ ամենագեղեցիկն ու հեքիաթայինը, ամենատարբերվողը: Վերջին դասով փակեցինք մեր դպրոցական կյանքի դուռը, և մեր քայլերն այսուհետ դպրոցի փոխարեն ուրիշ ճանապարհներով են գնալու: Կարոտելու եմ, արդեն իսկ կարոտում եմ, բայց այն, ինչ ունի սկիզբ, ունի նաև ավարտ:

Մնաք բարով…