Լուսանկարը` Սոնա Զաքարյանի

Բարև բոլորին։ Այսօր ցանկանում եմ ձեզ պատմել մի շատ հետաքրքիր փորձի մասին, որը ԱՄՆ-ում եմ ձեռք բերել։ Երբ սկսեցինք պատրաստվել դպրոց գնալուն, առարկաներ էինք ընտրում, ու ինձ առաջարկեցին լինել ուսուցչի օգնական, օգնել ուսուցչին նախադպրոցական տարիքի երեխաներին սովորեցնելու հարցում։ Քանի որ շատ եմ սիրում երեխաներին, որոշեցի փորձել։

Սկզբում շատ անսովոր էր, քանի որ երեխաներին, այն էլ՝ ամերիկացի, հասկանալու համար մեծ ջանքեր են անհրաժեշտ։ Իհարկե, խոսքը միայն լեզվին չի վերաբերում։ Բայց հետո սկսեցի հարմարվել, ու ամեն ինչ շատ հետաքրքիր էր ու ոգևորիչ։

Լուսանկարը` Սոնա Զաքարյանի

Այդ տարիքի երեխաների հետ շփվելը մի քիչ բարդ է, քանի որ նրանք մեծ դժվարությամբ են հարմարվում ինչ-որ բաներ սովորելուն, դեռ ցանկանում են խաղալ։ Կան երեխաներ, որ իսկակապես ուզում են սովորել և պատրաստակամ են, կան նաև երեխաներ, որ սովորելու մասին լսել անգամ չեն ցանկանում և անընդհատ պատճառներ են գտնում ուրիշ բաներով զբաղվելու համար, միայն թե չսովորեն։ Այս ամենը իրականում շատ խառն է, աշխատատար և միևնույն ժամանակ՝ հետաքրքիր։

Լուսանկարը` Սոնա Զաքարյանի

Բայց գիտե՞ք՝ նրանք իմ անունը ավելի լավ ու ճիշտ են արտասանում, քան շատ ամերիկացի մեծահասակներ։ Երբ մտնում եմ դասարան, Սոյերը բացականչում է.

-Ուսուցի՜չ, Սոնան եկավ։

Քայլին և Ռայլան վազում են ընդառաջ ու գրկում։ Նրանք միշտ բարձրացնում են տրամադրությունս։ Սա ինձ համար շատ կարևոր է և ուրախալի, քանի որ կարծում եմ, որ եթե երեխաները ինձ չսիրեն, ապա չեն լսի ինձ։ Իսկ իմ առաքելությունը նրանում է, որ նրանք հասկանան ինձ, լսեն և սխալ բաներ չանեն։

Լուսանկարը` Սոնա Զաքարյանի

Մի օր, երբ հերթական դասի ժամն էր, երեխաներից մեկը, որի անունը Լոգան է, անմիջապես նկատեց իմ գիրք-կախազարդն ու հարցրեց․

-Ի՞նչ է սա։

-Գիրք-կախազարդ է, Լոգան։

-Ինչ-որ բան կա՞ մեջը գրված։

Լուսանկարը` Սոնա Զաքարյանի

-Այո, ընկերներս են գրել, որ իրենց չմոռանամ։

-Կարո՞ղ եմ ես էլ իմ անունը գրել, որ ինձ երբեք չմոռանաս։

-Հա, կարող ես գրել։

Հետո հարցրի.

-Իսկ ես ի՞նչ պետք է անեմ, որ դու էլ ինձ չմոռանաս։

-Ինձ համար բացիկ պատրաստիր։

Շատ երեխաներ հարցնում են.

-Ամերիկացի՞ ես։

Լուսանկարը` Սոնա Զաքարյանի

-Չէ, ես շատ հեռվից եմ եկել ու շուտով գնալու եմ։

Այս խոսքերը, ինքս էլ չգիտեմ՝ ցավոտ են, ուրախալի, թե ոչ մեկը, ոչ էլ մյուսը։

Երեխաներին շատ եմ սիրում ու ցանկանում եմ շարունակել այս ամենը։ Ո՞վ գիտի՝ ինչ հետաքրքիր արկածներ են սպասվում։

Մանկուց լսել ու հպարտացել եմ հորեղբորս մասին բազմաթիվ պատմություններով: Հորեղբայրս՝ Աշոտ Կարապետյանը՝ ՀԱԲ-ի Հրազդանի ջոկատի հրամանատարը, դեռ դպրոցական տարիներից լցված է եղել հայրենասիրական ոգով: 1989թ.-ի սեպտեմբերից իր ջոկատով սկսել է կռվել մարտական դիրքերում: ՀԱԲ-ի լուծարումից հետո, ինչպես շատերը, անցել է ՀՅԴ-ի շարքերը: Կազմակերպել են Խնձորուտ, Խաչիկ, Ոսկեպար, Այգեպար և բազմաթիվ գյուղերի ու քաղաքների ինքնապաշտպանությունը: Սակայն ամենակարևոր մարտական գործողությունը, իհարկե, Շուշիի ազատագրումն էր:

«1975 թ.-ին գաղտնի նախաձեռնող խումբ ձևավորեցինք։ Այն բաղկացած էր 9 հոգուց և կոչվեց «ԿԱԼՄԻՍԳԷՍ»՝ մեր անունների առաջին տառերով. Կամո, Արտյոմ, Լյովա (Գարեգին), Մաքսիմ, Իսկո (Աշոտ), Սերյոժա, Գագիկ, Էդիկ և Սարգիս: Մեր նշանաբանն էր. «Ո՜վ հայեր, ժամանակն է մեր հողերը հետ վերցնենք և Մասիսին տեր դառնանք. առա՛ջ, մեր հետևից»:Թռուցիկներ պատրաստեցինք և անցանք գործի: Գնացքով Հրազդանից մեկնեցինք Երևանի «Ռոսիա» կինոթատրոն: Սկսեցինք թռուցիկները տարածել և կրկին գնացքով վերադարձանք, նույնիսկ մի փաթեթ նետեցինք ոստիկանի (միլիցիոների) մոտոցիկլի մեջ: Ինչպես ենթադրվում էր, սկսվեցին հետապնդումները…

Բարեբախտաբար, երկու ամիս անց զորակոչվեցինք խորհրդային բանակ: Գարեգինն ու ես ծառայեցինք մեկ զորամասում: Ավելի ուշ տեղափոխեցին մեզ համար անհայտ զորամաս:

Վաշտում ծառայության վերջին ամիսներին 13 հրազդանցիներով էինք մնացել: Համեմատության համար ասեմ, որ մեզ հետ միաժամանակ ծառայում էին 50 ադրբեջանցի և չեչեն, 45 հոգի այլազգիներ: Անընդհատ կռիվներ էին հրահրվում մեր մեջ, սակայն չեչենները վերջում միայն մեզ հետ ընկերացան: Ի դեպ, մեր դասակը առանձին հիմն ուներ՝ «Զարթնի՛ր, լաո»:

Զորացրվելուց հետո կրկին բանսարկու գործողություններ…1983 թ.-ի ապրիլի 24-ին ոմն Իգոր հայհոյանք էր շպրտել ցեղասպանության հասցեին: Սակայն անպատիժ չմնաց՝ Հայրապետյան Գագիկի հետ շան ծեծ տվեցինք, և հիվանդանոցում հազիվ փրկվեց:

1984թ.-ին Խոր Վիրապում էինք, արգելեցին Արարատը նկարել, պատռեցին ժապավենը: Գաղտնի մոտեցա Արարատը տեսնելու, սակայն դեռ կարոտս չառած՝ կրկին ձերբակալեցին: 3 օր ոչինչ չհայտնաբերելուց հետո եղբայրս ազատեց:

Շատ չանցած՝ եկեղեցուց Նոր Կտակարանը ձեռք բերեցի և այն արմատապես փոխեց իմ կյանքը և հայացքները:

Գորբաչովյան տարիներին «Հրազդանմաշում» կոնֆերանս գումարվեց, ներկա էր Մոսկվայից ժամանած Շիմկոնը: Ձայն խնդրեցի, Լենինից մեջբերումներ անելով (այն ժամանակ լենինյան փիլիսոփայությունն ինձ հոգեհարազատ էր)՝ ասացի, թե արդյոք ժամանակը չէ՞ նոր ուղի բռնելու և հնարավորություն տալու անհատ սեփականատերերին իրենց ապրանքը հանել շուկա:

Ի՜նչ զուգադիպություն, 2 օր անց լսվեց գորբաչովյան վերակառուցման լուրը, փնովվեց բյուրոկրատիան:

1987թ.-ին կրկին գաղտնի հանդիպումներ:

1988-ի փետրվարի 18-ին խաղաղ ցույց կազմակերպվեց, իսկ 20-ին միացան գյումրեցիները, որոնք ոտքով էին եկել, միացան նաև Արցախի պատվիրակները. երանության գիրկն էի ընկել: Այդ օրերին պտտվում էր ևս մեկ գաղափար՝ ունենալ կանոնավոր բանակ: Անցանք ընդհատակ՝ ինքնաշեն զինագործության: 88-ի երկրաշարժն էլ ավելի ուրվագծեց գաղափարի կարևորությունը: Եվ 89-ին ձևավորվեց Հայոց Ազգային Բանակը (ՀԱԲ): Ռազմիկ Վասիլյանի գլխավորությամբ կապեր հաստատելով սփյուռքահայ անհատների հետ՝ ինքս դարձա Հրազդանի պատվիրակը:

89-ի գարնանը նստացույց կազմակերպվեց և՛ Երևանում, և՛ Հրազդանում: Նշանաբանը՝ «Հայի զինվորական ծառայությունը Հայաստանում»: Կողմնակիցները բազմաթիվ էին: Սակայն Հրազդան եկավ Վանո Սիրադեղյանը, գաղտնի հանդիպեց Սասուն Միքայելյանի հետ, իսկ հաջորդ օրը մնացինք միայնակ: Նա սեպ խրեց մեր միջև… Շատ չանցած՝ իր մոտ կանչեց ՊԱԿ-ի ռուս պաշտոնյան.

-Եթե դու շարունակես այդ, մենք… Քեզ համար վատ կվերջանա:

Դուրս գալուս պես ինձ դիմավորեց ամբոխը, որը եկել էր ինձ և համախոհներիս սատարելու: Դարձա զգուշավոր, նույնիսկ տարօրինակ շարժումներ էի անում, քթիս տակ երգեր երգում (նպատակը ինձ հեղափոխականի տեղ չդնելն էր):

Մեկ տարի չանցած ՀԱԲ-ը լուծարվեց կամավոր՝ Գորբաչով-Լևոն հրահանգով: Այն ժամանակ ոչ ոք այդքան կռվող ուժ (դասակ, վաշտ), զենք ու զրահ չուներ, սակայն ի սեր ազգի՝ զենքը շուռ չեկավ սեփական ժողովրդի դեմ, ի դեմս Վ. Ռազմիկի: Նա կարող էր հրաման տալ, բայց ոչ…

Ռազմիկ Վասիլյանի գործն ու անունը պետք է մնա հայոց պատմության մեջ՝ որպես կանոնավոր բանակի առաջին հիմնադիրներից մեկը, նախքան ԽՍՀՄ-ի փլուզումը:

Մենք զենքը վայր չդրեցինք, համալրեցինք տարբեր կազմակերպությունների շարքերը և կռվեցինք թշնամու դեմ՝ հիմք դնելով հայոց բանակի կայացմանը:

ՀԱԲ-ի լուծարումից (1990թ. հուլիսի 25) շատ չանցած՝ Հրազդանի 65 հոգանոց վաշտից երեսուներեքս անցանք Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության շարքերը»:

Հաջորդ հրապարակումներով կշարունակեմ հորեղբորս հուշերը:

Լուսանկարը՝ Իզա Ասծատրյանի

Դասարանում նստած էինք, այդ ժամը հանրահաշիվ էր, հանկարծ հիշեցինք, որ շաբաթ օրը Սուրբ Սարգսի տոնն է, մտածեցինք «բաց չթողնենք առիթը, ուտենք աղի բլիթը»:
Դժվարը մտածելն էր, իրագործելը շատ հեշտ էր:
Շուտով զանգը հնչեց, ուսուցիչը դուս եկավ դասարանից, սակայն աղի բլիթ ուտելու միտքը դեռ մեր գլխում էր, և չէր էլ պատրաստվում դուս գալ մեր գլխից:

Արդեն վերջին դասաժամն էր, մտածում էինք, թե ով պետք է մեզ համար աղի բլիթ պատրաստի, մեկ էլ ընկերներիցս մեկը` Արաքսյան, ասաց.
-Երեխեք, տատիկս կարող է մեզ համար պատրաստել:
-Ըհըն, ընտիր է:
Արդեն աղի բլիթ պատրաստող էլ կար:
-Դե, որ գնամ տուն, կասեմ կպատրաստի, հետո կզանգեմ՝ դուրս կգաք վերցնելու.-ասաց Արաքսյան:
-Շատ լավ է,- ասաց Գոհարը:
Զանգը հնչեց, արդեն տուն գնալու ժամանակն էր.
-Գոհար, գալի՞ս ես՝ գնանք մեր տուն,- ասացի ես: Ի դեպ Գոհարը զարմուհիս է:
-Հա, կգամ,-ասաց Գոհարը:
Ես ու Գոհարը ճանապարհ ընկանք՝ տարբեր թեմաների շուրջ զրուցելով:
Հասանք տուն, դե մեզ դիմավորելու եկավ Խածիկոն` շունս, երկուսիս բարևելուց ու մի լավ խաղալուց հետո, մի կերպ թողեց տուն մտնենք:
Մի քանի ժամ անցավ, Արաքսյան զանգեց.
-Ալո, Իզա, բլիթները պատրաստ են, ժամը 15:30 հարմա՞ր է:
Երբ տեղ հասանք, բոլորը հավաքվել էին: Բլիթները վերցնելուց հետո ուրիշ միտք ծագեց: Ձյուն էր եկել, իսկ մենք այս տարի ձմեռային նկարներ չէինք արել, ուրեմն վերջ, գնում ենք լուսանկարվելու:
Սկսեցինք սելֆիներից, հետո ուրիշ նկարներ ու տեսանյութեր արեցինք:

Լուսանկարը՝ Գոհար Փարսյանի

Արդեն ուշ էր, որոշեցինք գնալ տուն:
Երեկոյան, երբ աղի բլիթ ուտելու ժամանակն էր, ես մի մեծ բաժակ ջուր խմեցի, հետո կերա:
Արդեն ժամը 1:56 էր, որոշեցինք վերջապես գնալ քնելու: Չնայած բլիթ կերանք, բայց որևէ մեկին տեսնելու հույս չունեինք, ուղղակի ասացինք՝ մենք էլ փորձենք:

Առավոտյան վեր կացանք թե չէ, կապվեցինք աղջիկների հետ, որ տեսնենք՝ որևէ մեկը երազ տեսել է, թե չէ:
-Ես սպիտակ ֆոն եմ տեսել,-ասացի ես:
-Ես էլ սև,- ասաց Նոննան:
-Ես ոչ մի բան չեմ տեսել,- ասաց Գոհարը:
-Ես էլ,- ավելացրեցին Արաքսյան և Էլլադան:
-Երեխեք, ինձ ջուր են տվել, բայց դեմքը չեմ տեսել,-ասաց քույրս` Անետան:

Այսպես էլ սկսվեց ու ավարտվեց մեր աղի բլիթ ուտելու պատմությունը: