Հարցազրույց թումանյանագետ Հրայր Ուլուբաբյանի հետ

-Ողջույն, պարոն Ուլուբաբյան: Բոլորը Ձեզ ճանաչում են որպես թումանյանագետ, բայց, կարծեմ, Դուք միանգամայն այլ կրթություն եք ստացել։ Փորձենք բացահայտել՝ ինչպես և ինչու կյանքի ուղին տարավ Ձեզ դեպի թումանյանական պարզ ու բարդ աշխարհը:

-1973 թվականին ավարտել եմ պոլիտեխնիկը և մինչև 1987 թվականն աշխատել եմ տարբեր գիտահետազոտական ինստիտուտներում որպես ինժեներ-կոնստրուկտոր։ Իմ այդ գործունեության վերջին տարիներին մեր երկրում դպրոցը լքվում էր ուսուցիչների կողմից ցածր աշխատավարձի պատճառով։ Այդ ժամանակ մամուլում հաճախ էին հնչում ահազանգեր, կոչ–հրավերներ՝ դպրոցում աշխատելու… Ես որոշեցի գնալ դպրոց՝ մտածելով, որ, թեկուզ ավելի ցածր աշխատավարձով, նոր սերնդի դաստիարակությամբ զբաղվելով՝ մեր հայրենիքին ավելի մեծ օգուտ կտամ, քան իմ մասնագիտությամբ աշխատելով… Գնացի 183 դպրոցը, և սկսվեց իմ մանկավարժական գործունեությունը։ Սակայն 1988-ի փետրվարին Իգոր Մուրադյանի և էլի մի քանի ընկերների հետ միասին Երևանում կազմակերպեցինք Արցախյան շարժման հայաստանյան առաջին հանրահավաքները… Փետրվարի վերջին օրերին, մեր այդ խաղաղ ցույցերին ի պատասխան, Ադրբեջանի ղեկավարները Մոսկվայի աջակցությամբ Սումգայիթ քաղաքում կազմակերպեցին հայերի ցեղասպանություն…

Երբ 1990–ին իշխանության եկավ ՀՀՇ–ն, ես զգացի և հասկացա, որ մեր երկրի ապագան վտանգված է։ Անհրաժեշտութուն զգացի զբաղվելու երկրի զարգացման գաղափարախոսությամբ, որի մեջ կարևոր, առանցքային դեր պետք է ունենար մանկավարժությունը, նոր սերնդի դաստիարակության գործը… Աշխատանքի անցա ՀՀ ԿԳ նախարարության ուսումնամեթոդական կենտրոնում` նոր դպրոցի ծրագրեր մշակելու նպատակով։ Նոր սերնդի դաստիարակության գործում մեծ դեր պետք է ունենա հայ գրականությունը, որի առանցքային դեմքը, իմ խորին համոզմամբ, կարող է լինել «մեր նոր քերթության անհաս Արարատը»՝ Ամենայն հայոց բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանը։ Ահա թե ինչպես և ինչու սկսեցի զբաղվել այդ չափազանց բարդ, բայց շատ կարևոր (մեր գլխավոր նպատակի համար) գործով՝ թումանյանագիտությամբ։

-Շատերը համարում են, որ Թումանյանի ստեղծագործական աշխարհը լիակատար ուսումնասիրված է, և այլևս բացահայտելու ոչինչ չկա: Դուք ի՞նչ կարծիքի եք այս մասին, ի՞նչ խնդիրների է առնչվում մերօրյա թումանյանագիտությունը:

-Սխալվում են նրանք, ովքեր կարծում են, թե Թումանյանի ստեղծագործական աշխարհը լիակատար ուսումնասիրված է, և որ այլևս բացահայտելու ոչինչ չկա: Նախ, հարկ եմ համարում հիշեցնել, որ երբ 1994 թվականին  Թումանյանի ծննդյան 125–ամյակի առթիվ հարգարժան գիտնական ակադեմիկոսը՝ թումանյանագետ Էդ. Ջրբաշյանը գրեց «Թումանյանագիտության հերթական խնդիրները» ծրագրային հոդվածը, դրանում նա թվարկեց մի շարք դեռևս չուսումնասիրված հարցեր։ Բացի դրանից՝ ընթերցելով այդ հոդվածը՝ նկատեցի, որ կրկին անտեսված են Թումանյանի կրոնափիլիսոփայական, թաքնագիտական աշխարհայացքին վերաբերող հարցերը: Եվ, անհրաժեշտաբար, ստեղծվեց  թումանյանագիտության երկրորդ ճյուղը։ Գրեցի ծրագրային հոդված՝ «Թումանյանագիտության երրորդ փուլը և նրա խնդիրները», որը որոշ կրճատումներով ու աղավաղումներով տպագրվել է «Կրթությունը եվ գիտությունը Ղարաբաղում» պարբերականի 1997թ. N 1-ում։ Նշեմ նաև, որ Թումանյանն իր մահից երկու ամիս առաջ ասել է․ «Ես գիտեմ՝ մի օր, իհարկե, ոչ շուտ, իմ կյանքը մեծ հետաքրքրություն ու աղմուկ է հանելու, շատ բան է պարզվելու, տեսնելու են բոլորովին ուրիշ բան… Գրվածքներս դեռ լավ չեն կարդացել, տեսել…»։ Կարելի է ասել՝ պաշտոնական, ակադեմիական թումանյանագիտությունն այդ «ուրիշ բան»–ի մասին ոչինչ չի ասել։ Ես զբաղվել եմ, հիմնականում, այդ «ուրիշ» Թումանյանի բացահայտմամբ։ Ճիշտն ասած՝ չգիտեմ, թե ինչ խնդիրների է առնչվում մերօրյա ակադեմիական թումանյանագիտությունը։

-Զարգացման ինչպիսի՞ հեռանկարներ ունի թումանյանագիտությունն այսօր, և արդյո՞ք նոր սերունդը հետաքրքրված է այս ուղղությամբ:

-Իմ նշած թումանյանագիտությունը կարող է ծառայել ինչպես հայ գրականության ներկա քաոսային վիճակից ու ճգնաժամից դուրս գալուն, այնպես էլ ազգային գաղափարախոսություն մշակելու գործին։ Ինչ վերաբերում է նոր սերնդին. ավագ սերունդը շարունակում է նրան շեղել իրական արժեքներից։ Անհրաժեշտություն կա ստեղծելու մի նոր թումանյանական «Վերնատուն»։

-Դուք ձեր բազմաթիվ հոդվածներում բացահայտում եք ո՛չ միայն Հովհաննես Թումանյան պոետին, այլև դիտում եք նրան տարբեր հարթություններում՝ Թումանյան-բժիշկ («Ամենայն Հայոց Բանաստեղծը նաև բժիշկ»), Թումանյան-բնասեր («Թումանյանի վերաբերմունքը կենդանիների նկատմամբ»), Թումանյան-քաղաքացի և այլն, նույնիսկ բանաստեղծություն ունեք նվիրված մեծ պոետին (Թումանյանին, 12.03.96), կարո՞ղ ենք ասել, որ թումանյանական աշխարհն ու թումանյանագիտությունը Ձեզ համար ոչ միայն մասնագիտություն է, այլև կենսակերպ:

-Ինձ համար թումանյանագիտությունը միջոց է, կարևոր գործոն է բարձր կուլտուրայի երկիր Հայաստանի գաղափարախոսության հիմքերն ամրապնդելու համար, հայ գրականության զագացման չափանիշներն ու ուղենիշները մշակելու համար։

-Գրող լինելուց բացի՝ Թումանյանը նաև մեծ փիլիսոփա է, ինչի ապացույցը նրա բազմաթիվ քառյակներն են: Զարմանալի է, բայց այդքան փոքր ծավալի մեջ արտահայտված գաղափարները հայելային արտացոլմամբ մեր իրականությունն են պատկերում: Ինչպե՞ս է հեղինակը կարողացել այդքան ճշմարտացիորեն զգալ ժամանակի զարկերակը: Կա՞ արդյոք մի քառյակ, որ Դուք հատկապես առանձնացնում եք:

-Թումանյանը մեր այն հանճարն է, որն իր մտածողության, գիտակցության մեջ համադրել է կրոնը, փիլիսոփայությունն ու գիտությունը։ Իմ ուսումնասիրությունները  հաստատում են, որ բանաստեղծի ողջ կյանքի և ստեղծագործության նշանաբանն էր՝ «միշտ դեպի Վեր», որ նույնն է՝ դեպի Աստված, կատարյալը, անհունը, անհայտը, անճառ մինը։ Եվ այդ հոգու վերելքի ճանապարհին նա դառնում է հեռազգաց (տելեպատ), պայծառատես ու սրտագետ (գաղտնագետ)… Վստահորեն կարելի է ասել, որ ոչ միայն մեր օրերի բանաստեղծներն ու գրողները, այլ նաև փիլիսոփաներն ու հոգեբանները շատ բան կարող են սովորել մեր Մեծ Լոռեցուց…

Թումանյանը քառյակներ շատ ունի, որոնք հատկապես առանձնացնում եմ, կախված միջավայրից, զրույցի թեմայից, մի խոսքով՝ կախված նպատակից։ Հիշեցնեմ դրանցից երեքը։ Մեկը արևելյան փիլիսոփայության, բուդդայականության, յոգայի մեջ հայտնի հոգու վերամարմնավորման օրենքն է, որը Թումանյանը շատ սեղմ ու գեղեցիկ ձևով ամփոփել է քառյակի մեջ.

Հազար տարով, հազար դարով առաջ թե ետ, ի՛նչ կա որ.
Ես եղել եմ, կա՛մ, կլինեմ հար ու հավետ, ի՛նչ կա որ,
Հազար էսպես ձևեր փոխեմ, ձևը խաղ է անցավոր,
Ես միշտ հոգի, տիեզերքի մեծ հոգու հետ, ի՛նչ կա որ:

Երկրորդը քառյակն է, որը կոչվում է «Սի՛րտ».

Դու գիտես մենակ ճամփեն երկնքի,
Դու գիտես գաղտնիքն երջանիկ կյանքի,

Դու գիտես ամենն ամենից առաջ,
Քու խոսքն է օրենքն ամեն օրենքի։

Սա Թումանյանի միակ քառյակն է, որ վերնագիր ունի։ Մի պահ պատկերացրեք քառյակն առանց վերնագրի. կստացվի մի բարդ հանելուկ…

Երրորդ քառյակը, որ հաճախ առանձնացնում եմ գաղափարական, քաղաքական կողմնորոշումների մասին զրույցներում, սա է․

Արյունալի աղետներով, աղմուկներով ահարկու,
Արևմուտքի ըստրուկները մեքենայի և ոսկու՝
Իրենց հոգու անապատից խուսափում են խուռներամ
Դեպ Արևելքն աստվածային՝ հայրենիքը իմ հոգու…

Լուսանկարը` Մերի Մուրադյանի

Սովորական աշխատաքային օր էր, ամեն մեկը իր գործին՝ երեխաները դասի, մեծահասակները` աշխատանքի, ամեն ինչ ընթանում էր իր հունով մինչ այն պահը, երբ դասարան մտան երկու անծանոթ աղջիկ: Մի պահ խառնաշփոթ տիրեց, բայց ամեն ինչ ընկավ իր տեղը, երբ այդ աղջիկները հայտնեցին, որ մոտակա երեք օրերին  դասարանի աշակերտների մի մասը մասնակցելու է «Էկոդպրոց» ծրագրին: Աշակերտներն այդքան էլ լավ չհասկացան, թե ինչի մասին են խոսում այդ երկու աղջիկները, բայց մեծ ուրախությամբ ընդունեցին լուրը: Նրանք 13-14 տարեկան երեխաներ էին, կային նաև 15-16 տարեկաններ:

Իսկ այդ երկու աղջիկները ես և քույրս էինք: Կազմակերպել էինք բնապահպանական դպրոց, քանի որ քաջ տեղյակ էինք մեր շրջապատի բնապահպանական խնդիրներին, և այն ամենը, ինչը մեզ հուզում էր, կարող էինք փոխանցել նաև երեխաներին: Սա լավագույն տարբերակը կլիներ նրանց բնապահպանական մշակույթով փոխանցելու:
Առաջին օրը նրանք մեծ հետաքրքրությամբ լսում էին այն, ինչ հաղորդում էինք իրենց, խոսնակներ էինք հրավիրել հատուկ երեխաների համար: Սա մեծ բավականություն էր պարգևում բոլորիս՝ ես տեսնում էի նրանց հետաքրքրված աչքերը, տեսնում էի` ինչքան ուրախ են, որ մասնակցում են ծրագրին:

Օրվա ընթացքում խաղեր էինք խաղում, հետաքրքիր փաստեր սովորում թե՛ բնության, թե՛ աղբի մասին: Անկեղծ ասած, ինձ համար ամենահետաքրքիր և սպասված պահը կարծիքները կարդալու պահն էր: Նրանք ամեն օր դասընթացի վերջում կարծիքներ էին գրում այդ օրվա մասին: Իսկ այ, երեխանների համար ոգևորիչ էին մրցույթները: Հաճելի էր տեսնել, թե ինչպես են պայքարում իրենց հաղթանակի համար, սակայն միևնույն ժամանակ, օգնում ընկերոջը:

Լուսանկարը` Մերի Մուրադյանի

Երկրորդ օրը գնացինք աղբահավաքության: Սկզբից խոսեցինք աղբի մասին, հետո խմբերի բաժանվեցինք և գնացինք աղբահավաքության, բավականին հագեցած օր ունեցանք: Վերջում քայլարշավ կազմակերպեցինք, հետո նորից մրցույթ:
Եկավ երրորդ օրը, այսպես ասած, հրաժեշտի օրը: Ընդհանուր քննարկում արեցինք, զրուցեցինք, խաղեր խաղացինք և հրաժեշտ տվեցինք երեխաններին:
Հաճելի զգացողություն է, որ դու կարողացար այդ երեք օրվա ընթացքում երեխաներին փոխանցել կարևոր գիտելիքներ, անմոռանալի պահեր (դե, ասում եմ անմոռանալի, որովհետև սա նրանց առաջին ծրագիրն էր, որին երբևէ մասնակցել էին):

Լուսանկարը` Մերի Մուրադյանի

Ուրախ եմ, որ կարողացանք մեր փոքր ներդրումն ունենալ նրանց կրթության մեջ: Եվ այս ամենը ևս մեկ անգամ համոզեց մեզ, որ ծրագիրը դարձնենք շարունակական և ընդգրկենք մեծ թվով մասնակիցների:

Հոկտեմբերի 30-ից նոյեմբերի 3-ը սովորական օրեր չէին իմ ու մի խումբ երիտասարդների համար: Այդ երիտասարդների մի մասը գնացքով Երևանից, Արագածոտնի, Արմավիրի մարզերից հասել էին Գյումրի, մի մասն էլ` Վանաձորից, Մեղրիից, Լոռու գյուղերից: Մեզ միացրել էր «Մեդիացիա երկխոսության համար» դասընթացը, որը կազմակերպվել էր Գյումրու «Ինքնություն և Աշխարհայացք» ԵՀԿ-ի կողմից և Եվրոպական Երիտասարդական Հիմնադրամի (EYF) աջակցությամբ: Դե, Գյումրուց էլ արդեն շարժվեցինք Թորոսգյուղ:

Իրականում առաջին օրվանից էլ խումբը ձևավորվել էր, ու շատ լավ էր ընթանում ամեն բան: Հավաքվել էին տարբեր տարիքի երիտասարդներ: Այդ 4 օրվա ընթացքում  քննարկեցինք տարբեր թեմաներ ու հարցեր. կարծրատիպեր, մեդիացիա, ինքնություն, մշակույթ, խտրականություն, ծրագրերի մշակում: Դե, իհարկե, սրանք համեմված էին նաև խաղերով ու ընդմիջումներով: Իմ ամենալավ աշնանային արձակուրդներից մեկը եղավ այս տարվանը. նոր միջավայր, ընկերներ, հմտություններ: Ու հիմա էլ, երբ գրում եմ այս նյութը, մեր ֆեյսբուքյան չաթը նորից ծնգում է (ախր, շատ ենք սիրում իրար): Մոռացա ասել, որ այս դասընթացի շնորհիվ հանդիպեցինք ես ու էլի 17.am-ցի Սեդան: Արտասովոր ու անմոռանալի էր հատկապես վերջին գիշերը, որովհետև այդ օրը մասնակիցների կեսը լուսաբաց էին դիմավորել, նաև մեր շատ միամիտների ու խորամանկների «մաֆիա» խաղը, որը մեր օրակարգի մի մասն էինք դարձրել: Ճաշի սեղանի մոտ մեկ էլ լսում էիր հոգեբան Լենայի ու Մեղրիից Թովմասի ձայները.

-Կոնտակտ.1,2,3… «Տատիի արև»:

Կարող եմ ասել, որ այս «տատիի արև»-ը դարձել էր մեր ամենաշատ օգտագործվող  արտահայտությունը, բայց պատճառը ոչ մեկը չգիտեր:

Իսկ հիմա  թրեյնինգի մասնակիցներից երկուսի կարծիքներն եմ ներկայացնում.

Սյուզաննա Խառատյան, Լոռու մարզ, գ.Դսեղ.

-Դասընթացը ինձ տվեց հնարավորություն` սեփական կարծիքս հայտնելու, չվախենալու  ու ներկայանալու։ Սովորեցի, թե ինչ է իրենից ներկայացնում մեդիացիան, բայց ամենից զատ, ինձ համար առանձնահատուկ էին ընկերները, առանց որոնց անհետաքրքիր և միապաղաղ կլիներ, ու վստահ եմ, որ նրանք ընկերներ կլինեն ամբողջ կյանքի համար:

Նարեկ Ալեքսանյան, Շիրակի մարզ, ք.Գյումրի.

-Առաջին օրը, որ եկանք Թորոս, ասացի` էս ինչ թույն թիմ ենք հավաքվե՜լ։ Ճիշտ է, մի քանի հոգի դուրս սկզբից չեկան, բայց իրենց հանդեպ էլ էդ սառույցը կոտրվեց արդեն իսկ երկրորդ օրը։ «Էներջայզերները», թեմաները շատ հավես էին ու մեզ ոչ թե հոգնեցնում էին, այլ էլի էներգիայով լցնում։ Երբ ասում էին, թե դուք էս «էքթիվիթիների» ազդեցությունը հետո կզգաք, չէի հավատում: Հիմա նկատում եմ, որ փոխվել եմ, կարծում եմ դրանք մեծ ազդեցություն ունեցան իմ դեպի լավը փոխվելու գործում։ Էլ չասեմ, թե ինչքան գիտելիք եմ ստացել: Բոլոր֊բոլոր մասնակիցների հետ ընկերացել եմ, իսկ մի քանիսի հետ էնքան եմ մտերմացել, որ արդեն կարոտում եմ։

Շնորհակալ եմ բոլորին, աշունս գույներով լցնելու համար:

«Հրայր Մարուխեան» հիմնադրամի Քաղաքական դասընթացների Ազատ լսարան ծրագիրը իր մեկնարկը տվեց Վանաձոր քաղաքում: Դասընթացներին մասնակցում էին Լոռու մարզի տարբեր բնակավայրերից, թվով 40 երիտասարդներ՝ անկախ տարիքից և սոցիալական կարգավիճակից: Ծրագիրը տևեց մոտ երկու շաբաթ՝ սեպտեմբերի 15-ից մինչև հոկտեմբերի 28-ը: Ծրագիրը մինչ այս ևս երկու շրջափուլ կյանքի է կոչվել Երևանում, և հիմա արդեն երրորդ շրջափուլով Վանաձոր քաղաքում է: Առաջին հանդիպումը սեպտեմբերի 15-ին էր: Բացումն արեց ծրագրի հանձնախմբի պատասխանատու Կարին Հովսեփյանը: Դասախոսություններով հանդես եկան ՀՅԴ Բյուրոյի անդամ, «Հրայր Մարուխեան» հիմնադրամի տնօրեն Կիրո Մանոյանը, ՀՊՏՀ դասախոս, ՀՅԴ Բյուրոյի տնտեսական հետազոտությունների գրասենյակի ծրագրերի համակարգող Թադևոս Ավետիսյանը, Տ.Գ.Թ., և ՀՅԴ Հանրային կապերի գրասենյակի պատասխանատու Արտակ Սարգսյանը:
Ծրագրի նպատակն է՝ տեղի երիտասարդության՝ Հայաստանին ու հայությանն առնչվող հիմնախնդիրների վերաբերյալ գիտելիքների խորացումը՝ նպաստելով ազգային քաղաքական օրակարգերի ձևավորման գործընթացներում նոր սերնդի ներգրավմանը, խորացնելով նրա քաղաքական գիտելիքները: Դասընթացի թեմաներն են.
Հայաստանն արդի աշխարհում,
Պետականաշինության արդի խնդիրներն ու անելիքները,
Հայ քաղաքական միտքը հայության ապագայի շուրջ. հիմնահարցեր:
Ծրագրի մասնակից Նարեկ Փիլոյանի կարծիքով. «Դասընթացները տվեցին մեծ գիտելիքներ, փորձ, շատ հարցերի պատասխաններ, որոնց մենք չէինք տիրապետում, կամ ինչ-որ չափով տեղեկացված չէինք, ձեռք բերեցինք նոր ընկերներ, ամենակարևորը` հնարավորություն տվեց ազատ արտահայտվելու»: Իսկ ըստ Վահե Դարբինյանի, ամենահետաքրքիր թեման` «Հայաստանի Հանրապետության փոխհարաբերությունները Եվրոպայի կառույցների հետ, եվրոպական համակարգի հետ թե՛ արժեքային, թե՛ քաղաքական կտրվածքով և ընդհանրապես մեր դերը, մեր հարաբերությունները հարևանների հետ»:
Դասընթացները անց էին կացվում շատ ակտիվ, հարց ու պատասխան քննարկումներով:
Ծրագրի ավարտին առավելագույնս մեծ ակտիվություն ցուցաբերած 26 մասնակիցները, որոնցից 5-ը Սպիտակից, մյուսները` Վանաձորից և շրջակա համայնքներից, «Հրայր Մարուխեան» հիմնադրամի կողմից ստացան հավաստագրեր:
ՀՅԴ Բյուրոյի անդամ, «Հրայր Մարուխեան» հիմնադրամի տնօրեն Կիրո Մանոյանի խոսքով.
-Տվյալ դասընթացի գաղափարը առաջ է եկել ընդհանուր քննարկումների արդյունքում, և պարզ էր, որ երկրում կար նման քաղաքական դասընթացների կարիքը, որովհետև հատկապես Երևանում արդեն մի քանի նման դասընթացներ, դպրոցներ եղան, դա նշանակում է, որ երիտասարդությունը շատ հետաքրքրված է, և « Հրայր Մարուխեան» հիմնադրամը հարմար համարեց, որ իր ծրագրերից մեկը լինի նմանատիպ, և փորձի երիտասարդությանը տրամադրել այնպիսի տեղեկություններ, որոնք մեր հիմնադրամի տեսակետից կարևոր են, որպեսզի Հայաստանում երիտասարդությունը իմանա, տեղյակ լինի և որպես պատրաստված քաղաքացի ավելի ակտիվ լինի իր առօրյայում, քաղաքական իրականության մեջ անկախ նրանից, որ կուսակցությանը կհամակրի:
-Բացի այս գործունեությունը, հիմնադրամն այլ ի՞նչ գործունեություն է ծավալում:
-«Հրայր Մարուխեան» հիմնադրամը եկող տարի կնշի իր տասնամյակը և ծրագրերը հիմանականում եղել են ուսումնասիրություններ՝ երկրի սոցիալ-տնտեսական հարցերի մասին, արտաքին քաղաքականության հարցերով շատ չի զբաղվել,-պատասխանեց Կիրո Մանոյանը,- կազմակերպությունը սկզբից կազմակերպել է երիտասարդների թրեյնինգի պատրաստության ծրագրեր, հաճախ դա արել է տարբեր արտասահմանյան հիմնադրամների հետ համագործակցաբար, բայց այս մեկը լրիվ «Հրայր Մարուխեան» հիմնադրամի ծրագիրն է, որը իր միջոցներով է իրականացնում, և հուսով եմ, կկարողանանք շարունակել:
Հիմնադրամի տնօրենի, «Ազատ լսարան» ծրագրի ղեկավարի՝ Իվան Աղազարյանի, և ծրագրի հանձնախմբի պատասխանատու Կարին Հովսեփյանի խոսքերով, Վանաձորի երիտասարդությունը շատ ակտիվ էին, տեղեկացված էին և պահանջատեր էին: Համեմատած Երևանի մասնակիցների, անընդհատ իրենց առաջարկներով ու գնահատականներով ստիպում էին, որ մենք բարեփոխենք ծրագիրը ընթացքում: Ըստ ծրագրի ղեկավար Իվան Աղազարյանի.
-Ծրագիրը կլինի շարունակական, չորրորդ շրջափուլը կլինի հաջորդ տարի, թե, ո՞ր ամսին, դա դեռ չենք կարող ասել, իսկ թեմաները կլինեն երևի թե նույնը, բայց կավելացնենք արդեն նոր բանախոսների, նոր դասախոսություններ: Հիմնադրամը այս ամենից զատ բացել է աշխատանքի իրավունքի պաշտպանության գրասենյակ, նաև աշխատանքի իրավունքի ոլորտում իրավաբանական խորհրդատվություն է մատուցում ազգաբնակչությանը:
Եվ վերջում կցանկանամ եզրափակել ծրագրի հանձնախմբի պատասխանատու Կարին Հովսեփյանի խոսքով.
-Մշտապես լինել տեղեկացված և երբեք չբավարարվել տրվածով, այլ ուսումնասիրել, խորանալ և կատարել ուսումնասիրություններ: Հետևեք ձեր երկրի քաղաքականության աշխատանքներին, քանի որ դա ձեր ներկայի և ապագայի որոշիչն է: Լինենք զինված, ոչ թե զենքով, այլ գիտելիքներով: