Երկար ճանապարհ, խառը մտքեր, խոհեր, ականջակալներ ու Lonely Day… Որևէ առարկա պարապող մարդու համար այս ամենը շատ ծանոթ է: Ոմանք այդ ճանապարհը չեն սիրում, շատերի համար էլ դա շատ ռոմանտիկ է: Իսկ ե՞ս: Ես բացում եմ մեր տան դուռն ու մտնում ուսուցչուհուս տուն: Այդքան մոտ է իմ պարապմունքի վայրը:

Միջին դասարաններում հանրահաշիվ-երկրաչափություն էի պարապում: Ճանապարհն էլ բավականին երկար էր: Բայց պարապմունքի գնալիս միշտ ուշանում էի ու այնքան էի շտապում, որ էլ ոչ մի ռոմանտիկայի ժամանակ չէր մնում: Իսկ երբ վերջացնում էի, ուղեղս այնքան ծանրաբեռնված էր լինում, որ մտածում էի միայն շուտ տուն հասնելու մասին:

Իսկ եթե լուրջ, դուրս եմ գալիս մեր բակից, անցնում եմ մի նեղ փողոց ու հասնում եմ պարապմունքի: Էլ ի՞նչ խորհելու, երազելու, ականջակալների մասին է խոսքը:

Հերիք է, հա՛, հերիք է: Նեղացել եմ աշխարհից, մարդկանցից ու իմ քաղաքից: Նեղացել եմ իմ սիրած երգերից, նեղացել եմ շոկոլադից, նեղացել եմ ինձ չգրկող ու նեղացնող երևույթներից: Նեղացել եմ դավաճաններից, որ պետք եղած ժամանակ գլուխները մտցնում են բարձի տակ, բերանները հարյուր փականներով փակում ու նայում են դատարկ պատին:

Լինում է լավ արևածագով օր: Ու լինում է օր, որ սպասված «հեփի էնդը» չի գալիս (ինչպես միշտ): Էսօր տուն գալիս զգացի, որ ուզում եմ մնալ մութ աշնանային երեկոյի մառախուղի մեջ ու առանց երգ, առանց տաք ծածկոց, առանց թեյ, նստել ու կարդալ Պետրոսյան: Հա՛, իմ սիրելի Վարդգես Պետրոսյան. «Դեղատուն Անին» կամ էլ` «Եթե կապույտ լիներ երկինքը»: Մի փոքր բան, մի փոքր հատված, որ լցնեի ներսս:

Քայլում էի փողոցի ձախ կողմով, բայց սիրում էի աջը: Էդպես էլ է լինում: Անում ես այն, ինչ չես ուզում… Որովհետև հիմար ես:

Աշուն է: Ցերեկներս լցված են գույներով, իսկ առավոտներս ու գիշերներս` մառախուղով: Ու ես չեմ տխրում, այն պատճառով, որ աշուն է: Տխրում եմ, որովհետև իմ հիմար լինելը նոր եմ նկատում: Նոր եմ նկատում, որ ուզում եմ փախչել էստեղից: Ու գիտե՞ք, թքած ունեմ, թե ուր և որ ուղղությամբ: Միայն փախչել:

Մտածում եմ` ինչ լավ կլիներ, որ փողոցի «զեբրաներից» մեկը ես լինեի: Իմ վրայով կգնային, կգային, երկար ճանապարհ կանցնեին` իմ վրայով քայլելու համար: Կլինեի դեղին կամ սպիտակ, ականջիս մոտ կլինեին իմ սիրած կոշիկների ձայները: Կլինեի գիծ, բայց գոնե կիմանայի, որ մարդիկ ինձ վստահում են, որ ինձնով անցնելիս, թեկուզ անգիտակցաբար, ինձ են վստահում իրենց կյանքը, իրենց մեքենայի տակ ընկնել կամ չընկնելը:

Երանի փողոցի գիծ լինեի, երանի չորացած տերև լինեի ու ինչ-որ մեկի՝ դեպի առաջ քայլից կոտրվեի, երանի առավոտվա ու գիշերվա տխուր մառախուղ լինեի:

Երանի ինձ ոչ ոք չնկատեր:

Մի քանի օր առաջ ժպտալու միջազգային օրն էր: Հա, գիտեմ, առաջին հայացքից շատ տարօրինակ է հնչում: Այս օրը անվերջ աշխատող, հոգսերով լի, մարդկանց սթափեցնելու օր է: Չէ որ կյանքը շատ կարճ է` անընդհատ աշխատելու և ինչ-որ բանի մասին մտածելու համար: Ժպտացեք մարդիկ, ուրախացեք ընկերների հետ, հարազատների հետ, ուրախացեք ինքներդ ձեզ հետ:

Այստեղ հարց է առաջանում. Ինչպե՞ս ժպտալ, երբ շուրջը անվերջ խնդիրներ են, բայց յուրաքանչյուր «վատ» բանի մեջ կա մի լավ բան: Ուղղակի դա պետք է տեսնել: Տեսնել և ժպտալ, մի ժպիտը կարող է շատ բան փոխել: Ժպտա և կզգաս այն դրական էներգիայի տարափը, որ կարծես թափվում է քո վրա:

Հիշիր այն բարի ու քաղցր ժամանակները, երբ քեզ կարող էր ուրախացնել ընդամենը մեկ կոնֆետը, մայրիկի մեկ ողջագուրանքը, այն օրը, երբ դու գնացիր առաջին անգամ դպրոց, անգամ քեզ հետ պատահած անախորժությունները, որոնք արդեն անցյալում են, և ժպտա:

Քայլում եմ փողոցով, տեսնում եմ դասից վերադարձող երեխաների, որոնք այնքան ուրախ են, տեսնում եմ մի խումբ պապիկների, որոնք հիշել են իրենց ջահել տարիները և բարձր ծիծաղում են: Տեսնում եմ սիրահարված տղայի, տեսնում եմ տատիս խորհրդավոր ու ամեն ինչ ասող ժպիտը, երբ նայում է ինձ: Ինչպե՞ս կարող եմ չժպտալ` տեսնելով այս ամենը:

Եթե զգում եք, որ արդեն տարվել եք աշխատանքով ու առօրյա խնդիրներով, մի պահ կանգ առեք` ժպտացեք, ու հիշեք, որ դուք աշխարհի կատարելությունն եք: Եվ վերջապես, ժպիտն է, որ մարդուն գեղեցկացնում է, ցույց է տալիս նրա ողջ էությունը:

Հ.Գ. Փորձեք և կարող եք փոխել ձեր կյանքը, տեսնել ձեր շուրջը գեղեցիկը, այն անընդհատ ձեզ հետ է, ուղղակի թույլ տվեք, որպեսզի այն պատի ձեր հոգին: Եթե դու կարդում ես այս նյութը, ուրեմն ժպտա, առաջարկում եմ սոցիալական ցանցերում հիմար մարտահրավերներ նետելու փոխարեն տարածել բարու բումերանգը, այնպես անել, որ կողքինները նույնպես ժպտան:

-Դե, խոսք տուր:
-Հը՞ն, ո՞նց խոսք տամ:
-Հա, դե խոսք տուր, թե` ճիշտ ես ասում:
-Է, տամ… Ըհը, վերցրու:

Խոսք: Ո՞ւմ ենք տալիս, ինչո՞ւ ենք տալիս: Ու ընդհանրապես ի՞նչ բան է էս խոսքը: Զուտ մտքերը փոխանցելու ու հաղորդակցվելու միջո՞ց: Չէ, հաստատ չէ:

Խոսքը զենք է ու աշխարհի ամենա-ամենա զենքը: Խոսքը իր մեջ ամփոփում է ու իրեն ենթարկում մարդկային գիտակցության մեջ տեղավորվող ամեն բան:
Մարդկանց մեջ քո մասին կարծիքը ձևավորվում է մի քանի տասնյակ բաղադրիչներից ելնելով, բայց դրանց մեջ ամենահիմնարարը քո խոսքն է:

Ու ընդհանրապես պետք չէ, որ այն լինի երկարաշունչ, զարդարուն ու վերամբարձ բառերով: Չէ, քո խոսքը կարող է լինել ընդամենը մեկ կամ երկու բառ՝ վստահ, հստակ ու ամենակարևորը, բովանդակալից մի քանի բառ:

Ու հավատա, նման կերպ դու կունենաս քո արժանի տեղը հասարակության մեջ, քեզ կլսեն ու հաշվի կնստեն քո խոսքի հետ:
Հիմա տեսնո՞ւմ ես, որ խոսքը, իրոք զենք է, որի միջոցով կարող ես թե՛ պաշտպանվել, թե՛ հարձակվել: Ճիշտ է՝ բոլորը չեն, որ այդ զենքով զինված են, կամ այն գործածել ու կիրառել գիտեն, բայց հավատա՝ ամեն բան քո ձեոքերում է:

Մտածված խոսենք:

Լուսանկարը՝ Եվա Խեչոյանի

Ու կգա մի պահ, երբ կդադարես խուսափել արևից: Կգա մի պահ, երբ դպրոցում այլևս չես լսի. «Կլինի՞ տեղս փոխեմ, ստեղ արև ա» արտահայտությունը…

Մի տեսակ տարօրինակ զգացողություն, երբ հանկարծ նկատում ես այն երևույթի բացակայությունը, որին նախկինում կարևորություն չես տվել:

Օրերից մի օր նայում ես շուրջդ, ու չես գտնում: Փորձում ես վերջին հետքերը գտնել, չկորցնել վերջին հնարավորությունը: Կյանքի գրված ու չգրված օրենքն է՝ «Գնահատում ենք, երբ կորցնում ենք»:

Մտածում ենք, թե պարտադիր ու մշտական հանգամանք է, ու կորցնելուց հետո միայն հասկանում ես, որ կյանքում որևէ բան «մշտական» դարձնելու համար մեծ ջանքեր են պետք: Քանի դեռ արևն իր ջերմության վերջին պաշարն է սփռում շուրջդ՝ մի կորցրու հոգիդ այդ ջերմությունով լցնելու հնարավորությունը:

Արևն էլ շուտով կհեռանա` մի օր կրկին վերադառնալու խոստումով…

Երեկոյան պապիկիս`Սոս Մինասյանի հետ նստած զրուցում էինք, պատմում էր իր մանկությունից ու պատանեկությունից, ու որոշեցի հարցազրույց գրել:

-Պապիկ, որ խնդրեմ` կասե՞ս` երբ ես ծնվել և որտեղ:

-Ծնվել եմ 1947 թ-ի սեպտեմբերի 10-ին Ծաղկունք գյուղում, բայց հետո տեղափոխվել ենք Մասիս քաղաք:

-Ինչի՞ համար եք տեղափոխվել Մասիս:

-Հայրս այն ժամանակ հաշվապահ էր ու հրավեր էր ստացել այնտեղից՝ աշխատելու որպես կոլտնտեսության գլխավոր հաշվապահ, և մենք ստիպված ամբողջ ընտանիքով տեղափոխվեցինք Մասիս:

-Քանի՞ տարեկան էիր, երբ տեղափոխվեցիք այնտեղ:

-Ես 3 տարեկան էի:

-Ինչքա՞ն ժամանակ մնացիք այնտեղ:

-5 տարի մնացինք և վերադարձանք մեր գյուղ, քանի որ այնտեղի օդը մայրիկիս վրա լավ չազդեց, ջուրը մաքուր չէր, դրա պատճառով մայրս անընդհատ հիվանդանում էր:

-Ի՞նչ պատմություններ կհիշես Մասիսից :

-Դե մենք գյուղացի տղաներ էինք: Մի ավտո ունեինք, ամեն անգամ ախպերներով թաքուն վերցնում ու թռնում էինք, մի օր էլ վերցրինք ու գնացինք քաղաքով ման գալու: Սովորաբար մեծ ախպերս էր քշում ավտոն, էդ օրը, չգիտեմ ինչի, ուզեցի քշել: Ախպերս սկզբում չէր թողում, բայց հետո երբ ասացի` պապային կասեմ, որ դու ես ավտոն վեցրել, համաձայնվեց:

Հլը նոր էի նստել ու 100 մետր էլ չէի քշել, մի շուն կտրեց դիմացս, ես դուրս եկա հավասարակշռությունից, ու ավտոն խփեցի ծառին:

-Իսկ հետո ի՞նչ եղավ:

-Շատ էի վախենում. թե նրանից, որ ավտոն խփել եմ, համ էլ թե նրանից, որ պապան կծեծի:

-Վերջը ի՞նչ եղավ:

- Մեծ եղբայրս հասկացավ, որ ինքն է պատասխանատվությունը կրելու, դրա համար ամբողջ մեղքը վերցրեց իր վրա, բայց ոնց որ ասում են. «Ստի ոտքը կարճ ա»: Վերջում երեքս էլ պատժվեցինք:

Հետաքրքիր պատմություններ շատ կան, բայց հիմա չեմ հիշում:

-Բա տատիկի հետ ո՞նց ծանոթացար:

-Տատիկիդ հետ, վա՜յ… Գնացել էինք Նոր տարվա համար առևտուր անելու՝ Նիժիից: Էնտեղ հանդիպեցինք ծանոթ մարդու, ու ինքը մեզ հրավիրեց իրենց տուն, հենց իրենց տանն էլ տեսա տատիկիդ:

-Բա ո՞նց ամուսնացաք:

-Մենք հետ եկանք տուն ու մի շաբաթ հետո գնացինք տատիկիդ ուզելու:

-Ու իրենք էլ համաձայնվեցի՞ն:

-Հա, էդ ժամանակ հայերի վիճակը էնտեղ էդքան էլ լավ չէր, ու իրենք իմանալով, որ Հայաստան է գալու, համաձայնվեցին:

-Տատին քանի՞ տարեկան էր:

-Ինքը 16 էր, ես` 24:

-Իսկ այդ ժամանակ մասնագիտություն ունեի՞ր:

-Մասնագիտությամբ ճարտարապետ էի ու հիմա էլ եմ շարունակում մասնագիտությամբս աշխատել:

 -Ի՞նչ՞շինություններ ունես նախագծած ու կառուցած:

-Նախագծել ու կառուցել եմ մեր գյուղի հուշարձանը առանց վարձատրության, բայց հետո համագյուղացիներս ինձ ավտոմեքենա նվիրեցին:

Ահա այսպիսին է իմ պապիկը, իսկ ես չգիտեի: Հուսամ, էլի կզրուցենք ու դեռ շատ բան կպատմի իր կյանքից:

Երբևէ մտածե՞լ ես, թե ինչ կլիներ, եթե մարդիկ չհայտնագործեին գրիչը: Բոլորը կսկսեին հավ կամ աքլոր պահել և անընդհատ դրանց փետուրները պոկել ու թաթախելով թանաքի մեջ գրել:

Կամ դպրոցում, որ հարցնեն` ինչի՞ տնային չես գրել, կպատասխանեիր, որ փետուրիս ծայրը քոռացել է: Հետաքրքիր կլիներ, չէ՞:

Բայց գիտե՞ք, որ այդ անշունչ «էակը» շատ խելացի է: Օրինակ, ուսուցչուհին դաս է հարցնում ընկերներիցս մեկին, ով չի սովորել, հետո բարկանում է, ասելով` «Նստի՛ր, երկուս», ու հենց գրիչը տանում է, որ «երկուսը» դնի մատյանի մեջ, գրիչը սկսում է չգրել: Մինչև ուսուցչուհին հասկանում է, որ իրեն նոր գրիչ է պետք, հնչում է զանգը, և ընկերս չի ստանում այդ չարաբաստիկ «երկուսը»: Վերջ, գրիչը փրկեց ընկերոջս…

Իսկ, եթե լուրջ, ապա այդ փոքրիկ սարքը կախարդական էակ է, և առհասարակ մեր շրջապատում շատ չնչին բաներ, երբեմն ուշադրության կարիք ունեն, և արժե մտածել, թե ինչ կլիներ, եթե դա չլիներ:

Գնալով կյանքը զարգանում է, ու մեր 100 դրամանոց գրիչներին փոխարինելու են գալիս գերհզոր գրիչներ: Ի՞նչ գիտենք, շատ հնարավոր է, որ տարիներ հետո գրիչը դառնա փետուրի պես հին: Բայց հիմա, շատ լավ կլիներ, որ իմ գրիչը այսքանը գրեր առանց ինձ: Կամ թեմատիկի ժամանակ, գրիչը դնեիր տողի վրա, ու այն լուծեր այդ անլուծելի թվացող առաջադրանքը:

Բայց չէ, էէէ…. Առանց գրչի էլ մի բան չի: Գրիչները իմ կյանքում թողել են մի անմոռանալի վերք: Դա իմ աջ ձեռքի միջնամատի վրայի կոշտուկն է, որը ինձ ամեն անգամ հիշեցնում է, որ դրա պատճառը գրիչը ուժեղ սեղմելն է:

Բայց մի գաղտնիք բացահայտեմ. ես աջն ու ձախը հենց այդ կոշտուկով եմ տարբերում:

Մինչ ես այսքանը գրում էի, կոշտուկ արդեն կարմրեց, ու ինձ թվում է, որ այն ավելի կմեծանա, եթե շարունակեմ: Այնպես որ, կարևորեք գրիչները և մի մոռացեք թույլ սեղմել կոշտուկներից խուսափելու համար: