Քնած ես, ոչինչ չես զգում, նույնիսկ ժամանակը: Մեկ էլ ականջիդ, ուղեղիդ ու սրտիդ ամենաատելի ձայնը սկսում է զնգալ: Արթնանում ես, անջատում զարթուցիչի ձայնը, նայում ժամին և ուրախանում հնարամտությանդ վրա. գիշերը ժամը 4-ն է: Նորից քնում ես, բայց հաջորդ զնգոցից փրկություն չկա: Դողալով վեր ես կենում վերմակի մեջ փաթաթված, հագուստդ հագնում նույնպես վերմակիդ մեջ փաթաթված, բայց մի քիչ անհարմար է այդպես լվացվել: Ստիպված վերմակդ պոկում ես ու սկսում պատրաստվել: Նայում ես հայելու մեջ, նախորդ օրվա պլաններդ մազերիդ ու շորերիդ հետ կապված իրենց տեղն են զիջում տաք շորերին ու արագ կապվող պոչիկին։ Դուրս ես գալիս, ու ականջդ որսում է 15 համարի ավտոբուսի շարժիչի ձայնը, մոռանում ես, որ քիչ առաջ պինգվինաքայլով էիր առաջ գնում սառույցի վրա ու սկսում ես վազել: Հասնում ես: Դռները բացվում են, այս անգամ ազատ տեղ չկա, կանգնում ես վերջում. այնտեղից բոլորը երևում են: Դնում ես ականջակալները, ծանոթ դեմքեր նստում են ծանոթ կանգառներից: Մարդիկ այնքան խիտ են կանգնած, որ համոզված ես՝ հաստատ չես ընկնի… Երաժշտության ձայնը մեխանիկաբար իջեցնում ես, որ հետաքրքրությունդ լրացնես որոշ մարդկանց խոսակցությունները լսելով… Իմանում ես նրանց անունները, սիրելի միրգը, ինչ որ զավեշտալի պատմություններ ես լսում, մտքում ծիծաղում, համաձայնում կամ ջղայնանում ես: Վարորդը գոռում է և ասում, որ այնպես անեն՝ դռները փակվի… էլի էն ջղայն մարդն է… Երաժշտության ձայնը բարձրացնում ես ու սկսում զննել դիմացի աղջկա մազերի գանգուրները, կողքինիդ մատները ու նստած ուսանողի ձեռքի պարսկերենի գիրքը։

Կանգառներում պարզում ես, թե խոսող ուսանողներից ով որտեղ է սովորում, իջնում ես քո կանգառում… Գնում ես դասի, դասերն ու դասախոսները նույնն են, միայն դասամիջոցներն են տարբեր… Ավարտում ես դասերդ ու գնում կանգառ: Ջղայնանում ես 15-ի վրա, որ այդքան դանդաղ է աշխատում, բայց մի քանի րոպեից հեռվից նկատում ես դեղինիդ, ու ժպիտ է գալիս դեմքիդ: Բարձրանում ես: Ափսոս, մի տեղանի նստարանները զբաղված են (թե՞ բարեբախտաբար): Նստում ես պատուհանի մոտ, կանգառում բարետես երիտասարդ է բարձրանում, անհանգիստ նստում է կողքիդ… Ձեռքերով լարված շարժումներ է անում, մի ոչ այնքան մեծ կին է բարձրանում, միանգամից կանգնում է ու տեղը զիջում… Կանգնած կարծես ավելի հանգիստ է … Հոգնած ես: Աչքերդ ու ականջներդ փակում ես ու շատ արագ հասնում տուն: Լավ է, տանը հետաքրքիր է, սիրտդ մի քիչ թափառել է ուզում, բայց ցուրտ է, ինչ արած, ֆիլմ կնայեք, բայց մի քիչ էլ քաղցր եք ուզում, ամենաարդար «չինգաչունգով» կորոշեք՝ ով խանութ կգնա, երաժշտություն կլսեք, ձեր տարիքակիցների ամուսնության լուրերով կկիսվեք ու կզարմանաք, հետո կհասկանաք, որ գրեթե տանտիրուհու առօրյայով եք ապրում:

Որոշել ես այսօր շուտ քնել, բայց արդեն ժամը 12-ն է: Լավ, մի սերիա էլ նայես ու կքնես…

Ախ, այդ անտանելի զարթուցիչի ձայնը, բայց լավ է, դեռ ժամը 4-ն է…

00:26. պառկել եմ: Քունս ինչպես միշտ, չի տանում: Է՜հ, ինչ անեմ: Գնացի, վերցրի հեռախոսս ու նորից պառկեցի: Ոչ մեկը չի գրել, ոչ մի նորություն չկա: Անջատեցի: Պատուհանից մի փոքր լույս էր ընկել անկողնուս վրա: Մատներս բարձրացրի ու տարա դեպի լույսը: Ի՜նչ նուրբ ես շոյում մատներս, ստվեր: Արի՛ խաղանք: Ինքս իմ մտքերի վրա քմծիծաղեցի: Աչքերս փակեցի: «Ի՞նչ լավ բան եմ արել այսօր»,- մտածեցի ես ու սկսեցի հիշել: Իսկ ի՞նչ չեմ արել, որ պետք է անեի: Օ՜հ, ինչ մեծ ցուցակ է: Հանկարծ որոշեցի նստել պատուհանի մոտ ու սկսել հաշվել աստղերը: Մանկուց եկած սովորություն է: Մեկ աստղ, երկու աստղ, երեք աստղ, թե՞ հաշվել էի էս մեկը: Ի՜նչ սիրուն ես, լուսին: Եթե ինչ-որ մեկը հիմա դիմացս կանգնած նայեր աչքերիս, աչքերիս մեջ կիսալուսիններ կտեսներ: Հիանալի է:

Հանկարծ մուտքի կողմից մեկը դուրս եկավ ու նայեց հենց մեր տան պատուհաններին: Հենց այնտեղ, որտեղ ես էի նստած: Վախեցա, գլուխս թեթև իջեցրի ներքև՝ իբրև թաքնվելու համար: Սիրտս սկսեց շատ արագ խփել, իսկ հարազատ լուսինը խանգարում էր տեսնել իմ կողմ նայողի դեմքը: Ես միայն սև ուրվագիծն էի տեսնում: Բայց այնքան ծանոթ ու հարազատ թվաց ինձ այդ ուրվագիծը: Նա մի քայլ առաջ եկավ, ու ես տեսա՜, տեսա այդ աչքերը, որ շատ էի կարոտել: Գլխով հասկացրեց, որ իր մոտ իջնեմ: Արագ հագնվեցի ու իջա: Ու նայեցի այդ աչքերին ավելի մոտիկից, ինչպես շաբաթներ առաջ էի նայում, ու նայելու ընթացքում էլ արդեն կարոտում էի: Հիշում եմ, որ երազում էի նրա հետ ճոպանուղի նստել: Նա ասաց, որ հենց այնտեղ էլ գնում ենք: Չնայած ուշ ժամին՝ ճոպանուղին բաց էր: Նստեցինք, ու զգացի, թե ինչպես եմ բարձրանում, ու ինչպես է վայրկյան առ վայրկյան գետինը հեռանում ինձնից: Այնպիսի տպավորություն էր, կարծես թևեր լինեին մեջքիս հետևում, բայց այդ թևերս իրականում հենց դու ես: Նորից նայեցի կապույտ աչքերին: Ու կորա աչքերի մեջ: Օվկիանոսներ են աչքերդ ինձ համար, անսահման օվկիանոսներ, որոնց նայելով՝ ես ինձ մի նավաստի եմ զգում, որ մոլորվել է ու ափ է փնտրում: Քամի փչեց: Կողքի դատարկ ճոպանները սկսեցին քամուց ճռռալ: Վախենում եմ: Շատ եմ վախենում: Ու ճոպանները կանգ առան: Աստված իմ, ի՞նչ անել: Ճոպանը տատանվում է: Մեր ճոպանը հիմա կպոկվի, մենք կընկնենք:

-Մի վախե…
Խոսքը կիսատ մնաց: Մենք ընկանք: Երբ աչքերս բացեցի, տեսա ինձ հարազատ լուսինը, իմ հաշված աստղերը: Ու ես նստած էի պատուհանի մոտ, ձեռքերս՝ ծալած պատուհանագոգին դրած, գլուխս էլ՝ ձեռքերիս վրա: Իսկ ո՞ւր ես դու: Սա ուղղակի երազ էր, հերթական երազը, որի իրականացման համար ամեն ինչ կտայի: Աչքերս լցվեցին: Նորից կորցրի քեզ, կապուտաչյա ստվեր: Դու նորից կորար: Միգուցե հանդիպենք հաջորդ երազում, կամ իմ, կամ էլ քո:

Տյառնընդառաջը Առաքելական եկեղեցու անշարժ տոներից է, նշվում է փետրվարի 14-ին (Ըստ եկեղեցու կարգի՝ 13-ի երեկոյան ժամերգությունից հետո օրը փոխվում է): Տոնը նվիրված է քառասուն օրական Հիսուսին տաճար տանելուն: Տյառնընդառաջի նախորդ օրը՝ փետրվարի 13-ին կատարվում է նախատոնակ և անդաստանի՝ աշխարհի չորս ծագերի օրհնության կարգ:

Եկեղեցական արարողությունից հետո, հայոց հինավուրց ավանդույթի համաձայն՝ եկեղեցու բակում խարույկ է վառվում: Այս օրերին կարդում էի Արտակ Արքեպիսկոպոս Մանուկեանի «Հայ եկեղեցու տոները» գիրքը, և ահա, թե ինչ հետաքրքիր տեղեկություններ քաղեցի Տյառնընդառաջի տոնի մասին:

Տյառնընդառաջը ժողովրդախոսակցական լեզվում փոփոխված ձևերով կոչվել է Տերընտաս, Տըրընդեզ, երբեմն էլ՝ Մելետ։ «Տյառընդառաջ» բառը բացատրվում է որպես՝ «Ելանել ընդ առաջ Տեառն»։

Տոնի օրը կրակ վառելու սովորույթը գալիս է դեռևս հեթանոսական ժամանակներից։ Հնում կրակը Արևի և Լույսի խորհրդանիշն էր, համարվում էր նվիրական սրբություն։

Տյառնընդառաջի կրակը վերագրվում է հայոց Տիր աստծո պաշտամունքին։ Տիրը հին հայկական դիցաբանության մեջ դպրության, պերճախոսության, գիտությունների ու արվեստների աստվածն էր։ Տոնի հին հայկական տարբերակներից Տերընդազը, պարսկերենում՝ Տիրենդազը բացատրվում է որպես նետաձիգ, և նվիրված է եղել Տիր աստծուն։

Սակայն տոնը վերագրվել է նաև կրակի Միհր աստծուն։

Առաքելական եկեղեցու տոնացույցում տոնը ներառվել է հավանաբար Սահակ- Մեսրոպյան շրջանում։

Թերևս այսքանը տոնի պատմության մասին։ Այժմ ցանկանում եմ ձեզ ներկայացնել հետաքրքիր պատմություններ ու հին հայկական ավանդույթներ՝ կապված Տյառնընդառաջի հետ։ Հնում հայկական յուրաքանչյուր տարածաշրջան տոնը նշելու յուրահատուկ ավանդույթ ուներ, որոնցից շատերն այսօր մոռացվել են կամ պահպանվել են՝ մասամբ։ Ներկայացնեմ դրանցից առավել հետաքրքիրներն ըստ տարածաշրջանների։

Տյառնընդառաջ բառը Ղազախում աղավաղված ձևով կոչվել է Տոռոնջ-Տոռոնջ, Հին Ջուղայում՝ Տառինջ-Տառինջ, Վաղարշապատում՝ Դըրընդեզ, Դարալագյազի բնիկների շրջանում՝ Դառդառանջ, իսկ գաղթականների մոտ՝ Տանտառեջ։

Հին Ջուղայում կրակ վառելու համար փշե դեզեր էին պատրաստում այդ տարի ամուսնացած երիտասարդները։ Եկեղեցում կատարվող արարողությունից հետո քահանան իր մոմով վառում էր դեզը, իսկ նրան հետևում էին երիտասարդները։ Վառված մոմերը տուն տանելով վառում էին նաև տների տանիքներին դրված դեզերը, որոնց վրայով ցատկում էին ընտանիքի անդամները: Այդ օրը նորահարսի բարեկամները տեսակ-տեսակ ուտեստներ էին բերում հարսին, որը կոչվում էր խոնջա:

Ղազախի գյուղերում կրակ վառվում էր միայն եկեղեցու բակում: Կրակը սովորաբար վառում էին այդ տարի ամուսնացած երիտասարդները: Ըստ ավանդույթի՝ որ կողմ գնար ծուխը, այդ կողմի համար էլ տարին բերքառատ կլինի: Հետո ընդհանուր կրակից յուրաքանչյուրը այրված փայտի կտոր էր տանում իր տուն, պահում ապահով տեղում, կամ դնում հավաբնում, որ հավերը շատ ձու ածեն կամ թուխս նստեն:

Վաղարշապատում և շրջակա գյուղերում նորահարս ունեցողի տուն էին գնում աղջիկներն ու հարսները՝ միասին տոնը նշելու համար: Քավորը բռնում էր փեսայի, իսկ փեսան՝ հարսի ձեռքը, և միասին պտտվում էին վառվող կրակի շուրջը, հետո երեք անգամ ցատկում կրակի վրայով: Այնուհետև հրավիրված աղջիկները դեղ էին քսում իրենց թարթիչներին և սևացնում դրանք: Նյութը պարտավոր էր պատրաստել տան նորահարսը:

Դեզի վրայով ցատկելը չարքերից, «չլավից» (ոչ լավ, վատ բան) ազատվելու համար էր:

Դարալագյազի գաղթականներով բնակեցված մի քանի գյուղերում կրակը վառում էր քահանան, որից հետո ջուղայեցիների նման վառված մոմերը մարդիկ իրենց տուն էին տանում:

Երբ քահանան կարդում էր Սիմեոն ծերունու՝ Մարիամին ասած խոսքերը. «Ընդ քո իսկ անձն անցցե սուր», բոլորը գաղտնի կտրում էին իրենց մոմից մի կտոր և պահում գրպանում, որ օձն իրենց չկծի:Նույն նպատակի համար յուրաքանչյուր ոք կրակով այրում էր իր հագուստից մի կտոր:

Խաչիկ գյուղում այրում էին խոնջանի (անդրավարտիքի) ծայրը: Ժողովուրդը հավատում էր, որ կրակը կարող է բուժել հիվանդներին, ուստի որ տանը վատառողջ կար՝ երդիկով բարձրացնում էին կրակի մոտ, որ ապաքինվի: Խարույկից մի կտոր անպայման նրանք երդիկից գցում էին ներս, որ բախտը տան վրա լինի:

Վանեցիները տոնը կոչել են Տենդառաջ: Տոնի նախօրյակին նոր ամուսնացած տղաները շապիկ էին հագնում և մասնակցում ժամերգությանը: Արարողությունից հետո եկեղեցու բակում կրակ էր վառվում, և հարսներն ու փեսաները ցատկում էին վրայով:

Գիշերը նորապսակների տանը խարույկահանդես էր անցկացվում, իսկ կրակի վրայով առաջինը տան մամիկն էր ցատկում, ու դիտավորյալ այրում հագուստի ծայրը, որ չարքերը տնից հեռու մնան:

Այստեղ ևս կրակի ծխի ուղղությունից կախված էր տարվա բերրիությունը:

Սղերդում տոնը կոչվում էր Մելետ: Նախատոնակի երեկոյան կանայք ու աղջիկները մոմերով գնում էին եկեղեցի, իսկ տղամարդիկ չոր փայտեր էին բերում: «Քրիստոս փառաց» տաղի ժամանակ նրանք գնում էին այգիներ ու դաշտեր՝ տոնը նշելու: Աղջիկները մոմի պատրույգը քսում էին իրենց աչքերին՝ աչքացավից խուսափելու համար:

Ժողովրդական այս և այլ ավանդույթներից արդեն իսկ երևում է, որ տոնն առավելապես առնչվում է նորապսակների օրհնության հետ: Տյառնընդառաջի արմատները հասնում են հին հայկական հեթանոսական հավատալիքներին:

Ներկայումս տոնի օրը եկեղեցում կատարվող արարողությունների ծիսական բաժինը՝ մոմ վառել, «ճրագ լուցանել», անդաստան կատարել, վերապրեցնում են հայկական հին-հին հիշատակներ:

Բարև, սիրելի աչքեր:

Առաջինը, որ կուզեի ձեզ ասել, այն է, թե ինչո՞ւ եք դուք այդպես անուշադիր: Երբ գնում եմ երաժշտության, նոտաները խառնում եք, իսկ դասի ժամանակ մեկ-մեկ այնպիսի սխալներ եք անում, որ նույնիսկ ամոթ է: Երբ դուրս եմ գալիս փողոց զբոսնելու, այնպես եք նայում պաղպաղակներին, կոնֆետներին, ոնց որ թե ես ձեզ երբեք չեմ տալիս նման բաներ: Երբ գալիս եմ տուն, դասերս եմ անում, միշտ մոռանում եք գրել ամիս, ամսաթիվ և պահանջը, կամ էլ մոռանում եք օրագիրը լրացնել: Ամոթն էլ լավ բան է:

Դավիթ Մարտիրոսյան 8տ., 1999թ.