Հարցազրույց հայրիկիս` Սուրեն Գալստյանի հետ

-Հայրիկ մի քանի բառով ներկայացրու քեզ:

-Ես Սուրենն եմ Գալստյան, ծնվել եմ Արաքսավան գյուղում, իսկ հիմա ժամանակավորապես ապրում եմ Մրգավետ գյուղում:

-Քանի՞ տարի է, ինչ գնում ես արտագնա աշխատանքի:

-Երկու տարի, սակայն այն շարունակական է լինելու:

-Ի՞նչ կա արտերկրում, որ այստեղ չկա:

-Ամեն ինչ: Այնտեղ ավելի շատ գումար ենք աշխատում, քան այստեղ: Ճիշտ է, այստեղ աշխատանք կա, սակայն գումարն է քիչ, իսկ Ռուսաստանում այպես չի որ շատ գումար ենք աշխատում, բայց էստեղից լավ է:

-Ի՞նչ աշխատանքներ ես այնտեղ կատարում: 

-Շինարարություն, ասֆալտի գործ: Շատ դժվար գործեր են, բայց ստիպված ընտանիքս պահելու համար պետք է կատարեմ: Ամենավատն այն է, որ կատարածս աշխատանքը չի համապատասխանում ստացածս գումարին, շատ եմ աշխատում, սակայն քիչ եմ ստանում:

-Ի՞նչ հետաքրքիր դեպք կպատմես աշխատանքիդ հետ կապված:

-Մի ուզբեկ տղա կար, որի անունը Աբդուլա էր, բայց մենք Աբո էինք ասում, գրեթե ոչ մի հայերեն բառ չգիտեր, բայց վերջում այնպես լավ էր խոսում հայերեն, որ կասեիր` հայ ա: Դե, պարապությունից օրվա վերջում հանգստի ժամին հայերեն էինք պարապում հետը: Մի խոհարար կար, որը շատ վատ կին էր, ջան չէր անում հաց սարքեր` ուտեինք, անպայման պիտի հիշեցնեինք, որ հաց սարքեր, թե չէ սոված կմնայինք: Հաց ուտելուց էլ էնպես էր նայում, ախորժակս փակվում էր:

Մի անգամ էլ հաստոցի վրա բլոկ էինք խփում, մեր տղեքից մեկի ոտքերը մնացին տակը: Բժիշկ կանչեցինք, սրսկեցին, լավ է, ոչ մի վտանգավոր բան չեղավ, մի քանի օրից անցավ:

-Հայրիկ, քո աշխատած գումարը բավարարո՞ւմ է ընտանիքի կարիքները հոգալու համար:

-Իհարկե ոչ, միայն յոլա ենք գնում: Աստված մեծ է, ամեն ինչ լավ կլինի: Հուսով եմ, կգա այն օրը, այնքան գումար աշխատեմ, որ բավարարի ընտանիքիս կարիքները հոգալու համար:

Գնում եմ արտագնա աշխատանքի, որ մեր հոգսերը թեթևացնեմ, բայց ծախսերը շատ են, դրա համար ամեն տարի պիտի գնամ, որ կարողանամ մի բան գոնե հետ քցել: Ու ամենակարևորը, գումար բերեմ, որ տունը սարքեմ, կասեի` առաջին պատճառը դա է:

-Գնալո՞ւ ես մյուս տարի:

-Անպայման: Բա մնամ, ի՞նչ անեմ: Եկել եմ ձմեռը հանգստանամ, որ էլի գնամ:

-Իսկ այստեղ ի՞նչ աշխատանքներ ես կատարում: 

-Դե գյուղացի եմ, պիտի հողագործությամբ զբաղվեմ, բայց քանի որ չունեմ իմ սեփական հողը, ուրիշի ջերմոցներն եմ մշակում, մինչև իմ սեփականը կունենամ: Ամեն առավոտ ինին գնում եմ, յոթին գալիս եմ, մի կտոր հաց եմ ուտում, քնում եմ: Էլի նույնը ամեն օր, մեջն էլ բան չկա, եղածը` մի քանի հազար դրամ:

-Ի՞նչ կմաղթես ինձ:

-Առողջ լինես ամենակարևորը, որ կարողանաս լավ սովորել ու լավ մարդ դառնաս: Լավ սովորի, որ իմ պես մի քանի հազար դրամ չաշխատես:

Ինձ միշտ հետաքրքրել է՝  ի՞նչ է վերջապես այդ արդարությունը: Երկար-բարակ մտքում փիլիսոփայելուց և իմ մտքերի մեջ խճճվելուց հետո որոշեցի հարցազրույց անել իմ հասարակագիտության ուսուցչուհու՝ Արփիկ Քոչարյանի հետ, ում իսկապես համարում եմ արդար ու ազնիվ մարդ և հրաշալի ուսուցչուհի, որի հետ հաճախ զրուցում եմ ու տալիս ինձ հուզող շատ հարցեր:

-Ի՞նչ է արդարությունը:

-Արդարությունը դարեր ի վեր հետաքրքել է մարդկությանը: Դա համարվում է այնպիսի արժեք, որի քննարկման գործընթացը մինչ այսօր ընթանում է: Անհատը պետք է այնպիսի զարգացվածության մակարդակ ունենա, որ կարողանա լրջորեն մոտենալ, հասկանալ, ընդունել և կիրառել այդ արժեքը: Արդարությունը իրավ է, այսինքն՝ աջ զարգացում, ոչ թե ձախ: Ցանկացած քայլ անելիս կամ հարց քննելիս դու պետք է դրա աճը տեսնես: Ամեն դարաշրջանում դա քննարկվել է: Ինձ համար տիպական օրինակ է մեծ ու ամենաուժեղ մտածողներից մեկը՝ Սայաթ Նովան, որը ասել է հետևյալ  խոսքերը, որ մինչև այսօր հնչում է  որպես արժեք. «Արդար դատե. չէ վուր թագավոր իս դուն,Վաստանում տեր ու զորավար իս դուն…»:

Արդարության չափանիշը միևնույն համարել բոլոր մարդկանց մոտ հնարավոր չէ, քանի որ որքան մարդ կա, այնքան էլ կա մոտեցում այս արժեքի նկատմամբ: Այդ պատճառով հասարակագետները արդարության երեք տեսակ են ներկայացնում`բաշխման, ուղղման և ընթացակարգային:

Եթե ես գիտեմ, որ սոցիալապես անապահով խավեր կան, որ ունեն օգնության կարիք, ապա պետք է օգնեմ նրանց, ոչ թե ինձ համար հարազատ մարդու, որը անգամ չունի դրա կարիքը: Այսինքն՝ պետք է բաշխեմ հավասարապես, առանց որևէ վերապահումների, որը կխախտի իմ արդարության չափանիշը:

Մարդկությունը անսխալ լինել չի կարող, հասարակությունը՝  նույնպես, որովհետև մարդկանց տարբեր դաստիարակություն կա, տարբեր միջավայրերի զարգացում, և ամենքը յուրովի է իրեն դրսևորում հասարակության մեջ:

Եթե մենք ասում ենք` մի´ գողացիր, բայց տեսնում ենք, որ հենց մեր հասարակության մեջ էլ գողեր կան, նաև, որ ավելի վատ է, մարդասպաններ, nրանք շեղվում են օրենքից և կատարում այդ հանցավոր արարքը, որքանո՞վ ճիշտ կլինի նրանց չուղղելը: Այսինքն՝ ուղղման շնորհիվ նրանք իրենց կատարած հանցանքի համար պետք է պատասխանատվություն կրեն, որն էլ կարևոր է հետագա սերունդներին ճիշտ ուղու վրա դնելու համար: Իսկ ուղղելու համար կա ընթացակարգ, որը իրականացվում է արդարադատության մարմինների կողմից: Նրանք աշխարհի բոլոր երկրներում էլ գոյություն ունեն:

Արդարադատության մեջ մտնում է հիմնական դատական համակարգը, ինչը մեր երկրում եռաստիճան է:Սա ես ճիշտ եմ համարում, որովհետև, մենք ունենք մարզային դատարաններ, որոնք կոչվում են առաջին ատյանի դատարաններ, ունենք Վերաքննիչ դատարան, որը քննարկում է առաջին ատյանի դատարանի թույլ տված սխալները, ունենք Վճռաբեկ դատարան, որը զբաղվում  է վարչական և քրեական գործերով: Ես խոսում եմ փաստաթղթի վերաբերյալ,որը բեկանման ենթակա չէ, այսինքն՝ վճռաբեկը:

Երբեմն մենք շատ ենք լսում, որ Հայաստանում արդարությունը քայքայված է: Եկեք մենք տոկոսային հարաբերություն կազմենք: Քայքայողն էլ ենք մենք, կարգավորողն էլ ենք մենք: Եթե մենք լուրջ ենք մոտենում օրենսդրությանը, ուրեմն քայքայման գործընթացները քիչ են լինում: Եթե մարդիկ հեռու են օրենքից, չգիտեն այդ օրենքի չափանիշները և միշտ խախտում են, նրանք խախտում են նաև արդարության չափանիշները: Չէ՞ որ ուժն առանց արդարության ոչինչ է, արդարությունն առանց ուժի նույնպես ոչինչ է: Բերեմ վառ օրինակ՝ երթևեկության կանոնները: Եթե անընդհատ չհետևենք, դիտողություններ չանենք այդ կարգազանց վարորդներին, նրանց պատասխանատվության չենթարկենք (պատասխանատվության ամենամեծ չափանիշը 3 տարի վարորդական իրավունքից զրկումն է, սակայն նրանց ընդամենը տուգանքներ են տրվում), ապա ի՞նչ կլինի: Նրանց, եթե անընդհատ ներեն ու պատասխանատվության չենթարկեն, մեր երթևեկության կարգը և հասարակության անվտանգությունը խաթարված կլինի: Այսպիսով` արդարությունը արժեք է, որի իրականացման համար հարկավոր է զարգացվածության բարձր մակարդակ, որպեսզի ճիշտ ձևով մատուցենք սերունդներին այն փորձն ու պատկերացումները, որը մշակել ենք սերնդեսերունդ:

-Ձեր կարծիքով «ճշմարտություն» և «արդարություն» բառերը հիմնական բնորոշում ունե՞ն:

-Արդարությունը լուրջ արժեք է, իսկ ճշմարտությունը մեզնից յուրաքանչյուրի իրականությունն է, որը անձը պետք է կարողանա ճիշտ տարբերակել և ներկայացնել: Եթե ես այդ իրականությունը ճիշտ չներկայացնեմ, կեղծեմ, քծնեմ ու ոչնչացնեմ, այստեղ կխախտվի ճշմարտություն ըմբռնումը: Սակայն ինքան էլ փախչեմ իրականությունից, միևնույնն է, վաղ թե ուշ փաթաթվելու է ինձ: Եթե ասեմ, որ իմ երեխան լավ է սովորում, բայց արդյունքում ես գիտեմ, որ իմ երեխան բացարձակապես չի սովորում, այդ արարքով ես առաջին հերթին խաբում եմ ինձ, երկրորդ հերթին քայքայում եմ իմ երեխայի ապագան: Այստեղ խաթարվում է ճշմարտությունը, իսկ ինչքան այն չի պահպանվում, այնքան մեր հասարակությունը գնում է դեպի քայքայման: Այստեղից եզրակացություն, որ ճշմարտությունն ու արդարությունը որոշակի չափով իրար հետ կապակցված են, սակայն արդարությունը ավելի լայն հասկացություն է:

-Լիարժեք արդարություն գոյություն ունի՞:

-Լիարժեք արդարության մասին խոսելն ավելորդ է, որովհետև բոլոր երկրներն էլ այս հարցը քննարկում են ու կքննարկեն: Արդարությունը պահպանողն էլ ենք մենք, խախտողն էլ ենք մենք: Իմ կարծիքով հարյուր տոկոսանոց արդարության մասին խոսելն ավելորդ է. սա իմ անհատական մոտեցումն է: Կան բազմապիսի չափանիշներ: Ես`որպես հասարակագետ, չեմ հավատում լիարժեք արդարության գոյությանը, որովհետև տարբեր մարդիկ ու հասարակությունները տարբեր կերպ են սահմանում այն: Ուստի կարող են այդ սահմանումները չհամընկնել, ինչն էլ նշանակում է, որ իդեալական արդար վիճակ լինել չի կարող:

-Իսկ Հայաստանի մասին ի՞նչ կասեք:

-Հայ ժողովուրդը, եթե այսօր այս անելանելի վիճակում է, ապա դրա արմատները ինչ-որ չափով պատմական անցյալում պետք է փնտրել: Անընդհատ ունենալով տարբեր թշնամիներ և պայքար, միշտ մտածել ենք, որ մեր սեփական ոտքի տակից չկորցնենք մեր հողն ու պետականությունը: Այդ պատճառով մենք շատ հաճախ, մեր պատմական իրականությունից ելնելով, ձևավորել ենք մեր ազգային մենթալիտետը, մեր ազգային վարքագիծը: Երբեմն մենք անարդարացի ենք եղել, քծնել ենք, ենթարկվել ենք: Դա եղել է այն ժամանակ, երբ մեր ժողովուրդը կորցրել է իր ազգային ինքնությունը, իր պետություն ունենալու արդարացի իրավունքը: Երբ մենք թուրքին հպատակ ենք եղել, մտածել ենք մեր ընտանիքի, մեր ազգի մասին:

Ամեն երկիր ունի իր պատմությունը և ինքն է թելադրում  այդ: 1991 թվականին Հայաստանն անկախացավ ու դարձավ ժողովրդավարական, իրավական, սոցիալական պետություն: Հետևելով ժողովրդավարության սկզբունքներին, որ մենք պիտի լինենք իրավական պետություն, ժողովուրդը պետք է պահպանի, սովորի ու ընկալի, հարգի ու կիրառի հասարակության կողմից թելադրված արդարացի կանոնները, ես կասեի, որ մենք դեռ դրան չենք հասել:

Ես չեմ համոզում շատերին, չեմ ասում, որ մենք չենք հասնի և չենք դառնա իրոք ժողովրդավար երկիր, ինչպես աշխարհի շատ զարգացած երկրներ են, սակայն համենայն դեպս հույս ունեմ, որ մենք էլ մի օր կկայանանք որպես ժողովրդավարական երկիր, և կունենանք այն ամենը, որ կկարևորենք և կարժևորենք, ինչն էլ մեր ժողովրդին կտանի դեպի առաջ: Կա մի այսպիսի արտահայտություն. «Ինչպիսին իշխանությունն է, այնպիսին ժողովուրդն է»: Ամեն ժողովուրդ արժանի է իր իշխանությանը: Իշխանությունդ գրագետ է, խելացի է, ժողովրդավարության կարգ ու կանոնը ճիշտ է արժևորվում, մարդուն տալիս է հնարավորություն օրենքի առաջ հավասար լինելու, այդ դեպքում ժողովրդավարությունը կկայանա: Իսկ այսօր մենք ունենք օլիգարխիկ մոտեցումներ, այսինքն մենիշխանության հասկացություն: Իշխանավորը, ընտրվելով ժողովրդից, նրան «մարդու տեղ է դնում» միայն ընտրությունների ժամանակ, իսկ դրանից հետո անում այն, ինչ ցանկանում է: Որտեղ կա ժողովուրդ-իշխանություն անջրպետը`հեռացումը, այնտեղ լուրջ ժողովրդավարություն կայանալ չի կարող:

Ես միշտ լցված եմ հավատով ու հուսով, որ այս երկիրը կզարգանա, կկայանա: Պարզապես մենք դեռ ժամանակ ունենք, ուղի ունենք անցնելու և շուտով կհասնենք դրան, քանի որ մենք արդեն զարգացման մեջ ենք,պարզապես մեզ պետք է արժեքները ճիշտ գնահատել, չոտնահարել մեր օրենքները, որոնք կարևոր են մեր երկիրը զարգացնելու համար:

-Իսկ ըստ ձեզ, ինչպե՞ս կարելի է հասնել դրան:

-Առաջին հերթին, այն երկրում, որտեղ հարգանք կա օրենքի հանդեպ, որտեղ օրենքը չեն շրջանցում, չի գրվում ու մնում թղթի վրա, այսինքն կիրառվում է և հասանելի է ժողովրդին, հասնում են ժողովրդավարական մոդելին: Ժողովուրդը պետք է ունենա այնպիսի գիտակցական որակ, որ կարողանա արժևորել ու կարևորել օրենքը:

Օրենքների մայրը համարվում է Սահմանադրությունը: Նրա պահպանումը պետք է սկսվի վերևից: Եթե վերադասը ինքը հարգի այդ օրենքը, դա չափանիշ կդառնա նաև մյուսների համար:  Չէ՞ որ պետք չէ անջատել ժողովրդին ու իշխանությանը: